๑๓. มหาวิยูหสูตร

๑๓. มหาพฺยูหสุตฺตวณฺณนา ๕-

เย เกจิเมติ มหาพฺยูหสุตฺตํ. กา อุปฺปตฺติ? อิทมฺปิ ตสฺมึเยว มหาสมเย "กินฺนุ โข อิเม ทิฏฺฐิปริพฺพสานา วิญฺญูนํ สนฺติกา นินฺทเมว ลภนฺติ, อุทาหุ ปสํสมฺปี"ติ อุปฺปนฺนจิตฺตานํ เอกจฺจานํ เทวตานํ ตมตฺถํ อาวิกาตุํ ปุริมนเยเนว ๖- นิมฺมิตพุทฺเธน อตฺตานํ ปุจฺฉาเปตฺวา วุตฺตํ. ตตฺถ อนฺวานยนฺตีติ อนุ อานยนฺติ, ปุนปฺปุนํ อาหรนฺติ.

@เชิงอรรถ: ๑ ก. เมธคํ อาวเหยฺย ๒ ก. พาลํ อสุทฺธิธมฺมํ, สี. พาลํ อสุทฺธธมฺมํ ๓ ก. โส

@๔ ฉ.ม. กุพฺพติ ๕ ก. มหาวิยูห... ๖ ฉ.ม. ปุริมนเยน

อิทานิ ยสฺมา เต "อิมเมว สจฺจนฺ"ติ วทนฺตา ทิฏฺฐิคติกวาทิโน กทาจิ กตฺถจิ กตฺถจิ ปสํสมฺปิ ลภนฺติ, ยํ เอตํ ปสํสาสงฺขาตํ วาทผลํ, ตํ อปฺปํ ราคาทีนํ สมาย สมตฺถํ น โหติ, โก ปน วาโท ทุติเย นินฺทาผเล, ตสฺมา เอตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อิมํ ตาว วิสฺสชฺชนคาถมาห "อปฺปํ หิ เอตํ น อลํ สมาย, ทุเว วิวาทสฺส ผลานิ พฺรูมี"ติอาทิ. ตตฺถ ทุเว วิวาทสฺส ผลานีติ นินฺทา ปสํสา จ, ชยปราชยาทีนิ วา ตํสภาคภูตานิ. ๑- เอตมฺปิ ทิสฺวาติ "นินฺทา อนิฏฺฐา เอว, ปสํสา นาลํ สมายา"ติ เตวมฺปิ ๒- วิวาทผเล อาทีนวํ ทิสฺวา. เขมาภิปสฺสํ อวิวาทภูมินฺติ อวิวาทภูมึ นิพฺพานํ "เขมนฺ"ติ ปสฺสมาโน.

เอวํ หิ อวิวทมาโน:- ยา กาจิมาติ คาถา. ตตฺถ สมฺมุติโยติ ทิฏฺฐิโย. ปุถุชฺชาติ ปุถุชฺชนสมฺภวา. ๓- โส อุปยํ กิเมยฺยาติ โส อุปคนฺตพฺพฏฺเฐน อุปยํ รูปาทีสุ เอกมฺปิ ธมฺมํ กึ อุเปยฺย, เกน วา การเณน อุเปยฺย. ทิฏฺเฐ สุเต ขนฺติมกุพฺพมาโนติ ทิฏฺฐสุตสุทฺธีสุ เปมํ อกโรนฺโต.

อิโต พาหิรา ปน:- สีลุตฺตมาติ คาถา. ตสฺสตฺโถ:- สีลํเยว "อุตฺตมนฺ"ติ มญฺญมานา สีลุตฺตมา เอเก โภนฺโต สํยมมตฺเตน สุทฺธึ วทนฺติ, หตฺถิวตาทิญฺจ วตํ สมาทาย อุปฏฺฐิตา, อิเธว ทิฏฺฐิยํ อสฺส สตฺถุโน สุทฺธินฺติ ภวูปนีตา ภวชฺโฌสิตา สมานา วทนฺติ, อปิจ เต กุสลา วทานา "กุสลา มยนฺ"ติ เอวํวาทา.

เอวํ สีลุตฺตเมสุ จ เตสุ ตถา ปฏิปนฺโน โย โกจิ:- สเจ จุโตติ คาถา. ตสฺสตฺโถ:- สเจ ตโต สีลวตโต ปรวิจฺฉนฺทเนน วา อนสมฺภุณนฺโต วา จุโต โหติ, โส ตํ สีลพฺพตาทิกมฺมํ ปุญฺญาภิสงฺขาราทิกมฺมํ

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม.,อิ. ตํสภาคานิ ๒ ก. เอวมฺปิ ๓ ก. ปุถุสภาวา วา วิราธยิตฺวา ปเวธตี. น เกวลญฺจ เวธติ, อปิจ โข ตํ สีลพฺพตสุทฺธึ ปชปฺปตี จ วิปฺปลปติ ปตฺถยตี จ. กิมิว? สตฺถาว หีโน ปวสํ ฆรมฺหาติ, ฆรมฺหา ปวสนฺโต สตฺถโต หีโน ยถา ตํ ฆรํ วา สตฺถํ วา ปตฺเถยฺยาติ.

เอวํ ปน สีลุตฺตมานํ เวธการณํ อริยสาวโก:- สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพนฺติ คาถา. ตตฺถ สาวชฺชนวชฺชนฺติ สพฺพากุสลํ โลกิยกุสลญฺจ. เอตํ สุทฺธึ อสุทฺธินฺติ อปตฺถยาโนติ ปญฺจกามคุณาทิเภทํ เอตํ สุทฺธึ อกุสลาทิเภทํ อสุทฺธิญฺจ อปตฺถยมาโน. วิรโต จเรติ สุทฺธิยา อสุทฺธิยา จ ๑- วิรโต จเรยฺย. สนฺติมนุคฺคหายาติ ทิฏฺฐึ อคเหตฺวา.

เอวํ อิโต พาหิรเก สีลุตฺตเม สํยเมน วิสุทฺธิวาเท เตสํ วิฆาตํ สีลพฺพตปฺปหายิโน อรหโต จ ปฏิปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อญฺญถาปิ สุทฺธิวาเท พาหิรเก ทสฺเสนฺโต "ตมูปนิสฺสายา"ติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ:- สนฺตญฺเญปิ สมณพฺราหฺมณา, เต ชิคุจฺฉิตํ อมรนฺตปํ วา ทิฏฺฐสุทฺธิอาทีสุ วา อญฺญตรญฺญตรํ อุปนิสฺสาย อกิริยทิฏฺฐิยา วา อุทฺธํสรา หุตฺวา ภวาภเวสุ อวีตตณฺหาเส สุทฺธิมนุตฺถุนนฺติ วทนฺติ กเถนฺตีติ.

เอวํ เตสํ อวีตตณฺหานํ สุทฺธึ อนุตฺถุนนฺตานํ โยปิ สุทฺธิปฺปตฺตเมว อตฺตานํ มญฺเญยฺย, ตสฺสปิ อวีตตณฺหตฺตา ภวาภเวสุ ตํ ตํ วตฺถุํ ปตฺถยมานสฺส หิ ชปฺปิตานิ ปุนปฺปุนํ โหนฺติเยวาติ อธิปฺปาโย. ตณฺหา หิ อาเสวิตา ตณฺหํ วฑฺฒยเตว. น เกวลญฺจ ชปฺปิตานิ, ปเวธิตํ วาปิ ปกปฺปิเตสุ, ตณฺหาทิฏฺฐีหิ จสฺส ปกปฺปิเตสุ วตฺถูสุ ปเวธิตมฺปิ โหตีติ วุตฺตํ โหติ. ภวาภเวสุ ปน วีตตณฺหตฺตา อายตึ จุตูปปาโต อิธ ยสฺส นตฺถิ, ส เกน เวเธยฺย กุหิญฺจิ ๒- ชปฺเปติ อยเมติสฺสา คาถาย สมฺพนฺโธ. เสสํ นิทฺเทเส วุตฺตนยเมว.

@เชิงอรรถ: ๑ ก. สุทฺธาสุทฺธิยา จ ๒ ฉ.ม. กุหึว

[๙๑๐-๑๑] ยมาหูติ ปุจฺฉาคาถา. อิทานิ ยสฺมา เอโกปิ เอตฺถ วาโท สจฺโจ นตฺถิ, เกวลํ ทิฏฺฐิมตฺตเกน หิ เต วทนฺติ, ตสฺมา ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต "สกญฺหี"ติ อิทํ ตาว วิสฺสชฺชนคาถมาห. ตตฺถ สมฺมุตินฺติ ทิฏฺฐึ. ๑-

เอวเมเตสุ สกธมฺมํ ปริปุณฺณํ พฺรุวนฺเตสุ อญฺญสฺส ปน ธมฺมํ "หีนนฺ"ติ วทนฺเตสุ ยสฺส กสฺสจิ:- ปรสฺส เจ วมฺภยิเตน หีโนติ คาถา. ตสฺสตฺโถ:- ยทิ ปรสฺส นินฺทิตการณา หีโน ภเวยฺย, น โกจิ ธมฺเมสุ วิเสสิ อคฺโค ภเวยฺย. กึการณํ? ปุถู หิ อญฺญสฺส วทนฺติ ธมฺมํ, นิหีนโต สพฺเพว เต สมฺหิ ทฬฺหํ วทานา สกธมฺเม ทฬฺหวาทา เอว.

กิญฺจ ภิยฺโย:- สทฺธมฺมปูชาติ คาถา. ตสฺสตฺโถ:- เต จ ติตฺถิยา ยถา ปสํสนฺติ สกายนานิ, ๒- สทฺธมฺมปูชาปิ เนสํ ตเถว วตฺตติ. เต หิ อติวิย สตฺถาราทีนิ สกฺกโรนฺติ. ตตฺถ ยทิ เต ปมาณา สิยุํ, เอวํ สนฺเต สพฺเพว วาทา ตถิยา ๓- ภเวยฺยุํ. กึการณํ? สุทฺธี หิ เนสํ ปจฺจตฺตเมว, น สา อญฺญตฺร สิชฺฌติ, นาปิ ปรมตฺถโต, อตฺตนิ ทิฏฺฐิคฺคาหมตฺตเมว หิ ตํ เตสํ ปรปฺปจฺจยเนยฺยพุทฺธีนํ.

โย ปน ๔- วิปรีโต พาหิตปาปตฺตา พฺราหฺมโณ, ตสฺส:- น พฺราหฺมณสฺส ปรเนยฺยมตฺถีติ คาถา. ตสฺสตฺโถ:- พฺราหฺมณสฺส หิ "สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา"ติอาทินา ๕- นเยน สุทิฏฺฐตฺตา ปเรน เนตพฺพํ ญาณํ นตฺถิ, ทิฏฺฐิธมฺเมสุ "อิทเมว สจฺจนฺ"ติ วินิจฺฉินิตฺวา สมุคฺคหีตมฺปิ นตฺถิ. กึการณา ๖-

@เชิงอรรถ: ๑ ก. สกนฺติ สกทิฏฺฐึ ๒ ก. สกานิ อายตนานิ

@๓ ก. อถิกา ๔ ฉ.ม. วา ปน

@๕ ขุ.ธ. ๒๕/๒๗๗/๖๔ ๖ ฉ.ม. ตํการณํ โส ทิฏฺฐิกลหานิ อตีโต, น จ โส เสฏฺฐโต ปสฺสติ ธมฺมมญฺญํ อญฺญตฺร สติปฏฺฐานาทีหิ.

ชานามีติ คาถาย สมฺพนฺโธ อตฺโถ จ:- เอวํ ๑- ตาว ปรมตฺถพฺราหฺมโณ น หิ เสฏฺฐโต ปสฺสติ ธมฺมมญฺญํ, อญฺเญ ปน ติตฺถิยา ปรจิตฺตญาณาทีหิ ชานนฺตา ปสฺสนฺตาปิ "ชานามิ ปสฺสามิ ตเถว เอตนฺ"ติ เอวํ วทนฺตาปิ จ ทิฏฺฐิยา สุทฺธึ ปจฺเจนฺติ. กสฺมา? ยสฺมา เอเตสุ เอโกปิ อทฺทกฺขิ เจ อทฺทส เจปิ เตน ปรจิตฺตญาณาทินา ยถาภูตมตฺถํ, กิญฺหิ ตุมสฺส เตน ตสฺส ๒- เตน ทสฺสเนน กึ กตํ, กึ ทุกฺขปริญฺญา สาธิตา, อุทาหุ สมุทยปฺปหานาทีนํ อญฺญตรํ, ยโต สพฺพถาปิ อติกฺกมิตฺวา อริยมคฺคํ เต ติตฺถิยา อญฺเญเนว วทนฺติ สุทฺธึ, อติกฺกมิตฺวา วา เต ติตฺถิเย พุทฺธาทโย อญฺเญเนว วทนฺติ สุทฺธินฺติ.

ปสฺสํ นโรติ คาถาย สมฺพนฺโธ อตฺโถ จ:- กิญฺจ ภิยฺโย? ยฺวายํ ปรจิตฺตญาณาทีหิ อทฺทกฺขิ, โส ปสฺสํ นโร ทกฺขติ ๓- นามรูปํ, น ตโต ปรํ, ทิสฺวาน วา ญสฺสติ ตานิเมว นามรูปานิ นิจฺจโต สุขโต วา, นาญฺญถา, โส เอวํ ปสฺสนฺโต กามํ พหุํ ปสฺสตุ อปฺปกํ วา นามรูปํ นิจฺจโต สุขโต จ, อถสฺส จ เอวรูเปน ทสฺสเนน น หิ เตน สุทฺธึ กุสลา วทนฺตีติ.

นิวิสฺสวาทีติ คาถาย สมฺพนฺโธ อตฺโถ จ:- เตน จ ทสฺสเนน สุทฺธิยา อสติยาปิ โย "ชานามิ ปสฺสามิ ตเถว เอตนฺ"ติ เอวํ นิวิสฺสวาที, เอตํ วา ทสฺสนํ ปฏิจฺจ ทิฏฺฐิยา สุทฺธึ ปจฺเจนฺโต "อิทเมว สจฺจนฺ"ติ เอวํ นิวิสฺสวาที, โส สุพฺพินโย น โหติ ตํ ตถา ปกปฺปิตํ อภิสงฺขตํ ทิฏฺฐิ

@เชิงอรรถ: ๑ สี.,อิ.,ม. เอตฺตาวตา จ ๒ ก. ภวํ ๓ สี.,อิ..ม. ทกฺขิติ ปุเรกฺขราโน. โส หิ ยํ สตฺถาราทึ ๑- นิสฺสิโต, ตตฺเถว สุภํ วทาโน สุทฺธึ วโท, "ปริสุทฺธวาโท ปริสุทฺธทสฺสโน วา อหนฺ"ติ อตฺตานํ มญฺญมาโน ตตฺถ ตถทฺทสา โส, ตตถ สกาย ทิฏฺฐิยา อวิปรีตเมว โส อทฺทส. ยถา สา ทิฏฺฐิ ปวตฺตติ, ตเถว นํ อทฺทส, น อญฺญถา ปสฺสิตุํ อิจฺฉตีติ อธิปฺปาโย.

เอวํ ปกปฺปิตํ ทิฏฺฐึ ปุเรกฺขราเนสุ ติตฺถิเยสุ:- น พฺราหฺมโณ กปฺปมุเปติ สงฺขนฺติ ๒- คาถา. ตตฺถ สงฺขนฺติ ๒- สงฺขาย, ชานิตฺวาติ อตฺโถ. นปิ ญาณพนฺธูติ สมาปตฺติญาณาทินา อกตตณฺหาทิฏฺฐิพนฺธุ. ตตฺถ วิคฺคโห:- นาปิ อสฺส ญาเณน กโต พนฺธุ อตฺถีติ นปิ ญาณพนฺธุ. สมฺมุติโยติ ทิฏฺฐิสมฺมุติโย. ปุถุชฺชาติ ปุถุชฺชนสภาวา. อุคฺคหณนฺติ มญฺเญติ ๓- อุคฺคหณนฺติ อญฺเญ, อญฺเญ ตา สมฺมุติโย อุคฺคณฺหนฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

กิญฺจ ภิยฺโย:- วิสฺสชฺช คนฺถานีติ คาถา. ตตฺถ อนุคฺคโหติ อุคฺคหณวิรหิโต, โส หิ ๔- นาสฺส อุคฺคโหติ อนุคฺคโห, น วา อุคฺคณฺหาตีติ อนุคฺคโห.

กิญฺจ ภิยฺโย:- โส เอวรูโป:- ปุพฺพาสเวติ คาถา. ตตฺถ ปุพฺพาสเวติ อตีตรูปาทีนิ อารพฺภ อุปฺปชฺชมานธมฺเม กิเลเส. นเวติ ปจฺจุปฺปนฺนรูปาทีนิ อารพฺภ อุปฺปชฺชมานธมฺเม. น ฉนฺทคูติ ฉนฺทาทิวเสน น คจฺฉติ. อนตฺตครหีติ กตากตวเสน อตฺตานํ อครหนฺโต.

เอวํ อนตฺตครหี จ:- ส สพฺพธมฺเมสูติ คาถา. ตตฺถ ส สพฺพธมฺเมสูติ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิธมฺเมสุ "ยํ กิญฺจิ ทิฏฺฐํ วา"ติ เอวมฺปเภเทสุ. ปนฺนภาโรติ ปติตภาโร. น กปฺเปตีติ น กปฺปิโย, ทุวิธมฺปิ กปฺปํ น กโรตีติ

@เชิงอรรถ: ๑ ก. สตฺถารํ ๒ ฉ.ม. สงฺขาติ

@๓ สี., อิ. อุคฺคณฺหนฺตมญฺเญติ ๔ ฉ.ม.,อิ. ปิ อตฺโถ. นูปรโตติ ปุถุชฺชนกลฺยาณเสกฺขา วิย อุปรติสมงฺคีปิ น โหติ. น ปตฺถิโยติ นิตฺตโณฺห. ตณฺหา หิ ปตฺถิยตีติ ปตฺถิยา, นาสฺส ปตฺถิยาติ น ปตฺถิโยติ. เสสํ ตตฺถ ตตฺถ ปากฏเมวาติ น วุตฺตํ. เอวํ อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ, เทสนาปริโยสาเน ปุราเภทสุตฺเต วุตฺตสทิโส เอวาภิสมโย อโหสีติ.

ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกฏฺฐกถาย

สุตฺตนิปาตฏฺฐกถาย

มหาพฺยูหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.