หัตถกสูตร

๕. หตฺถกสุตฺตวณฺณนา

ปญฺจเม อภิกฺกนฺตาย รตฺติยาติ เอตฺถ อภิกฺกนฺตสทฺโท ขย- สุนฺทราภิรูปอพฺภนุโมทนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ "อภิกฺกนฺตา ภนฺเต รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม, จิรนิสินฺโน ภิกฺขุสํโฆ, อุทฺทิสตุ ภนฺเต ภควา ภิกฺขูนํ ปาติโมกฺขนฺ"ติ ๒- เอวมาทีสุ ขเย ทิสฺสติ. "อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จา"ติ ๓- เอวมาทีสุ สุนฺทเร.

"โก เม วนฺทติ ปาทานิ อิทฺธิยา ยสสา ชลํ

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน สพฺพา โอภาสยํ ทิสา"ติ ๔- เอวมาทีสุ อภิรูเป. "อภิกฺกนฺตํ โภ โคตมา"ติ ๕- เอวมาทีสุ อพฺภนฺโมทเน อิธ

@เชิงอรรถ: ๑ ม. อาฬารกาฬาเม กาลงฺกเต ๒ วิ.จุ. ๗/๓๘๓/๒๐๔ ปาติโมกฺขุทฺเทสยาจน,

@ขุ.อุ. ๒๕/๔๕/๑๖๔ อุโปสถสุตฺต, องฺ.อฏฺฐก. ๒๓/๑๑๐/๒๐๗ อุโปสถสุตฺต (สฺยา)

@๓ องฺ.จตุกฺก. ๒๑/๑๐๐/๑๑๔ โปตลิยสุตฺต (สฺยา) ๔ ขุ.วิมาน. ๒๖/๘๕๗/๘๗

@มณฺฑูกเทวปุตฺตวิมานวตฺถุ, สา.ป. ๑/๑/๑๓ ๕ วิ.มหาวิ. ๑/๑๕/๗ เวรญฺชกณฺฑ ปน สุนฺทเร. เตน อภิกฺกนฺตาย รตฺติยาติ อิฏฺฐาย กนฺตาย มนาปาย รตฺติยาติ วุตฺตํ โหติ. อภิกฺกนฺตวณฺณาติ อิธ อภิกฺกนฺตสทฺโท อภิรูเป, วณฺณสทฺโท ปน ฉวิถุติกุลวคฺคการณสณฺฐานปฺปมาณรูปายตนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ "สุวณฺณวณฺโณสิ ภควา"ติ ๑- เอวมาทีสุ ฉวิยํ. "กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต คหปติ สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา"ติ ๒- เอวมาทีสุ ถุติยํ. "จตฺตาโร เม โภ โคตม วณฺณา"ติ ๓- เอวมาทีสุ กุลวคฺเค. "อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธตฺเถโนติ วุจฺจตี"ติ ๔- เอวมาทีสุ การเณ. "มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา"ติ ๕- เอวมาทีสุ สณฺฐาเน. "ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา"ติ ๖- เอวมาทีสุ ปมาเณ. "วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา"ติ ๗- เอวมาทีสุ รูปายตเน. โส อิธ ฉวิยา ทฏฺฐพฺโพ. เตน อภิกฺกนฺตวณฺณาติ อภิรูปจฺฉวิ, อิฏฺฐวณฺณา มนาปวณฺณาติ วุตฺตํ โหติ.

เกวลกปฺปนฺติ เอตฺถ เกวลสทฺโท อนวเสสเยภุยฺยอพฺยามิสฺสานติเรกทฬฺหตฺถ- วิสํโยคาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส "เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยนฺ"ติ ๘- เอวมาทีสุ อนวเสโส อตฺโถ. ๙- "เกวลา ๑๐- องฺคมคธา ปหูตํ ขาทนียํ โภชนียํ อาทาย อุปสงฺกมิสฺสนฺตี"ติ ๑๑- เอวมาทีสุ เยภุยฺยตา. "เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตี"ติ ๑๒- เอวมาทีสุ อพฺยามิสฺสตา. "เกวลํ สทฺธามตฺตกํ นูน อยมายสฺมา"ติ ๑๓- เอวมาทีสุ อนติเรกตา. "อายสฺมโต ภนฺเต อนุรุทฺธสฺส พาหิโก นาม สทฺธิวิหาริโก เกวลกปฺปํ สํฆเภทาย ฐิโต"ติ ๑๔- เอวมาทีสุ พฬฺหตฺถตา. "เกวลี วุสิตวา อุตฺตมปุริโสติ วุจฺจตี"ติ ๑๕- เอวมาทีสุ วิสํโยโค. อิธ ปนสฺส ๑๖- อนวเสสตา อตฺโถติ อธิปฺเปตา.

@เชิงอรรถ: ๑ ม.ม. ๑๓/๓๙๙/๓๘๔ เสลสุตฺต, ขุ.สุ. ๒๕/๕๕๔/๔๔๗ เสลสุตฺต

@๒ ม.ม.๑๓/๗๗/๕๔ อุปาลิวาทสุตฺต ๓ ที.ปา. ๑๑/๑๑๕/๖๙ จตุวณฺณสุทฺธิ

@๔ สํ.ส. ๑๕/๒๓๔/๒๔๖ ปทุมปุปฺผสุตฺต ๕ สํ.ส. ๑๕/๑๓๘/๑๒๔ นาคสุตฺต

@๖ วิ.มหาวิ. ๒/๖๐๒/๖๘ ปตฺตสิกฺขาปท ๗ อภิ.สํ. ๓๔/๖๑๖-๖๔๕/๑๘๘-๑๙๖ รูปกณฺฑ

@๘ วิ.มหาวิ. ๑/๑/๑ เวรญฺชกณฺฑ ๙ ฉ.ม. อนวเสสตา อตฺโถ, อิ. อนวเสสตนฺติ

@อตฺโถ ๑๐ ฉ.ม. เกวลกปฺปา จ ๑๑ วิ.มหา. ๔/๔๓/๓๗ อุรุเวลปาฏิหาริยกถา

@๑๒ อภิ.วิ. ๓๕/๒๒๕/๑๖๐ ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺค ๑๓ วิ.มหา. ๕/๒๔๔/๖

@โสณโกฬิวิสวตฺถุ ๑๔ องฺ.จตุกฺก. ๒๑/๒๔๓/๒๖๗ สํฆเภทกสุตฺต

@๑๕ สํ.ข. ๑๗/๕๗/๕๐ สตฺตฏฺฐานสุตฺต ๑๖ ฉ.ม. อิธ ปน

กปฺปสทฺโท ปนายํ อภิสทฺทหนโวหารกาลปญฺญตฺติจฺเฉทนวิกปฺปเลสสมนฺตภาวาทิ- อเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส "โอกปฺปนิยเมตํ โภโต โคตมสฺส, ยถาตํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา"ติ ๑- เอวมาทีสุ อภิสทฺทหนํ อตฺโถ. "อนุชานามิ ภิกฺขเว ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุนฺ"ติ ๒- เอวมาทีสุ โวหาโร. "เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี"ติ เอวมาทีสุ กาโล. "อิจฺจายสฺมา กปฺโป"ติ ๓- เอวมาทีสุ ปญฺญตฺติ. "อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสู"ติ ๔- เอวมาทีสุ เฉทนํ. "กปฺปติ ทฺวงฺคุลกปฺโป"ติ ๕- เอวมาทีสุ วิกปฺโป. "อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุนฺ"ติ ๖- เอวมาทีสุ เลโส. "เกวลกปฺปํ เชตวนํ ๗- โอภาเสตฺวา"ติ ๘- เอวมาทีสุ สมนฺตภาโว. อิธ ปนสฺส สมนฺตภาโว อตฺโถติ ๙- อธิปฺเปโต. ตสฺมา เกวลกปฺปํ เชตวนนฺติ เอตฺถ อนวเสสํ สมนฺตโต เชตวนนฺติ อตฺโถ.

โอภาเสตฺวาติ อาภาย ผริตฺวา. วาลิกายาติ ๑๐- สณฺหวาลุกายํ. น สณฺฐาติ น ปติฏฺฐาติ. โอฬาริกนฺติ พฺรหฺมเทวตาย หิ ปฐวิยํ ปติฏฺฐานกาเล อตฺตภาโว โอฬาริโก มาเปตุํ วฏฺฏติ ปฐวี วา, ตสฺมา เอวมาห. ธมฺมาติ อิมินา ปุพฺเพ อุคฺคหิตพุทฺธวจนํ ทสฺเสติ. นปฺปวตฺติโน อเหสุนฺติ สชฺฌายมูฬฺหกวาจาย ๑๑- ปริหีนา ๑๒- อเหสุํ. อปฺปฏิวาโณติ อนิวตฺโต อนุกฺกณฺฐิโต.

ทสฺสนสฺสาติ จกฺขุวิญฺญาเณน ทสฺสนสฺส. อุปฏฺฐานสฺสาติ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐานสฺส. อธิสีลนฺติ ทสวิธํ สีลํ. ตญฺหิ ปญฺจสีลํ อุปาทาย อธิสีลนฺติ วุจฺจติ. อวิหํ คโตติ อวิหาพฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺโตสฺมีติ ทสฺเสติ.

@เชิงอรรถ: ๑ ม.มู. ๑๒/๓๘๗/๓๔๕ มหาสจฺจกสุตฺต ๒ วิ.จุ. ๗/๒๕๐/๗ ขุทฺทกวตฺถุขนฺธก

@๓ ขุ.สุ. ๒๕/๑๐๙๙/๕๔๔ กปฺปมาณวกปญฺหา, ขุ. จูฬ. ๓๐/๓๗๒/๑๘๑

@กปฺปมาณวกปญฺหนิทฺเทส (สฺยา) ๔ ขุ.วิมาน. ๒๖/๑๐๙๔/๑๒๑ ปฐมกุณฺฑลีวิมาน,

@ขุ.ชา. ๒๘/๙๑๑/๓๑๙ วิธุรชาตก (สฺยา) ๕ วิ.จุ. ๗/๔๔๖/๒๘๖ สตฺตสติกกฺขนฺธก

@๖ องฺ.อฏฺฐก. ๒๓/๑๘๕(๙๕)/๓๔๕ ยมกวคฺค (สฺยา) ๗ ฉ.ม.,อิ. เวฬุวนํ

@๘ สํ.ส. ๑๕/๙๒/๖๑ จนฺทิมสตฺต ๙ ฉ.ม. อตฺโถ ๑๐ ฉ.ม. วาลุกายาติ

@๑๑ ฉ.ม. สชฺฌายมูฬฺหกา วาจา ๑๒ ฉ.ม. ปหีนาเยว