๑. อัมพสักขรเปตวัตถุ

4. Mahāvagga

121. 1. Ambasakkharapetavatthuvaṇṇanā 1-

vesālī nāma nagaratthi vajjīnanti idaṃ ambasakkharapetavatthu. Tassa kā uppatti?

bhagavati jetavane viharante ambasakkharo nāma licchavirājā micchādiṭṭhiko natthikavādo vesāliyaṃ rajjaṃ kāresi. Tena ca samayena vesālinagare aññatarassa vāṇijassa āpaṇasamīpe cikkhallaṃ hoti, tattha bahū janā uppatitvā atikkamantā kilamanti, keci kaddamena limpanti. Taṃ disvā so vāṇijo "mā ime manussā kalalaṃ akkamiṃsū"ti apagataduggandhaṃ saṅkhavaṇṇapaṭibhāgaṃ 2- gosīsaṭṭhiṃ āharāpetvā nikkhipāpesi. Pakatiyā ca sīlavā ahosi akkodhano saṇhavāco, paresañca yathābhūtaṃ guṇaṃ kitteti.

So ekasmiṃ divase attano sahāyassa nhāyantassa pamādena anolokentassa nivāsanavatthaṃ kīḷādhippāyena apanidhāya taṃ dukkhāpetvā adāsi. Bhāgineyyo panassa corikāya paragehato bhaṇḍaṃ āharitvā tasseva āpaṇe nikkhipi. Bhaṇḍasāmikā vīmaṃsantā bhaṇḍena saddhiṃ tassa bhāgineyyaṃ tañca rañño dassesuṃ. Rājā "imassa sīsaṃ chindatha, bhāgineyyaṃ panassa sūle āropethā"ti āṇāpesi. Rājapurisā tathā akaṃsu. So kālaṃ katvā bhummadevesu uppajji. So gosīsena setuno katattā setavaṇṇaṃ dibbaṃ manojavaṃ assājānīyaṃ paṭilabhi, guṇavantānaṃ vaṇṇakathanena tassa gattato dibbagandho vāyati, sāṭakassa pana apanihitattā naggo ahosi. So attanā pubbe katakammaṃ olokento tadanusārena attano bhāgineyyaṃ sūle āropitaṃ disvā karuṇāya codiyamāno manojavaṃ assaṃ abhiruhitvā aḍḍharattisamaye tassa sūlāropitaṭṭhānaṃ gantvā avidūre ṭhito "jīva bho, jīvitameva seyyo"ti divase divase vadati.

@Footnote: 1 cha.Ma. ambasakkara..., evamuparipi 2 Sī.,i. saṅkhavaṇṇasannibhaṃ

Tena ca samayena ambasakkharo rājā hatthikkhandhavaragato nagaraṃ padakkhiṇaṃ karonto aññatarasmiṃ gehe vātapānaṃ vivaritvā rājavibhūtiṃ passantiṃ ekaṃ itthiṃ disvā paṭibaddhacitto hutvā pacchāsane 1- nisinnassa purisassa "imaṃ gharaṃ imañca itthiṃ upadhārehī"ti saññaṃ datvā anukkamena attano rājagehaṃ paviṭṭho taṃ purisaṃ pesesi "gaccha bhaṇe tassā itthiyā sasāmikabhāvaṃ vā asāmikabhāvaṃ vā jānāhī"ti. So gantvā tassā sasāmikabhāvaṃ ñatvā rañño ārocesi. Rājā tassā itthiyā pariggahaṇūpāyaṃ 2- cintento tassā sāmikaṃ pakkosāpetvā "ehi bhaṇe maṃ upaṭṭhāhī"ti āha. So anicchantopi "rājā attano vacanaṃ akaronte mayi rājadaṇḍaṃ kareyyā"ti bhayena rājupaṭṭhānaṃ sampaṭicchitvā divase divase rājupaṭṭhānaṃ gacchati. Rājāpi tassa bhattavetanaṃ dāpetvā katipayadivasātikkamena pātova upaṭṭhānaṃ āgataṃ evamāha "gaccha bhaṇe amumhi ṭhāne ekā pokkharaṇī atthi, tato aruṇavaṇṇamattikaṃ rattuppalāni ca ānehi, sace ajjeva nāgaccheyyāsi, jīvitaṃ te natthī"ti. Tasmiṃ ca gate dvārapālaṃ āha "ajja anatthaṅgate eva sūriye sabbadvārāni thaketabbānī"ti.

Sā ca pokkharaṇī vesāliyā tiyojanamatthake hoti, tathāpi so puriso maraṇabhayatajjito vātavegena pubbaṇheyeva taṃ pokkharaṇiṃ sampāpuṇi. "sā ca pokkharaṇī amanussapariggahitā"ti pageva sutattā bhayena so "atthi nu kho ettha koci parissayo"ti samantato anupariyāyati. Taṃ disvā pokkharaṇipālako amanusso karuṇāyamānarūpo manussarūpena upasaṅkamitvā 3- "kimatthaṃ bho purisa idhāgatosī"ti āha, so tassa taṃ pavattiṃ kathesi. So "yadi evaṃ yāvadatthaṃ gaṇhāhī"ti attano dibbarūpaṃ dassetvā antaradhāyi.

So tattha aruṇavaṇṇamattikaṃ rattuppalāni ca gahetvā anatthaṅgateyeva sūriye nagaradvāraṃ sampāpuṇi, taṃ disvā dvārapālo tassa viravantasseva dvāraṃ thakesi.

@Footnote: 1 Ma. paccāsanne 2 Sī.,i. pariggahakaraṇūpāyaṃ 3 Sī.,i. āgantvā So thakite dvāre pavesanaṃ alabhanto dvārasamīpe sūle āropitaṃ purisaṃ disvā "ete mayi anatthaṅgate eva sūriye āgate viravante eva dvāraṃ thakesuṃ, `ahaṃ kāleyeva 1- āgato, mama doso natthī'ti tayāpi ñātaṃ hotū"ti sakkhimakāsi. Taṃ sutvā so āha "ahaṃ sūle āvuto vajjho maraṇābhimukho kathaṃ tava sakkhi homi, eko panettha peto mahiddhiko mama samīpaṃ āgamissati, taṃ sakkhiṃ karohī"ti. Kathaṃ pana so mayā daṭṭhabboti. Idheva tvaṃ tiṭṭha, sayameva dakkhissasīti. So tattha ṭhito majjhimayāme 2- taṃ petaṃ āgataṃ disvā sakkhiṃ akāsi. Vibhātāya ca rattiyā raññā "mama āṇā tayā atikkantā, tasmā rājadaṇḍaṃ te karissāmī"ti vutte deva mayā tava āṇā nātikkantā, anatthaṅgate eva sūriye ahaṃ idhāgatoti. Tattha ko te sakkhīti. So tassa sūlāvutassa purisassa santike āgacchantaṃ naggapetaṃ "sakkhī"ti niddisitvā "kathametaṃ amhehi saddhātabban"ti raññā vutte "ajja rattiyaṃ tumhehi saddhātabbaṃ purisaṃ mayā saddhiṃ pesethā"ti āha. Taṃ sutvā rājā sayameva tena saddhiṃ tattha gantvā ṭhito petena ca tatthāgantvā "jīva bho, jīvitameva seyyo"ti vutte taṃ "seyyā nisajjā nayimassa atthī"tiādinā pañcahi gāthāhi paṭipucchi. Idāni ādito pana "vesālī nāma nagaratthi vajjīnan"ti gāthā tāsaṃ sambandhadassanatthaṃ saṅgītikārehi ṭhapitā:-

"vesālī nāma nagaratthi vajjīnaṃ

tattha ahu licchavi ambasakkharo

disvāna petaṃ nagarassa bāhiraṃ

tattheva pucchittha taṃ kāraṇatthiko.

Seyyā nisajjā nayimassa atthi

abhikkamo natthi paṭikkamo ca

@Footnote: 1 Sī.,i. kālasseva 2 Ma. pacchimayāme

Asitapītakhāyitavatthabhogā

paricāraṇā 1- sāpi imassa natthi.

Ye ñātakā diṭṭhasutā suhajjā

anukampakā yassa ahesuṃ pubbe

daṭṭhumpi te dāni na taṃ labhanti

virājitatto 2- hi janena tena.

Na oggatattassa bhavanti mittā

jahanti mittā vikalaṃ viditvā

atthañca disvā parivārayanti

bahū mittā uggatattassa honti.

Nihīnatto sabbabhogehi kiccho

sammakkhito samparibhinnagatto

ussāvabindūva palimpamāno

ajja suve jīvitassūparodho.

Etādisaṃ uttamakicchappattaṃ

uttāsitaṃ pucimandassa sūle

atha tvaṃ kena vaṇṇena vadesi yakkha

`jīva bho jīvitameva seyyo'ti. "

#[517] Tattha tatthāti tassaṃ vesāliyaṃ. Nagarassa bāhiranti nagarassa bahi bhavaṃ, 3- vesālinagarassa bahi eva jātaṃ pavattaṃ sambandhaṃ. Tatthevāti yattha taṃ passi, tattheva ṭhāne. Tanti taṃ petaṃ. Kāraṇatthikoti "jīva bho, jīvitameva seyyo"ti vuttaatthassa kāraṇena atthiko hutvā.

@Footnote: 1 ka. paricārikā. evamuparipi 2 Sī.,i. virādhitatto 3 Ma. bāhirabhāgaṃ

#[518] Seyyā nisajjā nayimassa atthīti piṭṭhipasāraṇalakkhaṇā 1- seyyā, pallaṅkābhujanalakkhaṇā nisajjā ca imassa sūle āropitapuggalassa natthi. Abhikkamo natthi paṭikkamo cāti abhikkamādilakkhaṇaṃ appamattakampi gamanaṃ imassa natthi. Paricāraṇā sāpīti yā asitapītakhāyitavatthaparibhogādilakkhaṇā indriyānaṃ paricāraṇā, sāpi imassa natthi. "pariharaṇā 2- sāpī"ti vā pāṭho, asitādiparibhogavasena indriyānaṃ pariharaṇā, sāpi imassa natthi vigatajīvitattāti 3- attho. "paricāraṇā sāpī"ti 4- keci paṭhanti.

#[519] Diṭṭhasutā suhajjā, anukampakā yassa ahesuṃ pubbeti sandiṭṭhasahāyā ceva adiṭṭhasahāyā ca yassa mittā anuddayāvanto ye assa imassa pubbe ahesuṃ. Daṭṭhumpīti passitumpi na labhanti, kuto saha vasitunti attho. Virājitattoti pariccattasabhāvo 5-. Janena tenāti tena ñātiādijanena.

#[520] Na oggatattassa bhavanti mittāti apagataviññāṇassa matassa mittā nāma na honti tassa mittehi kātabbakiccassa atikkantattā. Jahanti mittā vikalaṃ viditvāti mato tāva tiṭṭhatu, jīvantampi bhogavikalaṃ purisaṃ viditvā "na ito kiñci gayhūpagan"ti mittā pajahanti. Atthañca disvā parivārayantīti tassa pana santakaṃ atthaṃ dhanaṃ disvā piyavādino mukhullokikā hutvā taṃ parivārenti. Bahū mittā uggatattassa hontīti vibhavasampattiyā 6- uggatasabhāvassa samiddhassa bahū anekā mittā honti, ayaṃ lokiyasabhāvoti attho.

#[521] Nihīnatto sabbabhogehīti sabbehi upabhogaparibhogavatthūhi parihīnatto. Kicchoti dukkhito. Sammakkhitoti ruhirehi sammakkhitasarīro. Samparibhinnagattoti sūlena abbhantare vidālitagatto. Ussāvabindūva palimpamānoti tiṇagge limpamānaussāvabindusadiso. Ajja suveti ajja vā suve vā imassa nāma purisassa jīvitassa uparodho nirodho, 7- tato uddhaṃ nappavattatīti attho.

@Footnote: 1 Ma. piṭṭhipasāraṇalakkhaṇasaṅkhātā 2 Ma. paricārikā. evamuparipi

@3 Ma. vighātajīvitattāti 4 Ma. parivāruṇā cāpīti 5 Sī. pariccattattabhāvo

@6 Sī. bhavasampattiyā 7 Ma. uparodho jāto

#[522] Uttāsitanti āvutaṃ āropitaṃ. Pucimandassa sūleti nimbarukkhassa daṇḍena katasūle. Kena vaṇṇenāti kena kāraṇena. Jīva bho jīvitameva seyyoti bho purisa jīva. Kasmā? sūlaṃ āropitassāpi hi te idha jīvitameva ito cutassa jīvitato satabhāgena sahassabhāgena seyyo sundarataroti.

Evaṃ tena raññā pucchito so peto attano adhippāyaṃ pakāsento:-

"sālohito esa ahosi mayhaṃ

ahaṃ sarāmi purimāya jātiyā

disvā ca me kāruññamahosi rāja

mā pāpadhammo nirayaṃ patāyaṃ.

Ito cuto licchavi esa poso

sattussadaṃ nirayaṃ ghorarūpaṃ

upapajjati dukkaṭakammakārī

mahābhitāpaṃ kaṭukaṃ bhayānakaṃ.

Anekabhāgena guṇena seyyo

ayameva sūlo nirayena tena

ekantadukkhaṃ kaṭukaṃ bhayānakaṃ

ekantatibbaṃ nirayaṃ patāyaṃ.

Idañca sutvā vacanaṃ mameso

dukkhūpanīto vijaheyya pāṇaṃ 1-

tasmā ahaṃ santike na bhaṇāmi

mā mekato jīvitassūparodho"ti catasso gāthā abhāsi.

@Footnote: 1 ka. pāpaṃ

#[523] Tattha sālohitoti samānalohito yonisambandhena sambandho, ñātakoti attho. Purimāya jātiyāti purimattabhāve. Mā pāpadhammo nirayaṃ patāyanti ayaṃ pāpadhammo puriso nirayaṃ mā pati mā nirayaṃ upapajjīti imaṃ disvā me kāruññaṃ ahosīti yojanā.

#[524] Sattussadanti pāpakārīhi sattehi ussannaṃ, atha vā pañcavidhabandhanaṃ, mukhe tattalohasecanaṃ, aṅgārapabbatāropanaṃ, lohakumbhipakkhepanaṃ, asipattavanappavesanaṃ, vettaraṇiyaṃ samotaraṇaṃ, mahāniraye pakkhepoti imehi sattahi pañcavidhabandhanādīhi dāruṇakāraṇehi ussannaṃ, uparūpari nicitanti 1- attho. Mahābhitāpanti mahādukkhaṃ, mahāaggisantāpaṃ vā. Kaṭukanti aniṭṭhaṃ. Bhayānakanti bhayajanakaṃ.

#[525] Anekabhāgena guṇenāti anekakoṭṭhāsena ānisaṃsena. Ayameva sūlo nirayena tenāti tato imassa uppattiṭṭhānabhūtato nirayato 2- ayameva sūlo seyyoti. Nissakke hi idaṃ karaṇavacanaṃ. Ekantatibbanti ekanteneva tikhiṇadukkhaṃ, niyatamahādukkhanti attho.

#[526] Idañca sutvā vacanaṃ mamesoti "ito cuto"tiādinā vuttaṃ idaṃ mama vacanaṃ sutvā eso puriso dukkhūpanīto mama vacanena nirayadukkhaṃ upanīto viya hutvā. Vijaheyya pāṇanti attano jīvitaṃ pariccajeyya. Tasmāti tena kāraṇena. Mā mekatoti "mayā ekato imassa purisassa jīvitassa 3- uparodho mā hotū"ti imassa santike idaṃ vacanaṃ ahaṃ na bhaṇāmi, atha kho "jīva bho, jīvitameva seyyo"ti idameva bhaṇāmīti adhippāyo.

Evaṃ petena attano adhippāye pakāsite puna rājā petassa pavattiṃ pucchituṃ okāsaṃ karonto imaṃ gāthamāha:-

@Footnote: 1 Sī. nivisitanti 2 Ma. narakato 3 Sī. imassa jīvitassa

"aññāto 1- eso purisassa attho

aññampi icchāmase pucchituṃ tuvaṃ

okāsakammaṃ sace no karosi

pucchāma taṃ no na ca kujjhitabban"ti.

"addhā paṭiññā me tadā ahu 2-

nācikkhaṇā appasannassa hoti

akāmā saddheyyavacoti katvā

pucchassu maṃ kāmaṃ yathā visayhan"ti 3- imā rañño petassa ca vacanapaṭivacanagāthā.

#[527] Tattha aññātoti avagato 4-. Icchāmaseti icchāma. Noti amhākaṃ. Na ca kujjhitabbanti "ime manussā yaṅkiñci pucchantī"ti kodho na kātabbo.

#[528] Addhāti ekaṃsena. Paṭiññā meti ñāṇavasena mayhaṃ "pucchassū"ti paṭiññā 5-, okāsadānanti attho. Tadā ahūti tasmiṃ kāle paṭhamadassane ahosi. Nācikkhaṇā appasannassa hotīti akathanā appasannassa hoti. Pasanno eva hi pasannassa kiñci katheti. Tvaṃ pana tadā mayi appasanno, ahañca tayi, tena paṭijānitvā kathetukāmo nāhosi. Idāni panāhaṃ tuyhaṃ akāmā saddheyyavaco akāmo eva saddhātabbavacano iti katvā iminā kāraṇena. Pucchassu maṃ kāmaṃ yathā visayhanti tvaṃ yathā icchasi, tamatthaṃ maṃ pucchassu. Ahaṃ pana yathā visayhaṃ yathā mayhaṃ sahituṃ sakkā, tathā attano ñāṇabalānurūpaṃ kathessāmīti adhippāyo.

Evaṃ petena pucchanāya 6- okāse kate rājā:-

@Footnote: 1 Ma. ajjhito 2 Ma. addhā paṭiññātametaṃ tadāhu

@3 Ma. yathā visayanti. evamuparipi 4 Ma. ajjhitoti adhigato

@5 Ma. paṭiññātavasena mayhaṃ pucchassūti 6 Sī.,i. pucchitāya

"yaṅkiñcahaṃ cakkhunā passissāmi

sabbampi tāhaṃ abhisaddaheyyaṃ

disvāva taṃ nopi ce saddaheyyaṃ

kareyyāsi me yakkha niyassakamman"ti gāthamāha.

Tassattho:- ahaṃ yaṅkiñcideva cakkhunā passissāmi, taṃ sabbampi tatheva ahaṃ abhisaddaheyyaṃ 1-, taṃ pana disvāva taṃ vacanaṃ nopi ce saddaheyyaṃ 2-, yakkha mayhaṃ niyassakammaṃ niggahakammaṃ kareyyāsīti. Atha vā yaṅkiñcahaṃ cakkhunā passissāmīti ahaṃ yaṅkiñcideva cakkhunā passissāmi acakkhugocarassa 3- adassanato. Sabbampi tāhaṃ abhisaddaheyyanti sabbampi te ahaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ aññaṃ vā abhisaddaheyyaṃ. Tādiso hi mayhaṃ tayi abhippasādoti adhippāyo. Pacchimapadassa pana yathāvuttova attho.

Taṃ sutvā peto:-

"saccappaṭiññā tava mesā hotu

sutvāna dhammaṃ labha suppasādaṃ

aññatthiko no ca paduṭṭhacitto

yaṃ te sutaṃ asutañcāpi dhammaṃ

sabbampi akkhissaṃ 4- yathā pajānan"ti gāthamāha. Ito paraṃ:-

"setena assena alaṅkatena

upayāsi sūlāvutakassa santike

yānaṃ idaṃ abbhutaṃ dassaneyyaṃ

kissetaṃ kammassa ayaṃ vipākoti.

@Footnote: 1 Sī.,i. abhisaddaheyyaṃ paṭiññeyyaṃ 2 Sī. disvā tava vacanaṃ nopi no saddaheyyaṃ

@3 Sī.,i. acakkhuno parassa 4 Sī. sabbaṃ ācikkhissaṃ

Vesāliyā nagarassa 1- majjhe

cikkhallamagge narakaṃ ahosi

gosīsamekāhaṃ pasannacitto

setaṃ 2- gahetvā narakasmiṃ nikkhipiṃ.

Etasmiṃ pādāni patiṭṭhapetvā

mayañca aññe ca atikkamimhā

yānaṃ idaṃ abbhutaṃ dassaneyyaṃ

tasseva kammassa ayaṃ vipākoti.

Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsati

gandho ca te sabbadisā pavāyati

yakkhiddhipattosi mahānubhāvo

naggo cāsi kissa ayaṃ vipākoti.

Akkodhano niccapasannacitto

saṇhāhi vācāhi janaṃ upemi

tasseva kammassa ayaṃ vipāko

dibbo me vaṇṇo satataṃ pabhāsati.

Yasañca kittiñca dhamme ṭhitānaṃ

disvāna mantemi pasannacitto

tasseva kammassa ayaṃ vipāko

dibbo me gandho satataṃ pavāyati.

Sahāyānaṃ titthasmiṃ nhāyantānaṃ

thale gahetvā nidahissa dussaṃ

@Footnote: 1 Sī.,i. vesāliyā tassa nagarassa 2 ka. setuṃ

Khiḍḍatthiko no ca paduṭṭhacitto

tenamhi naggo kasirā ca vuttīti.

Yo kīḷamāno pakaroti pāpaṃ

tassedisaṃ kammavipākamāhu

akīḷamāno pana yo karoti

kiṃ tassa kammassa vipākamāhūti.

Ye duṭṭhasaṅkappamanā manussā

kāyena vācāya ca saṅkiliṭṭhā

kāyassa bhedā abhisamparāyaṃ

asaṃsayaṃ te nirayaṃ upenti.

Apare pana sugatimāsamānā 1-

dāne ratā saṅgahitattabhāvā

kāyassa bhedā abhisamparāyaṃ

asaṃsayaṃ te sugatiṃ upentī"ti tesaṃ ubhinnaṃ vacanapaṭivacanagāthā honti.

#[530] Tattha saccappaṭiññā tava mesā hotūti "sabbampi tāhaṃ abhisaddaheyyan"ti tava esā paṭiññā mayhaṃ saccaṃ hotu. Sutvāna dhammaṃ labha suppasādanti mayā vuccamānaṃ dhammaṃ sutvā sundaraṃ pasādaṃ labhassu. Aññatthikoti ājānanatthiko. Yathā pajānanti yathā aññopi pajānanto, "yathāpi ñātan"ti vā 2- mayā yathā ñātanti attho.

@Footnote: 1 ka. āsisamānā 2 Ma. yathā pajānanti vā

#[531] Kissetaṃ kammassa ayaṃ vipākoti kissetaṃ kissa nāma etaṃ, kissa kammassa ayaṃ vipāko 1-. Etanti vā nipātamattaṃ, kissa kammassāti yojanā. "kissa te"ti ca keci paṭhanti.

#[532-33] Cikkhallamaggeti cikkhallavati pathamhi. Narakanti āvāṭaṃ. Ekāhanti ekaṃ ahaṃ. Narakasmiṃ nikkhipinti yathā kaddamo 2- na akkamīyati, evaṃ tasmiṃ cikkhallāvāṭe ṭhapesiṃ. Tassāti tassa gosīsena setukaraṇassa.

#[536-7] Dhamme ṭhitānanti dhammacārīnaṃ samacārīnaṃ. Mantemīti kathemi kittayāmi. Khiḍḍatthikoti hasādhippāyo. No ca paduṭṭhacittoti dussasāmike na dūsitacitto, na avaharaṇādhippāyo nāpi vināsādhippāyoti attho.

#[538] Akīḷamānoti akhiḍḍādhippāyo, lobhādīhi dūsitacitto. Kiṃ tassa kammassa vipākamāhūti tassa tathā katassa 3- pāpakammassa kīva kaṭukaṃ dukkhavipākaṃ 4- paṇḍitā āhu.

#[539-40] Duṭṭhasaṅkappamanāti kāmasaṅkappādivasena dūsitamanovitakkā, etena manoduccaritamāha. Kāyena vācāya ca saṅkiliṭṭhāti pāṇātipātādivasena kāyavācāhi malinā. Āsamānāti āsiṃsamānā patthayamānā.

Evaṃ petena saṅkhepeneva kammaphalesu vibhajitvā dassitesu taṃ asaddahanto rājā:-

"taṃ kinti jāneyyamahaṃ avecca

kalyāṇapāpassa ayaṃ vipāko

@Footnote: 1 Sī. kissetaṃ .pe. vipākoti etaṃ kissa nāma kammassa ayaṃ vipāko 2 i. kaddame

@3 Ma. tassa yathā mayā katassa 4 Sī.,i. dukkhaṃ dukkhavipākaṃ

Kiṃ vāhaṃ disvā abhisaddaheyyaṃ

ko vāpi maṃ saddahāpeyya etan"ti gāthamāha.

Tattha taṃ kinti jāneyyamahaṃ aveccāti yoyaṃ tayā "ye duṭṭhasaṅkappamanā manussā, kāyena vācāya ca saṅkiliṭṭhā"tiādinā, "apare pana sugatimāsamānā"ti- ādinā ca kalyāṇassa pāpassa ca kammassa vipāko vibhajitvā vutto, taṃ kinti kena kāraṇena ahaṃ avecca aparapaccayabhāvena saddaheyyaṃ. Kiṃ vāhaṃ disvā abhisaddaheyyanti kīdisaṃ vā panāhaṃ paccakkhabhūtaṃ nidassanaṃ disvā paṭisaddaheyyaṃ 1-. Ko vāpi maṃ saddahāpeyya etanti ko vā viññū puriso paṇḍito etamatthaṃ maṃ saddahāpeyya, taṃ kathehīti attho.

Taṃ sutvā peto kāraṇena tamatthaṃ tassa pakāsento:-

"disvā ca sutvā abhisaddahassu

kalyāṇapāpassa ayaṃ vipāko

kalyāṇapāpe ubhaye asante

siyā nu sattā sugatā duggatā vā.

No cettha kammāni kareyyuṃ maccā

kalyāṇapāpāni manussaloke.

Nāhesuṃ sattā sugatā duggatā vā

hīnā paṇītā ca manussaloke.

Yasmā ca kammāni karonti maccā

kalyāṇapāpāni manussaloke

@Footnote: 1 Sī. paṭiññeyyaṃ

Tasmā hi sattā sugatā duggatā vā

hīnā paṇītā ca manussaloke.

Dvayajja 1- kammānaṃ vipākamāhu

sukhassa dukkhassa ca vedanīyaṃ

tā devatāyo paricārayanti

paccenti bālā dvayataṃ apassino"ti gāthā abhāsi.

#[542] Tattha disvā cāti paccakkhato disvāpi. Sutvāti dhammaṃ sutvā tadanusārena nayaṃ nento 2- anuminanto. Kalyāṇapāpassāti kusalassa akusalassa ca kammassa ayaṃ sukho ayaṃ dukkho ca vipākoti abhisaddahassu. Ubhaye asanteti kalyāṇe pāpe cāti duvidhe kamme avijjamāne. Siyā nu sattā sugatā duggatā vāti "ime sattā sugatiṃ gatā duggatiṃ gatā vā 3-, sugatiyaṃ vā aḍḍhā duggatiyaṃ daliddā vā"ti 4-, ayamattho kiṃ nu siyā kathaṃ sambhaveyyāti attho.

#[543-4] Idāni yathāvuttamatthaṃ "no cettha kammānī"ti ca "yasmā ca kammānī"ti ca gāthādvayena byatirekato anvayato ca vibhāveti. Tattha hīnā paṇītāti kularūpārogyaparivārādīhi hīnā uḷārā ca.

#[545] Dvayajja kammānaṃ vipākamāhūti dvayaṃ duvidhaṃ ajja idāni kammānaṃ sucaritaduccaritānaṃ vipākaṃ vadanti kathenti. Kiṃ tanti āha "sukhassa dukkhassa ca vedanīyan"ti, iṭṭhassa ca aniṭṭhassa ca anubhavanayoggaṃ. Tā devatāyo paricārayantīti ye ukkaṃsavasena sukhavedanīyaṃ vipākaṃ paṭilabhanti, te devaloke tā devatā hutvā dibbasukhasamappitā indriyāni paricārenti. Paccenti bālā dvayataṃ apassinoti

@Footnote: 1 ka. dvayañca 2 Sī. nayanto 3 Ma. sugatiyā duggatiyā vā gatā

@4 Sī. addhā sugatiṃ gatāpi vā addhā duggatiyaṃ daliddā vāti Ye bālā kammañca kammaphalañcāti dvayaṃ apassantā asaddahantā, te pāpappasutā dukkhavedanīyaṃ vipākaṃ anubhavantā nirayādīsu kammunā paccenti dukkhaṃ pāpuṇanti.

Evaṃ kammaphalaṃ saddahanto pana tvaṃ kasmā evarūpaṃ dukkhaṃ paccanubhavasīti anuyogaṃ sandhāya:-

"na matthi kammāni sayaṃkatāni

datvāpi me natthi yo 1- ādiseyya

acchādanaṃ sayanamathannapānaṃ

tenamhi naggo kasirā ca vuttī"ti gāthamāha.

Tattha na matthi kammāni sayaṃkatānīti yasmā sayaṃ attanā pubbe katāni puññakammāni mama natthi na vijjanti, yehi idāni acchādanādīni labheyyaṃ. Datvāpi me natthi yo ādiseyyāti yo samaṇabrāhmaṇānaṃ dānaṃ datvā "asukassa petassa hotū"ti me ādiseyya uddiseyya, so natthi. Tenamhi naggo kasirā ca vuttīti tena duvidhenāpi kāraṇena 2- idāni naggo niccoḷo amhi, kasirā dukkhā ca vutti jīvikā hotīti.

Taṃ sutvā rājā tassa acchādanādilābhaṃ ākaṅkhanto:-

"siyā nu kho kāraṇaṃ kiñci yakkha

acchādanaṃ yena tuvaṃ labhetha

ācikkha me tvaṃ yadatthi hetu

saddhāyikaṃ 3- hetuvaco suṇomā"ti gāthamāha.

@Footnote: 1 ka. so 2 Sī. kammena kāraṇena 3 Sī.,i. saddhāyitaṃ

Tattha yenāti yena kāraṇena tvaṃ acchādanaṃ labhetha labheyyāsi, kiñci taṃ kāraṇaṃ siyā nu kho bhaveyya nu khoti attho. Yadatthīti yadi atthi.

Athassa peto taṃ kāraṇaṃ ācikkhanto:-

"kappitako nāma idhatthi bhikkhu

jhāyī susīlo arahā vimutto

guttindriyo saṃvutapātimokkho

sītibhūto uttamadiṭṭhipatto.

Sakhilo vadaññū suvaco sumukho

svāgamo suppaṭimuttako ca

puññassa khettaṃ araṇavihārī

devamanussānañca dakkhiṇeyyo.

Santo vidhūmo anīgho nirāso

mutto visallo amamo avaṅko

nirūpadhī sabbapapañcakhīṇo

tisso vijjā anuppatto jutimā.

Appaññāto disvāpi na ca sujāno

munīti naṃ vajjisu voharanti

jānanti taṃ yakkhabhūtā anejaṃ

kalyāṇadhammaṃ vicarantaṃ 1- loke.

Tassa tuvaṃ ekayugaṃ duve vā

mamuddisitvāna sace dadetha

@Footnote: 1 Sī. vicaranti

Paṭiggahītāni ca tāni assu

mamañca passetha sannaddhadussan"ti gāthā abhāsi.

#[548] Tattha kappitako nāmāti jaṭilasahassassa abbhantare āyasmato upālittherassa upajjhāyaṃ sandhāya vadati. Idhāti imissā vesāliyā samīpe. Jhāyīti aggaphalajhānena jhāyī. Sītibhūtoti sabbakilesadarathapariḷāhavūpasamena sītibhāvappatto. Uttamadiṭṭhipattoti uttamaṃ aggaphalaṃ sammādiṭṭhiṃ patto.

#[549] Sakhiloti mudu. Suvacoti subbaco. Svāgamoti suṭṭhu āgatāgamo. Suppaṭimuttakoti suṭṭhu paṭimuttakavāco, muttabhāṇīti attho. Araṇavihārīti mettāvihārī.

#[550] Santoti upasantakileso. Vidhūmoti vigatamicchāvitakkadhūmo. Anīghoti niddukkho. Nirāsoti nittaṇho. Muttoti sabbabhavehi vimutto. Visalloti vītarāgādisallo. Amamoti mamaṃkāravirahito. Avaṅkoti kāyavaṅkādivaṅkavirahito. Nirūpadhīti kilesābhisaṅkhārādiupadhippahāyī. Sabbapapañcakhīṇoti parikkhīṇataṇhādipapañco. Jutimāti anuttarāya ñāṇajutiyā jutimā. Appaññātoti paramappicchatāya paṭicchannaguṇatāya ca na pākaṭo 1-.

#[551] Disvāpi na ca sujānoti gambhīrabhāvena disvāpi "evaṃsīlo, evaṃdhammo, evaṃpañño"ti na suviññeyyo. Jānanti taṃ yakkhabhūtā anejanti yakkhabhūtā ca anejaṃ nittaṇhaṃ "arahā"ti taṃ jānanti. Kalyāṇadhammanti sundarasīlādiguṇaṃ.

#[552] Tassāti tassa kappitakamahātherassa. Ekayuganti ekaṃ vatthayugaṃ. Duve vāti dve vā vatthayugāni. Mamuddisitvānāti mamaṃ uddisitvā. Paṭiggahītāni ca tāni assūti tāni vatthayugāni tena paṭiggahitāni ca assu bhaveyyuṃ. Sannaddhadussanti dussena katasannāhaṃ, laddhavatthaṃ nivatthapārutadussanti attho.

@Footnote: 1 Ma. paṭicchannaguṇattā pākaṭo

Tato rājā:-

"kasmiṃ padese samaṇaṃ vasantaṃ

gantvāna passemu mayaṃ idāni

yo majja 1- kaṅkhaṃ vicikicchitañca

diṭṭhīvisūkāni vinodayeyyā"ti 2- therassa vasanaṭṭhānaṃ pucchi. Tattha kasmiṃ padeseti katarasmiṃ padese. Yo majjāti yo ajja 3-, makāro padasandhikaro.

Tato peto:-

"eso nisinno kapinaccanāyaṃ

parivārito devatāhi bahūhi

dhammiṃ kathaṃ bhāsati saccanāmo

sakasmi accherake 4- appamatto"ti gāthamāha.

Tattha kapinaccanāyanti kapīnaṃ vānarānaṃ naccanena "kapinaccanā"ti laddhavohāre padese. Saccanāmoti jhāyī susīlo arahā vimuttotiādīhi guṇanāmehi yāthāvanāmo aviparītanāmo.

Evaṃ petena vutte rājā tāvadeva therassa santikaṃ gantukāmo:-

"tathāhaṃ 5- kassāmi gantvā idāni

acchādayissaṃ samaṇaṃ yugena

@Footnote: 1 Sī.,ka. samajja 2 Sī. diṭṭhivisukāni ca ko vinodayeti, ka. diṭṭhivisūkāni ko

@vinodaye ceti 3 Sī. samajjāti so ajja 4 cha.Ma. sakasmimācerake 5 Ma. yathāhaṃ

Paṭiggahītāni ca tāni assu

tuvañca passemu sannaddhadussan"ti gāthamāha.

Tattha kassāmīti karissāmi.

Atha peto "devatānaṃ thero dhammaṃ deseti, tasmā nāyaṃ upasaṅkamanakālo"ti dassento:-

"mā akkhaṇe pabbajitaṃ upāgami

sādhu vo licchavi nesa dhammo

tato ca kāle upasaṅkamitvā

tattheva passāhi 1- raho nisinnan"ti gāthamāha.

Tattha sādhūti āyācane nipāto. Vo licchavi nesa dhammoti licchavirāja tumhākaṃ rājūnaṃ esa dhammo na hoti, yaṃ akāle upasaṅkamanaṃ. Tatthevāti tasmiṃyeva ṭhāne.

Evaṃ petena vutte rājā "sādhū"ti sampaṭicchitvā attano nivesanameva gantvā puna yuttapattakāle 2- aṭṭha vatthayugāni gāhāpetvā theraṃ upasaṅkamitvā ekamantaṃ nisinno paṭisanthāraṃ katvā "imāni bhante aṭṭha vatthayugāni paṭiggaṇhā"ti 3- āha. Taṃ sutvā thero kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ "mahārāja pubbe tvaṃ adānasīlo samaṇabrāhmaṇānaṃ viheṭhanajātikova kathaṃ paṇītāni vatthāni dātukāmo jāto"ti āha. Taṃ sutvā rājā tassa kāraṇaṃ ācikkhanto petena samāgamaṃ, tena ca attanā ca kathitaṃ sabbaṃ therassa ārocetvā vatthāni datvā petassa uddisi.

@Footnote: 1 Sī. passāmi 2 Sī.,i. yuttapayuttakāle 3 Ma. paṭiggaṇhathāti Tena peto dibbavatthadharo alaṅkatapaṭiyatto assāruḷho therassa ca rañño ca purato pātubhavi. Taṃ disvā rājā attamano pamudito pītisomanassajāto "paccakkhato vata mayā kammaphalaṃ diṭṭhaṃ, na dānāhaṃ pāpaṃ karissāmi, puññameva karissāmī"ti vatvā tena petena sakkhiṃ akāsi. So ca peto "sace tvaṃ licchavirāja ito

paṭṭhāya adhammaṃ pahāya dhammaṃ carasi, evāhaṃ tava sakkhiṃ karissāmi, santikañca te āgamissāmi, sūlāvutañca purisaṃ sīghaṃ sūlato mocehi, evaṃ so jīvitaṃ labhitvā dhammaṃ caranto dukkhato muccissati, therañca kālena kālaṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ suṇanto puññāni karohī"ti vatvā gato.

Atha rājā theraṃ vanditvā nagaraṃ pavisitvā sīghaṃ sīghaṃ licchaviparisaṃ sannipātetvā 1- te anujānāpetvā taṃ purisaṃ sūlato mocetvā "imaṃ arogaṃ karothā"ti tikicchake āṇāpesi. Therañca upasaṅkamitvā pucchi "siyā nu kho bhante nirayagāmikammaṃ 2- katvā ṭhitassa nirayato muttī"ti. Siyā mahārāja, sace uḷāraṃ puññaṃ karoti, muccatīti vatvā thero rājānaṃ saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpesi. So tattha patiṭṭhito therassa ovāde ṭhatvā sotāpanno ahosi, sūlāvuto pana puriso arogo hutvā saṃvegajāto bhikkhūsu pabbajitvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tamatthaṃ dassentā saṅgītikārā:-

"tathāti vatvā agamāsi tattha

parivārito dāsagaṇena licchavi

so taṃ nagaraṃ upasaṅkamitvā

vāsūpagacchittha sake nivesane.

Tato ca kāle gihikiccāni katvā

nhātvā pivitvā ca khaṇaṃ labhitvā

@Footnote: 1 Sī.,i. sannipātāpetvā 2 i. nirayagāminikammaṃ

Viceyya peḷāto ca yugāni aṭṭha

gāhāpayī dāsagaṇena licchavi.

So taṃ padesaṃ upasaṅkamitvā

taṃ addasa samaṇaṃ santacittaṃ

paṭikkantaṃ gocarato nivattaṃ

sītibhūtaṃ rukkhamūle nisinnaṃ.

Tamenamavoca upasaṅkamitvā

appābādhaṃ phāsuvihārañca pucchi

vesāliyaṃ licchavihaṃ bhadante

jānanti maṃ licchavi ambasakkharo.

Imāni me aṭṭha yugā subhāni

paṭiggaṇha bhante padadāmi tuyhaṃ

teneva atthena idhāgatosmi

yathā ahaṃ attamano bhaveyyanti.

Dūratova samaṇā brāhmaṇā ca

nivesanaṃ te parivajjayanti

pattāni bhijjanti ca te 1- nivesane

saṅghāṭiyo cāpi vidālayanti. 2-

Athāpare pādakuṭhārikāhi

avaṃsirā samaṇā pātayanti 3-

etādisaṃ pabbajitā vihesaṃ

tayā kataṃ samaṇā pāpuṇanti.

@Footnote: 1 Ma. bhijjanti tava 2 Sī.,i. vināsayanti, Ma. vipātayanti 3 ka. pāṭiyanti

Tiṇena telampi na tvaṃ adāsi

mūḷhassa maggampi na pāvadāsi

andhassa daṇḍaṃ sayamādiyāsi

etādiso kadariyo asaṃvuto tuvaṃ

atha tvaṃ kena vaṇṇena kimeva disvā

amhehi saha saṃvibhāgaṃ karosīti.

Paccemi bhante yaṃ tvaṃ vadesi

vihesayiṃ samaṇe brāhmaṇe ca

khiḍḍatthiko no ca paduṭṭhacitto

etampi me dukkaṭameva bhante.

Khiḍḍāya yakkho 1- pasavitvā pāpaṃ

vedeti dukkhaṃ asamattabhogī 2-

daharo yuvā nagganiyassa bhāgī

kiṃ su tato dukkhatarassa hoti.

Taṃ disvā saṃvegamalatthaṃ bhante

tappaccayā vāpi 3- dadāmi dānaṃ

paṭiggaṇha bhante vatthayugāni aṭṭha

yakkhassimā gacchantu dakkhiṇāyoti.

Addhā hi dānaṃ bahudhā pasatthaṃ

dadato ca te akkhayadhammamatthu

paṭiggaṇhāmi te vatthayugāni aṭṭha

yakkhassimā gacchantu dakkhiṇāyoti.

@Footnote: 1 ka. kho 2 ka. appamattabhogī 3 Sī. tāhaṃ, i. cāhaṃ

Tato hi so ācamayitvā licchavi

therassa datvāna yugāni aṭṭha

paṭiggahītāni ca tāni assu

yakkhañca passetha sannaddhadussaṃ.

Tamaddasā candanasāralittaṃ

ājaññamārūḷhamuḷāravaṇṇaṃ

alaṅkataṃ sādhunivatthadussaṃ

parivāritaṃ yakkhamahiddhipattaṃ.

So taṃ disvā attamano udaggo

pahaṭṭhacitto ca subhaggarūpo

kammañca disvāna mahāvipākaṃ

sandiṭṭhikaṃ cakkhunā sacchikatvā.

Tamenamavoca upasaṅkamitvā

dassāmi dānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ

na cāpi me kiñci adeyyamatthi

tuvañca me yakkha bahūpakāroti.

Tuvañca me licchavi ekadesaṃ

adāsi dānāni amoghametaṃ

svāhaṃ karissāmi tayāva sakkhiṃ

amānuso mānusakena saddhinti.

Gatī ca bandhū ca parāyanañca

mitto mamāsi atha devatā me 1-

@Footnote: 1 Sī. devatāsi

Yācāmi taṃ 1- pañjaliko bhavitvā

icchāmi taṃ yakkha punapi daṭṭhunti.

Sace tuvaṃ assaddho bhavissasi

kadariyarūpo vippaṭipannacitto

tvaṃ neva maṃ lacchasi 2- dassanāya

disvā ca taṃ nopi ca ālapissaṃ.

Sace pana tvaṃ 3- bhavissasi dhammagāravo

dāne rato saṅgahitattabhāvo

opānabhūto samaṇabrāhmaṇānaṃ

evaṃ mamaṃ lacchasi 4- dassanāya.

Disvā ca taṃ ālapissaṃ bhadante

imañca sūlato lahuṃ pamuñca

yato nidānaṃ akarimha sakkhiṃ

maññāmi sūlāvutakassa kāraṇā.

Te aññamaññaṃ akarimha sakkhiṃ

ayañca sūlato 5- lahuṃ pamutto

sakkacca dhammāni 6- samācaranto

mucceyya so nirayā ca tamhā

kammaṃ siyā aññatra vedanīyaṃ. 7-

Kappitakañca upasaṅkamitvā

teneva saha saṃvibhajitvā kāle

@Footnote: 1 Sī. yācāmahaṃ 2 Sī. teneva na lacchasi 3 Sī. sace tuvaṃ 4 ka. licchavi

@5 Sī.,ka. sūlāvuto 6 Ma. kammāni 7 ka. savedanīyaṃ

Sayaṃ mukhenūpanisajja puccha

so te akkhissati etamatthaṃ.

Tameva bhikkhuṃ upasaṅkamitvā

pucchassu aññatthiko 1- no ca paduṭṭhacitto

so te sutaṃ asutañcāpi dhammaṃ

sabbampi akkhissati yathā pajānanti. () 2-

So tattha rahassaṃ samullapitvā

sakkhiṃ karitvāna amānusena

pakkāmi so licchavīnaṃ sakāsaṃ

atha bravi parisaṃ sannisinnaṃ.

`suṇantu Bhonto mama ekavākyaṃ

varaṃ varissaṃ labhissāmi atthaṃ

sūlāvuto puriso luddakammo

paṇihitadaṇḍo 3- anusattarūPo.

Ettāvatā vīsatirattimattā

yato āvuto neva jīvati na mato

tāhaṃ mocayissāmi dāni

yathāmatiṃ anujānātu saṃgho'ti.

Etañca aññañca lahuṃ pamuñca

ko taṃ vadetha tathā karontaṃ

yathā pajānāsi tathā karohi

yathāmatiṃ anujānāti saṃghoti.

@Footnote: 1 ka. puññatthiko 2 Sī.,i.,ka. (suto ca dhammaṃ sugatiṃ akkhissa)

@3 Ma.,ka. paṇītadaṇḍo

So taṃ padesaṃ upasaṅkamitvā

sūlāvutaṃ mocayi khippameva

mā bhāyi sammāti ca taṃ avoca

tikicchakānañca upaṭṭhapesi.

Kappitakañca upasaṅkamitvā

teneva saha 1- saṃvibhajitvā kāle

sayaṃ mukhenūpanisajja licchavi

tatheva pucchittha 2- naṃ kāraṇatthiko.

Sūlāvuto puriso luddakammo

paṇītadaṇḍo anusattarūpo

ettāvatā vīsatirattimattā

yato āvuto neva jīvati na mato.

So mocito gantvā mayā idāni

etassa yakkhassa vaco hi 3- bhante

siyā nu kho kāraṇaṃ kiñcideva

yena so nirayaṃ no vajeyya.

Ācikkha bhante yadi atthi hetu

saddhāyikaṃ 4- hetuvaco 5- suṇoma

na tesaṃ kammānaṃ vināsamatthi

avedayitvā idha byantibhāvoti.

Sace sa dhammāni 6- samācareyya

sakkacca rattindivamappamatto

@Footnote: 1 Sī. samaṃ 2 Sī.,i. pucchi 3 ka. vacoti 4 Sī.,i. saddhāyitaṃ

@5 ka. hetu vacoti 6 Sī. sace so kammāni

Mucceyya so nirayā ca tamhā

kammaṃ siyā aññatra vedanīyanti.

Aññāto eso purisassa attho

mamampi dāni anukampa bhante

anusāsa maṃ ovada bhūripañña

yathā ahaṃ no nirayaṃ vajeyyanti.

Ajjeva buddhaṃ saraṇaṃ upehi

dhammañca saṃghañca pasannacitto

tatheva sikkhāya padāni pañca

akhaṇḍaphullāni samādiyassu.

Pāṇātipātā viramassu khippaṃ

loke adinnaṃ parivajjayassu

amajjapo mā ca musā abhāṇī

sakena dārena ca hohi tuṭṭho

imañca ariyaṃ aṭṭhaṅgavarenupetaṃ 1-

samādiyāhi kusalaṃ sukhudrayaṃ.

Cīvaraṃ piṇḍapātañca paccayaṃ sayanāsanaṃ

annaṃ pānaṃ khādanīyaṃ vatthasenāsanāni ca

dadāhi ujubhūtesu vippasannena cetasā. 2-

Bhikkhūpi sīlasampanne vītarāge bahussute

tappehi annapānena sadā puññaṃ pavaḍḍhati.

@Footnote: 1 i. aṭṭhaṅgavaraṃ upetaṃ, ka. imañca aṭṭhaṅgavaraṃ upetaṃ

@2 Ma.,ka. sadā puññaṃ pavaḍḍhati

Evañca dhammāni 1- samācaranto

sakkacca rattindivamappamatto

muñca tuvaṃ 2- nirayā ca tamhā

kammaṃ siyā aññatra vedanīyanti.

Ajjeva buddhaṃ saraṇaṃ upemi

dhammañca saṃghañca pasannacitto

tatheva sikkhāya padāni pañca

akhaṇḍaphullāni samādiyāmi.

Pāṇātipātā viramāmi khippaṃ

loke adinnaṃ parivajjayāmi

amajjapo no ca musā bhaṇāmi

sakena dārena ca homi tuṭṭho

imañca ariyaṃ aṭṭhaṅgavarenupetaṃ

samādiyāmi kusalaṃ sukhudrayaṃ.

Cīvaraṃ piṇḍapātañca paccayaṃ sayanāsanaṃ

annaṃ pānaṃ khādanīyaṃ vatthasenāsanāni ca.

Bhikkhū ca sīlasampanne vītarāge bahussute

dadāmi na vikampāmi 3- buddhānaṃ sāsane ratoti.

Etādiso licchavi ambasakkharo

vesāliyaṃ aññataro upāsako

saddho mudū kārakaro ca bhikkhu

saṃghañca sakkacca tadā upaṭṭhahi.

@Footnote: 1 Sī. kammāni 2 Ma. muñceyya so tvaṃ 3 Sī.,ka. na vikappāmi

Sūlāvuto ca arogo hutvā

serī sukhī pabbajjaṃ upāgami

bhikkhuñca āgamma kappitakuttamaṃ

ubhopi sāmaññaphalāni ajjhaguṃ.

Etādisā sappurisāna sevanā

mahapphalā hoti sataṃ vijānataṃ

sūlāvuto aggaphalaṃ aphassayi 1-

phalaṃ kaniṭṭhaṃ pana ambasakkharo"ti gāthāyo avocuṃ.

#[557-560] Tattha vāsūpagacchitthāti vāsaṃ upagacchi. Gihikiccānīti gehaṃ āvasantena kātabbakuṭumbakiccāni. Viceyyāti sundaravatthagahaṇatthaṃ vicinitvā. Paṭikkantanti piṇḍapātato paṭikkantaṃ. Tenāha "gocarato nivattan"ti. Avocāti "vesāliyaṃ licchavihaṃ bhadante"tiādikaṃ avoca.

#[562-3] Vidālayantīti viphālayanti. Pādakuṭhārikāhīti pādasaṅkhātāhi kuṭhārīhi. Pātayantīti paripātayanti.

#[564] Tiṇenāti tiṇaggenāpi. Mūḷhassa maggampi na pāvadāsīti maggamūḷhassa maggampi tvaṃ na kathayasi "evāyaṃ puriso ito cito ca paribbhamatū"ti. Keḷīsīlo hi ayaṃ rājā. Sayamādiyāsīti andhassa hatthato yaṭṭhiṃ sayameva acchinditvā gaṇhasi. Saṃvibhāgaṃ karosīti attanā paribhuñjitabbavatthuto ekaccāni datvā saṃvibhajasi.

@Footnote: 1 ka. phussayi

#[565] Paccemi bhante yaṃ tvaṃ vadesīti "bhante tvaṃ pattāni bhijjantī"ti- ādinā yaṃ vadesi, taṃ paṭijānāmi, sabbamevetaṃ mayā kataṃ kārāpitañcāti dasseti. Etampīti etaṃ khiḍḍādhippāyena katampi.

#[566-7] Khiḍḍāti khiḍḍāya. Pasavitvāti upacinitvā. Vedetīti anubhavati. Asamattabhogīti aparipuṇṇabhogo. Tameva aparipuṇṇabhogataṃ dassetuṃ "daharo yuvā"tiādi vuttaṃ. Nagganiyassāti naggabhāvassa. Kiṃ su tato dukkhatarassa hotīti kiṃ su nāma tato naggabhāvato dukkhataraṃ assa petassa hoti. Yakkhassimā gacchantu dakkhiṇāyoti imā mayā diyyamānavatthadakkhiṇāyo petassa upakappantu.

#[568-72] Bahudhā pasatthanti bahūhi pakārehi buddhādīhi vaṇṇitaṃ. Akkhayadhammatthūti aparikkhayadhammaṃ hotu. Ācamayitvāti hatthapādadhovanapubbakaṃ mukhaṃ vikkhāletvā. Candanasāralittanti sārabhūtacandanalittaṃ. Uḷāravaṇṇanti seṭṭharūpaṃ. Parivāritanti anukulavuttinā parijanena parivāritaṃ. Yakkhamahiddhipattanti mahatiṃ yakkhiddhiṃ deviddhiṃ patvā ṭhitaṃ. Tamenamavocāti tamenaṃ avoca.

#[573] Ekadesaṃ adāsīti catūsu paccayesu ekadesabhūtaṃ vatthadānaṃ sandhāya vadati. Sakkhinti sakkhibhāvaṃ.

#[574] Mamāsīti me āsi. Devatā meti 1- mayhaṃ devatā āsīti yojanā.

#[575-7] Vippaṭipannacittoti micchādiṭṭhiṃ paṭipannamānaso, dhammiyaṃ paṭipadaṃ pahāya adhammiyaṃ paṭipadaṃ paṭipannoti attho. Yatonidānanti yannimittaṃ yassa santikaṃ āgamanahetu.

#[579] Saṃvibhajitvāti dānasaṃvibhāgaṃ katvā. Sayaṃ mukhenūpanisajja pucchāti aññe purise apesetvā upanisīditvā sammukheneva puccha. 2-

@Footnote: 1 Sī. devatāsīti 2 Sī. pucchi

#[581-3] Sannisinnanti sannipatitavasena nisinnaṃ. Labhissāmi atthanti mayā icchitampi atthaṃ labhissāmi. Paṇihitadaṇḍoti 1- ṭhapitasarīradaṇḍo. Anusattarūpoti rājini anusattasabhāvo 2-. Vīsatirattimattāti vīsatimattā rattiyo ativattāti attho. Tāhanti taṃ ahaṃ. Yathāmatinti mayhaṃ yathāruci.

#[584] Etañca aññañcāti etaṃ sūle āvutaṃ purisaṃ aññañca yassa rājāṇā paṇihitā, tañca 3-. Lahuṃ pamuñcāti sīghaṃ mocehi. Ko taṃ vadetha tathā karontanti tathā dhammiyakammaṃ karontaṃ taṃ imasmiṃ vajjiraṭṭhe ko nāma "na pamocehī"ti vadeyya, evaṃ vattuṃ kocipi na labhatīti attho.

#[585] Tikicchakānañcāti tikicchake ca.

#[588] Yakkhassa vacoti petassa vacanaṃ. Tassa bhante petassa vacanena evamakāsinti dasseti.

#[590] Dhammānīti pubbe kataṃ pāpakammaṃ abhibhavituṃ samatthe puññadhamme 4-. Kammaṃ siyā aññatra vedanīyanti yaṃ tasmiṃ pāpakamme upapajjavedanīyaṃ, taṃ ahosikammaṃ nāma hoti. Yaṃ pana aparapariyāyavedanīyaṃ, taṃ aññatra aparapariyāye vedayitabbaphalaṃ hoti sati saṃsārappavattiyanti attho.

#[593] Imañcāti attanā vuccamānaṃ tāya āsannaṃ paccakkhaṃ vāti katvā vuttaṃ. Ariyaṃ aṭṭhaṅgavarenupetanti parisuddhaṭṭhena ariyaṃ, pāṇātipātāveramaṇiādīhi aṭṭhahi aṅgehi upetaṃ yuttaṃ uttamaṃ uposathasīlaṃ. Kusalanti anavajjaṃ. Sukhudrayanti sukhavipākaṃ.

#[595] Sadā puññaṃ pavaḍḍhatīti sakideva puññaṃ katvā "alamettāvatā"ti aparituṭṭho hutvā aparāparaṃ sucaritaṃ pūrentassa sabbakālaṃ puññaṃ abhivaḍḍhati,

@Footnote: 1 Ma. paṇītadaṇḍoti 2 Ma. anupattarūpoti rājānaṃ anumattapakatiko

@3 Ma. rājā pahiṇi tañca 4 Ma. aññadhamme Aparāparaṃ vā sucaritaṃ pūrentassa puññasaṅkhātaṃ puññaphalaṃ uparūpari vaḍḍhati paripūretīti attho.

#[597] Evaṃ therena vutte rājā apāyadukkhato utrastacitto ratanattaye puññadhamme ca abhivaḍḍhamānapasādo tato paṭṭhāya 1- saraṇāni sīlāni ca samādiyanto "ajjeva buddhaṃ saraṇaṃ upemī"tiādimāha.

#[601] Tattha etādisoti ediso yathāvuttarūPo. Vesāliyaṃ aññataro upāsakoti vesāliyaṃ anekasahassesu upāsakesu aññataro upāsako hutvā. Saddhotiādi kalyāṇamittasannissayena tassa purimabhāvato aññādisataṃ 2- dassetuṃ vuttaṃ. Pubbe hi so assaddho kakkhaḷo bhikkhūnaṃ akkosakārako saṃghassa ca anupaṭṭhāko ahosi, idāni pana saddho muduko 3- hutvā bhikkhusaṃghañca sakkaccaṃ tadā upaṭṭhahīti. Tattha kārakaroti upakārakārī.

#[602] Ubhopīti dvepi sūlāvuto rājā ca. Sāmaññaphalāni ajjhagunti yathārahaṃ sāmaññaphalāni adhigacchiṃsu. Tayidaṃ yathārahaṃ dassetuṃ "sūlāvuto aggaphalaṃ aphassayi, phalaṃ kaniṭṭhaṃ pana ambasakkharo"ti vuttaṃ. Tattha phalaṃ kaniṭṭhanti sotāpattiphalaṃ sandhāyāha. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva.

Evaṃ raññā petena attanā ca vuttamatthaṃ āyasmā kappitako satthāraṃ vandituṃ sāvatthiṃ gato bhagavato ārocesi. Satthā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi, sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

Ambasakkharapetavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā.

@Footnote: 1 Ma. uṭṭhāya 2 Ma. purimasabhāvato asadisataṃ 3 Sī. mudukārako