๒๓. นาควรรค

๒๓. นาควรรค

หมวดว่าด้วยช้าง

๑. อัตตทันตวัตถุ

เรื่องการฝึกตน

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่พระอานนท์ ดังนี้)

เราจักอดกลั้นถ้อยคำล่วงเกิน

เหมือนพญาช้างในสงคราม

อดทนลูกศรที่ตกจากแล่ง

เพราะคนจำนวนมากเป็นผู้ทุศีล

คนทั้งหลายนำสัตว์พาหนะที่ฝึกแล้วไปสู่ที่ประชุม

พระราชาย่อมทรงราชพาหนะที่ฝึกแล้ว

ในหมู่มนุษย์ คนที่อดกลั้นถ้อยคำล่วงเกินได้

ชื่อว่าเป็นผู้ฝึกตนได้แล้ว ๑- เป็นผู้ประเสริฐที่สุด

ม้าอัสดร ม้าอาชาไนย ม้าสินธพ ช้างใหญ่

ที่ได้รับการฝึกหัดแล้ว เป็นสัตว์ประเสริฐ

แต่คนที่ฝึกตนได้แล้ว ประเสริฐกว่าสัตว์พาหนะเหล่านั้น ๒-

@เชิงอรรถ :

@๑ ฝึกตนได้แล้ว หมายถึงฝึกตนได้ด้วยอริยมรรค ๔ (โสดาปัตติมรรค สกทาคามิมรรค อนาคามิมรรค

@และอรหัตตมรรค) (ขุ.ธ.อ. ๗/๑๓๘)

@๒ ขุ.ม. (แปล) ๒๙/๙๐/๒๘๒, ขุ.จู. (แปล) ๓๐/๑๘/๑๑๗-๑๑๘

๒. หัตถาจริยปุพพกภิกขุวัตถุ

เรื่องภิกษุผู้เคยเป็นนายควาญช้าง

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุผู้เคยเป็นนายควาญช้าง ดังนี้)

แท้จริง บุคคลไม่สามารถไปสู่ทิศที่ยังไม่เคยไป ๑- ด้วยยานเหล่านี้

แต่บุคคลผู้ฝึกตนได้แล้ว สามารถไปสู่ทิศที่ไม่เคยไป

ด้วยตนที่ฝึกแล้ว ที่ฝึกดีแล้ว ๒-

๓. ปริชิณณพราหมณปุตตวัตถุ

เรื่องบุตรของพราหมณ์ชรา

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่บุตร ๔ คนของพราหมณ์ชรา ดังนี้)

ช้างกุญชรชื่อธนปาลกะ ตกมันจัด ห้ามได้ยาก ถูกขังไว้

ไม่ยอมกินฟ่อนหญ้า เพราะระลึกถึงแต่นาควัน ๓-

๔. ปเสนทิโกสลราชวัตถุ

เรื่องพระเจ้าปเสนทิโกศล

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่พระเจ้าปเสนทิโกศลผู้เสวยพระกระยาหารมาก ดังนี้)

เมื่อใด บุคคลผู้ถูกความง่วงเหงาครอบงำ บริโภคมาก

ชอบแต่นอนกลิ้งเกลือกไปมา

เมื่อนั้น เขาย่อมมีปัญญาเฉื่อยชา ชอบเข้าห้องเป็นอาจิณ

เหมือนสุกรอ้วนที่เขาขุนด้วยเศษอาหาร ฉะนั้น ๔-

@เชิงอรรถ :

@๑ ทิศที่ยังไม่เคยไป หมายถึงนิพพาน (ขุ.ธ.อ. ๗/๑๓๙)

@๒ ที่ชื่อว่า ฝึกแล้ว เพราะฝึกอินทรีย์ได้ในเบื้องต้น ที่ชื่อว่า ฝึกดีแล้ว เพราะอบรมตนได้ด้วยอริยมรรค

@(ขุ.ธ.อ. ๗/๑๓๙-๑๔๐)

@๓ นาควัน หมายถึงป่าช้าง เป็นที่อยู่ของช้างพังแม่ของช้างธนปาลกะ (ขุ.ธ.อ. ๗/๑๔๕-๑๔๖)

@๔ ขุ.เถร. (แปล) ๒๖/๑๗/๓๐๙

๕. สานุสามเณรวัตถุ

เรื่องสานุสามเณร

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่สานุสามเณร ดังนี้)

แต่ก่อนจิตนี้ได้ท่องเที่ยวไปในอารมณ์ต่างๆ

ตามความปรารถนา ตามความต้องการ ตามความสบาย

วันนี้ เราจะข่มจิตนั้นโดยอุบายอันแยบคาย

เหมือนควาญช้างปราบพยศช้างตกมัน ฉะนั้น ๑-

๖. ปาเวรกหัตถิวัตถุ

เรื่องช้างปาเวรกะ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

เธอทั้งหลายจงยินดีในความไม่ประมาท

จงตามรักษาจิตของตน

จงถอนตนขึ้นจากหล่ม ๒-

เหมือนช้างกุญชรที่จมลงในเปือกตม ถอนตนขึ้นได้ ฉะนั้น

๗. สัมพหุลภิกขุวัตถุ ๓-

เรื่องภิกษุหลายรูป

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

ถ้าบุคคลพึงได้สหายผู้มีปัญญารักษาตน

เที่ยวไปด้วยกัน เป็นสาธุวิหารี ๔- เป็นนักปราชญ์

@เชิงอรรถ :

@๑ ขุ.เถร. (แปล) ๒๖/๗๗/๓๓๑, ๒๖/๑๑๓๓/๕๒๔

@๒ หล่ม ในที่นี้หมายถึงกิเลส (ขุ.ธ.อ. ๗/๑๕๕)

@๓ ดูเทียบ วิ.ม. (แปล) ๕/๔๖๔/๓๕๕, ขุ.ชา. (แปล) ๒๗/๑๗-๑๙/๓๐๓, ขุ.จู. (แปล) ๓๐/๑๓๑-๑๓๒/๔๓๓-๔๓๔

@๔ สาธุวิหารี หมายถึงผู้เพียบพร้อมด้วยพรหมวิหารธรรม ๔ รูปฌาน ๔ อรูปฌาน ๔ และสัญญาเวทยิตนิโรธ ๑

@(ขุ.จู. (แปล) ๓๐/๑๓๑/๔๓๓)

ครอบงำอันตรายทั้งปวงได้แล้ว

พึงมีใจแช่มชื่น มีสติ เที่ยวไปกับสหายนั้นเถิด

ถ้าบุคคลไม่พึงได้สหายผู้มีปัญญารักษาตน

เที่ยวไปด้วยกันได้ เป็นสาธุวิหารี เป็นนักปราชญ์

ก็พึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเถิด

เหมือนพระราชาทรงละทิ้งแคว้นที่ทรงชนะแล้ว

ทรงประพฤติอยู่ผู้เดียว

และเหมือนช้างมาตังคะละทิ้งโขลงอยู่ตัวเดียวในป่า ฉะนั้น

การเที่ยวไปของบุคคลผู้เดียวเป็นความประเสริฐ

เพราะคุณเครื่องความเป็นสหาย ๑- ไม่มีในคนพาล

อนึ่ง บุคคลควรมีความขวนขวายน้อย

เที่ยวไปผู้เดียว ไม่พึงทำความชั่ว

เหมือนช้างมาตังคะเที่ยวไปตัวเดียวในป่า ฉะนั้น

๘. มารวัตถุ

เรื่องมาร

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่มารผู้มีบาป ดังนี้)

เมื่อมีกิจเกิดขึ้น สหายทั้งหลายนำสุขมาให้

ความยินดีด้วยปัจจัยตามมีตามได้ นำสุขมาให้

ในเวลาสิ้นชีวิต บุญนำสุขมาให้

การละทุกข์ได้ทั้งหมด นำสุขมาให้

@เชิงอรรถ :

@๑ คุณเครื่องความเป็นสหาย หมายถึงคุณธรรมเหล่านี้ คือ จุลศีล มัชฌิมศีล มหาศีล กถาวัตถุ ๑๐

@ธุดงคคุณ ๑๓ วิปัสสนาญาณ มรรค ๔ ผล ๔ วิชชา ๓ อภิญญา ๖ อมตมหานิพพาน (ขุ.ธ.อ. ๗/๑๕๘)

ในโลก การเกื้อกูลมารดา นำสุขมาให้

การเกื้อกูลบิดา นำสุขมาให้

การเกื้อกูลสมณะ นำสุขมาให้

การเกื้อกูลท่านผู้ประเสริฐ ๑- ก็นำสุขมาให้

ศีลนำสุขมาให้ตราบเท่าชรา ๒-

ศรัทธาที่ตั้งมั่นแล้ว นำสุขมาให้

การได้ปัญญา นำสุขมาให้

การไม่ทำบาปทั้งหลาย ก็นำสุขมาให้

นาควรรคที่ ๒๓ จบ

๒๔. ตัณหาวรรค

หมวดว่าด้วยตัณหา

๑. กปิลมัจฉวัตถุ

เรื่องปลากปิละ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่บริษัท ๔ ดังนี้)

ตัณหาย่อมเจริญแก่มนุษย์ผู้ประพฤติประมาท ๓-

เหมือนเถาย่านทรายเจริญอยู่ในป่า

เขาย่อมเร่ร่อนไปมา

เหมือนวานรที่ต้องการผลไม้ เที่ยวเร่ร่อนไปมาในป่า ฉะนั้น

@เชิงอรรถ :

@๑ ท่านผู้ประเสริฐ หมายถึงพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระอรหันตสาวกผู้ลอยบาปได้แล้ว

@(ขุ.ธ.อ. ๗/๑๖๒)

@๒ ศีลนำสุขมาให้ตราบเท่าชรา หมายถึงศีล ๕ ศีล ๑๐ เป็นต้น ย่อมเป็นเครื่องประดับทำให้เกิดความงาม

@และความสุขแก่คนทุกเพศทุกวัย ไม่มีล้าสมัยไร้ตำหนิ ต่างจากเครื่องประดับภายนอกที่ทำให้งามเฉพาะ

@เพศหรือวัย ใครที่ใช้เครื่องประดับหรือเครื่องแต่งกายไม่เหมาะกับเพศหรือวัย ก็จะถูกตำหนิ และถูกสงสัยว่า

@เป็นบ้าเสียสติ (ขุ.ธ.อ. ๗/๑๖๒)

@๓ ผู้ประพฤติประมาท หมายถึงผู้มีความเป็นอยู่ด้วยความประมาท ปราศจากสติ ไม่เจริญฌาน วิปัสสนา

@มรรค และผล (ขุ.ธ.อ. ๘/๖)