๓. นันทิกาเปตวัตถุ

๑๒๓. ๓. นนฺทกเปตวตฺถุวณฺณนา

ราชา ปิงฺคลโก นามาติ อิทํ นนฺทกเปตวตฺถุ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ?

สตฺถุ ปรินิพฺพานโต วสฺสสตทฺวยสฺส อจฺจเยน สุรฏฺฐวิสเย ปิงฺคโล นาม ราชา อโหสิ. ตสฺส เสนาปติ นนฺทโก นาม มิจฺฉาทิฏฺฐี วิปรีตทสฺสโน "นตฺถิ ทินฺนนฺ"ติอาทินา มิจฺฉาคาหํ ปคฺคยฺห วิจริ. ตสฺส ธีตา อุตฺตรา นาม อุปาสิกา ปติรูเป กุเล ทินฺนา อโหสิ. นนฺทโก ปน กาลํ กตฺวา วิญฺฌาฏวิยํ มหติ นิโคฺรธรุกฺเข เวมานิกเปโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตสฺมึ กาลกเต อุตฺตรา สุจิสีตลคนฺโธทกปูริตํ ปานียฆฏํ กุมฺมาสาภิสงฺขเตหิ วณฺณคนฺธรสสมฺปนฺเนหิ ปูเวหิ ปริปุณฺณสราวกญฺจ อญฺญตรสฺส ขีณาสวตฺเถรสฺส ทตฺวา "อยํ ทกฺขิณา มยฺหํ ปิตุ อุปกปฺปตู"ติ อุทฺทิสิ, ตสฺส เตน ทาเนน ทิพฺพปานียํ อปริมิตา จ ปูวา ปาตุภวึสุ. ตํ ทิสฺวา โส เอวํ จินฺเตสิ "ปาปกํ วต มยา กตํ, ยํ มหาชโน `นตฺถิ ทินฺนนฺ'ติอาทินา มิจฺฉาคาหํ คาหิโต, อิทานิ ปน ปิงฺคโล ราชา ธมฺมาโสกสฺส รญฺโญ โอวาทํ ๒- ทาตุํ คโต, โส ตํ ตสฺส ทตฺวา อาคมิสฺสติ, หนฺทาหํ นตฺถิกทิฏฺฐึ วิโนเทสฺสามี"ติ. นจิเรเนว จ ปิงฺคโล ราชา ธมฺมาโสกสฺส รญฺโญ โอวาทํ ๒- ทตฺวา ปฏินิวตฺตนฺโต มคฺคํ ปฏิปชฺชิ.

@เชิงอรรถ: ๑ สี.เสริสฺสกเปตวตฺถุ ๒ ม. อุปฺปาทํ

อถ โส เปโต อตฺตโน วสนฏฺฐานาภิมุขํ ตํ มคฺคํ นิมฺมินิ. ราชา ฐิตมชฺฌนฺหิเก สมเย เตน มคฺเคน คจฺฉติ. ตสฺส คจฺฉนฺตสฺส ปุรโต มคฺโค ทิสฺสติ, ปิฏฺฐิโต ปนสฺส อนฺตรธายติ. สพฺพปจฺฉโต คจฺฉนฺโต ปุริโส มคฺคํ อนฺตรหิตํ ทิสฺวา ภีโต วิสฺสรํ วิรวนฺโต ธาวิตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ, ตํ สุตฺวา ราชา ภีโต สํวิคฺคมานโส หตฺถิกฺขนฺเธ ฐตฺวา จตสฺโส ทิสา โอโลเกนฺโต เปตสฺส วสนนิโคฺรธรุกฺขํ ทิสฺวา ตทภิมุโข อคมาสิ สทฺธึ จตุรงฺคินิยา เสนาย. อถานุกฺกเมน รญฺเญ ตํ ฐานํ ปตฺเต เปโต สพฺพาภรณวิภูสิโต ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา ปูเว จ ปานียญฺจ ทาเปสิ. ราชา สปริชโน นฺหาตฺวา ปูเว ขาทิตฺวา ปานียํ ปิวิตฺวา ปฏิปฺปสฺสทฺธมคฺคกิลมโถ "เทวตา นุสิ คนฺธพฺโพ"ติอาทินา เปตํ ปุจฺฉิ, เปโต อาทิโต ปฏฺฐาย อตฺตโน ปวตฺตึ อาจิกฺขิตฺวา ราชานํ มิจฺฉาทสฺสนโต วิโมเจตฺวา ๑- สรเณสุ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาเปสิ. ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ สงฺคีติการา:-

"ราชา ปิงฺคลโก นาม สุรฏฐานํ อธิปติ อหุ

โมริยานํ อุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา สุรฏฺฐํ ปุนราคมา.

อุเณฺห มชฺฌนฺหิเก กาเล ราชา ปงฺกํ ๒- อุปาคมิ

อทฺทส มคฺคํ รมณียํ เปตานํ ตํ วณฺณุปถํ ๓-.

สารถึ อามนฺตยี ราชา:-

`อยํ มคฺโค รมณีโย เขโม โสวตฺถิโก สิโว

อิมินา สารถิ ยาม สุรฏฺฐานํ สนฺติเก อิโต.'

เตน ปายาสิ โสรฏฺโฐ เสนาย จตุรงฺคินิยา

อุพฺพิคฺครูโป ปุริโส โสรฏฺฐํ เอตทพฺรวิ.

`กุมฺมคฺคํ ปฏิปนฺนมฺหา ภึสนํ โลมหํสนํ

ปุรโต ทิสฺสติ มคฺโค ปจฺฉโต จ น ทิสฺสติ.

@เชิงอรรถ: ๑ ม. วิเวเจตฺวา ๒ ม.,ก. วงฺกํ ๓ สี. วณฺณนาปถํ

กุมฺมคฺคํ ปฏิปนฺนมฺหา ยมปุริสาน สนฺติเก

อมานุโส วายติ คนฺโธ โฆโส สุยฺยติ ๑- ทารุโณ.'

สํวิคฺโค ราชา โสรฏฺโฐ สารถึ เอตทพฺรวิ

`กุมฺมคฺคํ ปฏิปนฺนมฺหา ภึสนํ โลมหํสนํ

ปุรโต ทิสฺสติ มคฺโค ปจฺฉโต จ น ทิสฺสติ.

กุมฺมคฺคํ ปฏิปนฺนมฺหา ยมปุริสาน สนฺติเก

อมานุโส วายติ คนฺโธ โฆโส สุยฺยติ ทารุโณ.'

หตฺถิกฺขนฺธํ สมารุยฺห โอโลเกนฺโต จตุทฺทิสา

อทฺทส นิโคฺรธํ รมณียํ ๒- ปาทปํ ฉายาสมฺปนฺนํ ๓-

นีลพฺภวณฺณสทิสํ เมฆวณฺณสิรีนิภํ.

สารถึ อามนฺตยี ราชา `กึ เอโส ทิสฺสติ พฺรหา

นีลพฺภวณฺณสทิโส เมฆวณฺณสิรีนิโภ.'

นิโคฺรโธ โส มหาราช ปาทโป ฉายาสมฺปนฺโน

นีลพฺภวณฺณสทิโส เมฆวณฺณสิรีนิโภ.

เตน ปายาสิ โสรฏฺโฐ เยน โส ทิสฺสเต พฺรหา

นีลพฺภวณฺณสทิโส เมฆวณฺณสิรีนิโภ.

หตฺถิกฺขนฺธโต โอรุยฺห ราชา รุกฺขํ อุปาคมิ

นิสีทิ รุกฺขมูลสฺมึ สามจฺโจ สปริชฺชโน

ปูรํ ปานียสรกํ ๔- ปูเว วิตฺเต จ อทฺทส.

@เชิงอรรถ: ๑ ก. สูยติ ๒ ม.,ก. รุกฺขํ นิโคฺรธํ ๓ ก. ฉายสมฺปนฺนํ ๔ สี.,อิ. ปานียกรกํ

ปุริโส จ เทววณฺณี สพฺพาภรณภูสิโต

อุปสงฺกมิตฺวา ราชานํ โสรฏฺฐํ เอตทพฺรวิ.

`สฺวาคตํ เต มหาราช อโถ เต อทุราคตํ

ปิวตุ เทโว ปานียํ ปูเว ขาท อรินฺทม.'

ปิวิตฺวา ราชา ปานียํ สามจฺโจ สปริชฺชโน

ปูเว ขาทิตฺวา ปิตฺวา จ โสรฏฺโฐ เอตทพฺรวิ.

เทวตา นุสิ คนฺธพฺโพ อทุ ๑- สกฺโก ปุรินฺทโท

อชานนฺตา ตํ ปุจฺฉาม กถํ ชาเนมุ ตํ มยนฺติ.

นามฺหิ เทโว น คนฺธพฺโพ นาปิ สกฺโก ปุรินฺทโท

เปโต อหํ มหาราช สุรฏฺฐา อิธ มาคโตติ.

กึ สีโล กึ สมาจาโร สุรฏฺฐสฺมึ ปุเร ตุวํ

เกน เต พฺรหฺมจริเยน อานุภาโว อยํ ตวาติ.

ตํ สุโณหิ มหาราช อรินฺทม รฏฺฐวฑฺฒน

อมจฺจา ปาริสชฺชา จ พฺราหฺมโณ จ ปุโรหิโต.

สุรฏฺฐสฺมึ ๒- อหํ เทว ปุริโส ปาปเจตโส

มิจฺฉาทิฏฺฐิ จ ทุสฺสีโล กทริโย ปริภาสโก.

ททนฺตานํ กโรนฺตานํ วารยิสฺสํ พหุชฺชนํ

อญฺเญสํ ททมานานํ อนฺตรายกโร อหํ.

วิปาโก นตฺถิ ทานสฺส สํยมสฺส กุโต ผลํ

นตฺถิ อาจริโย นาม อทนฺตํ โก ทเมสฺสติ.

@เชิงอรรถ: ๑ สี.,อิ. อาทุ ๒ สี. สุรฏฺฐสฺมา, อิ. สุรฏฺฐมฺหา, ม. สุรฏฺฐมฺหิ

สมตุลฺยานิ ภูตานิ กุโต ๑- เชฏฺฐาปจายิโก

นตฺถิ พลํ วีริยํ วา กุโต อุฏฺฐานโปริสํ.

นตฺถิ ทานผลํ นาม น วิโสเธติ เวรินํ

ลทฺเธยฺยํ ลภเต มจฺโจ นิยติ ปริณามชํ. ๒-

นตฺถิ มาตา ปิตา ภาตา โลโก นตฺถิ อิโต ปรํ

นตฺถิ ทินฺนํ นตฺถิ หุตํ สุนิหิตํ น วิชฺชติ.

โยปิ หเนยฺย ปุริสํ ปรสฺส ฉินฺทเต ๓- สิรํ

น โกจิ กญฺจิ หนติ สตฺตนฺนํ วิวรมนฺตเร.

อจฺเฉชฺชาเภชฺโช หิ ชีโว อฏฺฐํโส คุฬปริมณฺฑโล

โยชนานํ สตํ ๔- ปญฺจ โก ชีวํ เฉตฺตุมรหติ.

ยถา สุตฺตคุเฬ ขิตฺเต นิพฺเพเฐนฺตํ ปลายติ

เอวเมว จ โส ชีโว นิพฺเพเฐนฺโต ปลายติ.

ยถา คามโต นิกฺขมฺม อญฺญํ คามํ ปวิสติ

เอวเมว จ โส ชีโว อญฺญํ โพนฺทึ ๕- ปวิสติ.

ยถา เคหโต นิกฺขมฺม อญฺญํ เคหํ ปวิสติ

เอวเมว จ โส ชีโว อญฺญํ โพนฺทึ ปวิสติ.

จุลฺลาสีติ ๖- มหากปฺปิโน ๗- สตสหสฺสานิ หิ

เย พาลา เย จ ปณฺฑิตา สํสารํ เขปยิตฺวาน

ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสเร.

@เชิงอรรถ: ๑ ก. กุเล ๒ สี.,ม. ปริณามชา ๓ ม. ปุริสสฺส ฉินฺเท ๔ ก. โยชนานิ สตา

@๕ สี.,ก. กายํ ๖ สี.,ม.,ก. จูฬาสีติ ๗ สี. มหากปฺปุโน

มิตานิ สุขทุกฺขานิ โทเณหิ ปิฏเกหิ จ

ชิโน สพฺพํ ปชานาติ สมฺมูฬฺหา อิตรา ปชา.

เอวํทิฏฺฐิ ปุเร อาสึ สมฺมูโฬฺห โมหปารุโต

มิจฺฉาทิฏฺฐิ จ ทุสฺสีโล กทริโย ปริภาสโก.

โอรํ เม ฉหิ มาเสหิ กาลกิริยา ภวิสฺสติ

เอกนฺตกฏุกํ โฆรํ นิรยํ ปปติสฺสหํ.

จตุกฺกณฺณํ จตุทฺวารํ วิภตฺตํ ภาคโส มิตํ

อโยปาการปริยนฺตํ อยสา ปฏิกุชฺชิตํ.

ตสฺส อโยมยา ภูมิ ชลิตา เตชสา ยุตา

สมนฺตา โยชนสตํ ผริตฺวา ติฏฺฐติ สพฺพทา.

วสฺสานิ สตสหสฺสานิ โฆโส สุยฺยติ ตาวเท

ลกฺโข เอโส มหาราช สตภาควสฺสโกฏิโย.

โกฏิสตสหสฺสานิ นิรเย ปจฺจเร ชนา

มิจฺฉาทิฏฺฐี จ ทุสฺสีลา เย จ อริยูปวาทิโน.

ตตฺถาหํ ทีฆมทฺธานํ ทุกฺขํ เวทิสฺส เวทนํ

ผลํ ปาปสฺส กมฺมสฺส ตสฺมา โสจามหํ ภุสํ.

ตํ สุโณหิ มหาราช อรินฺทม รฏฺฐวฑฺฒน

ธีตา มยฺหํ มหาราช อุตฺตรา ภทฺทมตฺถุ เต.

กโรติ ภทฺทกํ กมฺมํ สีเลสุโปสเถ รตา

สญฺญตา ๑- สํวิภาคี จ วทญฺญู วีตมจฺฉรา.

@เชิงอรรถ: ๑ ก. ทานรตา

อขณฺฑการี สิกฺขาย สุณฺหา ปรกุเลสุ จ

อุปาสิกา สกฺยมุนิโน สมฺพุทฺธสฺส สิรีมโต.

ภิกฺขุ จ สีลสมฺปนฺโน คามํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ

โอกฺขิตฺตจกฺขุ สติมา คุตฺตทฺวาโร สุสํวุโต.

สปทานํ จรมาโน อคมา ตํ นิเวสนํ

ตมทฺทส มหาราช อุตฺตรา ภทฺทมตฺถุ เต.

ปูรํ ปานียสรกํ ๑- ปูเว วิตฺเต ๒- จ สา อทา

ปิตา เม กาลกโต ภนฺเต ตสฺเสตํ อุปกปฺปตุ.

สมนนฺตรานุทฺทิฏฺเฐ วิปาโก อุทปชฺชถ

ภุญฺชามิ กามกามีหํ ราชา เวสฺสวโณ ยถา.

ตํ สุโณหิ มหาราช อรินฺทม รฏฺฐวฑฺฒน

สเทวกสฺส โลกสฺส พุทฺโธ อคฺโค ปวุจฺจติ

ตํ พุทฺธํ สรณํ คจฺฉ สปุตฺตทาโร อรินฺทม.

อฏฺฐงฺคิเกน มคฺเคน ผุสนฺติ อมตํ ปทํ

ตํ ธมฺมํ สรณํ คจฺฉ สปุตฺตทาโร อรินฺทม.

จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา ๓- จตฺตาโร จ ผเล ฐิตา

เอส สํโฆ อุชุภูโต ปญฺญาสีลสมาหิโต

ตํ สํฆํ สรณํ คจฺฉ สปุตฺตทาโร อรินฺทม.

ปาณาติปาตา วิรมสฺสุ ขิปฺปํ

โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยสฺสุ

@เชิงอรรถ: ๑ สี. ปานียสฺส กรกํ ๒ ก. จิตฺเต ๓ สี. จตฺตาโร มคฺคปฏิปนฺนา

อมชฺชโป มา จ มุสา อภาณิ ๑-

สเกน ทาเรน จ โหหิ ตุฏฺโฐติ.

อตฺถกาโมสิ เม ยกฺข หิตกาโมสิ เทวเต

กโรมิ ตุยฺหํ วจนํ ตฺวํสิ อาจริโย มม.

อุเปมิ สรณํ พุทฺธํ ธมฺมญฺจาปิ อนุตฺตรํ

สํฆญฺจ นรเทวสฺส คจฺฉามิ สรณํ อหํ.

ปาณาติปาตา วิรมามิ ขิปฺปํ

โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยามิ

อมชฺชโป โน จ มุสา ภณามิ

สเกน ทาเรน จ โหมิ ตุฏฺโฐ.

โอผุนามิ มหาวาเต นทิยา สีฆคามิยา

วมามิ ปาปิกํ ทิฏฺฐึ พุทฺธานํ สาสเน รโต.

อิทํ วตฺวาน โสรฏฺโฐ วิรมิตฺวา ปาปทสฺสนา ๒-

นโม ภควโต กตฺวา ปาโมกฺโข รถมารุหี"ติ คาถาโย อโวจุํ.

#[๖๕๘-๙] ตตฺถ ราชา ปิงฺคลโก นาม, สุรฏฺฐานํ อธิปติ อหูติ ปิงฺคลจกฺขุตาย "ปิงฺคโล"ติ ปากฏนาโม สุรฏฺฐเทสสฺส อิสฺสโร ราชา อโหสิ. โมริยานนฺติ โมริยราชูนํ, ธมฺมาโสกํ สนฺธาย วทติ. สุรฏฺฐํ ปุนราคมาติ สุรฏฺฐสฺส วิสยํ อุทฺทิสฺส สุรฏฺฐคามิมคฺคํ ปจฺจาคจฺฉิ. ๓- ปงฺกนฺติ มุทุภูมึ ๔-. วณฺณุปถนฺติ เปเตน นิมฺมิตํ มรุภูมิมคฺคํ. ๕-

@เชิงอรรถ: ๑ สี. อภาสิ ๒ ม. ปาปทสฺสนํ ๓ ฉ.ม. ปจฺจาคญฺฉิ

@๔ ม. วงฺกนฺติ มรุภูมึ ๕ สี.,อิ. วณฺณนาปถนฺติ เปเตน นิมฺมิตํ มุทุภูมิมคฺคํ

#[๖๖๐] เขโมติ นิพฺภโย. โสวตฺถิโกติ โสตฺถิภาวาวโห. สิโวติ อนุปทฺทโว. สุรฏฺฐานํ สนฺติเก อิโตติ อิมินา มคฺเคน คจฺฉนฺตา มยํ สุรฏฺฐวิสยสฺส สมีเปเยว.

#[๖๖๑-๒] โสรฏฺโฐติ สุรฏฺฐาธิปติ. อุพฺพิคฺครูโปติ อุตฺรสฺตสภาโว. ภึสนนฺติ ภยชนนํ. โลมหํสนนฺติ ภึสนกภาเวน โลมานํ หํสาปนํ.

#[๖๖๓] ยมปุริสาน สนฺติเกติ เปตานํ สมีเป วตฺตาม. อมานุโส วายติ คนฺโธติ เปตานํ สรีรคนฺโธ วายติ. โฆโส สุยฺยติ ทารุโณติ ปจฺเจกนิรเยสุ การณํ การิยมานานํ สตฺตานํ โฆรตโร สทฺโท สุยฺยติ.

#[๖๖๖] ปาทปนฺติ ปาทสทิเสหิ มูลาวยเวหิ อุทกสฺส ปิวนโต "ปาทโป"ติ ลทฺธนามํ ตรุํ. ฉายาสมฺปนฺนนฺติ สมฺปนฺนจฺฉายํ. นีลพฺภวณฺณสทิสนฺติ วณฺเณน นีลเมฆสทิสํ. เมฆวณฺณสิรีนิภนฺติ เมฆวณฺณสณฺฐานํ หุตฺวา ขายมานํ.

#[๖๗๐] ปูรํ ปานียสรกนฺติ ปานีเยน ปุณฺณํ ปานียภาชนํ. ปูเวติ ขชฺชเก. วิตฺเตติ วิตฺติชนเน มธุเร มนุญฺเญ ตหึ ตหึ สราเว ปูเรตฺวา ฐปิตปูเว อทฺทส.

#[๖๗๒] อโถ เต อทุราคตนฺติ เอตฺถ อโถติ นิปาตมตฺตํ, อวธารณตฺเถ วา, มหาราช เต อาคตํ ทุราคตํ น โหติ, อถ โข สฺวาคตเมวาติ มยํ สมฺปฏิจฺฉามาติ อตฺโถ. อรินฺทมาติ อรีนํ ทมนสีล.

#[๖๗๗] อมจฺจา ปาริสชฺชาติ อมจฺจา ปาริสชฺชา จ วจนํ สุณนฺตุ, พฺราหฺมโณ จ ตุยฺหํ ปุโรหิโต ตํ สุณาตูติ โยชนา.

#[๖๗๘] สุรฏฺฐสฺมึ อหนฺติ สุรฏฺฐเทเส อหํ. เทวาติ ราชานํ อาลปติ. มิจฺฉาทิฏฺฐีติ นตฺถิกทิฏฺฐิยา วิปรีตทสฺสโน. ทุสฺสีโลติ นิสฺสีโล. กทริโยติ ถทฺธมจฺฉรี. ปริภาสโกติ สมณพฺราหฺมณานํ อกฺโกสโก.

#[๖๗๙] วารยิสฺสนฺติ วาเรสึ. อนฺตรายกโร อหนฺติ ทานํ ททนฺตานํ อุปการํ กโรนฺตานํ อนฺตรายกโร หุตฺวา อญฺเญสญฺจ ปเรสํ ทานํ ททมานานํ ทานมยปุญฺญโต อหํ พหุชนํ วารยิสฺสํ วาเรสินฺติ โยชนา.

#[๖๘๐] วิปาโก นตฺถิ ทานสฺสาติอาทิ วาริตาการทสฺสนํ. ตตฺถ วิปาโก นตฺถิ ทานสฺสาติ ทานํ ททโต ตสฺส วิปาโก อายตึ ปตฺตพฺพผลํ นตฺถีติ วิปากํ ปฏิพาหติ. สํยมสฺส กุโต ผลนฺติ สีลสฺส ปน กุโต นาม ผลํ, ๑- สพฺเพน สพฺพํ ตํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. นตฺถิ อาจริโย นามาติ อาจารสมาจารสิกฺขาปโก อาจริโย นาม โกจิ นตฺถิ. สภาวโต เอว หิ สตฺตา ทนฺตา วา อทนฺตา วา โหนฺตีติ อธิปฺปาโย. เตนาห "อทนฺตํ โก ทเมสฺสตี"ติ.

#[๖๘๑] สมตุลฺยานิ ภูตานีติ อิเม สตฺตา สพฺเพปิ อญฺญมญฺญํ สมสมา, ตสฺมา เชฏฺโฐ เอว นตฺถิ, กุโต เชฏฺฐาปจายิโก ๒-, เชฏฺฐา ปจายนปุญฺญํ นาม นตฺถีติ อตฺโถ. นตฺถิ พลนฺติ ยมฺหิ อตฺตโน พเล ปติฏฺฐิตา สตฺตา วีริยํ กตฺวา มนุสฺสโสภคฺยตํ อาทึ กตฺวา ยาว อรหตฺตํ สมฺปตฺติโย ปาปุณนฺติ, ตํ วีริยพลํ ปฏิกฺขิปติ. วีริยํ วา นตฺถิ กุโต อุฏฺฐานโปริสนฺติ อิทํ โน ปุริสวีริเยน ปุริสกาเรน ปวตฺตนฺติ เอวํ ปวตฺตวาทปฏิกฺเขปวเสน วุตฺตํ.

#[๖๘๒] นตฺถิ ทานผลํ นามาติ ทานสฺส ผลํ นาม กิญฺจิ นตฺถิ, เทยฺยธมฺมปริจฺจาโค ภสฺมนิหิตํ วิย นิปฺผโล เอวาติ อตฺโถ. น วิโสเธติ เวรินนฺติ เอตฺถ เวรินนฺติ เวรวนฺตํ เวรานํ วเสน ปาณาติปาตาทีนํ วเสน จ กตปาปํ ปุคฺคลํ ทานสีลาทิวตโต น วิโสเธติ, กทาจิปิ สุทฺธํ น กโรติ. ปุพฺเพ "วิปาโก นตฺถิ ทานสฺสา"ติอาทิ ทานาทิโต อตฺตโน ปเรสํ นิวาริตาการทสฺสนํ, "นตฺถิ ทานผลํ นามา"ติอาทิ ปน อตฺตโน มิจฺฉาภินิเวสทสฺสนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ลทฺเธยฺยนฺติ ลทฺธพฺพํ. กถํ ปน ลทฺธพฺพนฺติ อาห "นิยติปริณามชนฺ"ติ. อยํ สตฺโต สุขํ วา ทุกฺขํ วา ลภนฺโต นิยติวิปริณามวเสเนว ๓- ลภติ, น กมฺมสฺส กตตฺตา, น อิสฺสราทินา จาติ อธิปฺปาโย.

@เชิงอรรถ: ๑ สี.,อิ. ตํ ผลํ ๒ สี. เชฏฺฐาปจายิโกติ ๓ สี. นิยติปริณามชวเสเนว

#[๖๘๓] นตฺถิ มาตา ปิตา ภาตาติ มาตาทีสุ สมฺมาปฏิปตฺติมิจฺฉาปฏิปตฺตีนํ ผลาภาวํ สนฺธาย วทติ. โลโก นตฺถิ อิโต ปรนฺติ อิโต อิธโลกโต ปรโลโก นาม โกจิ นตฺถิ, ตตฺถ ตตฺเถว สตฺตา อุจฺฉิชฺชนฺตีติ อธิปฺปาโย. ทินฺนนฺติ มหาทานํ. หุตนฺติ ปเหณกสกฺกาโร ๑-, ตทุภยมฺปิ ผลาภาวํ สนฺธาย "นตฺถี"ติ ปฏิกฺขิปติ. สุนิหิตนฺติ สุฏฺฐุ นิหิตํ. น วิชฺชตีติ ยํ สมณพฺราหฺมณานํ ทานํ นาม "อนุคามิกนิธี"ติ ๒- วทนฺติ, ตํ น วิชฺชติ, เตสํ ตํ วาจาวตฺถุมตฺตเมวาติ ๓- อธิปฺปาโย.

#[๖๘๔] น โกจิ กญฺจิ หนตีติ โย ปุริโส ปรํ ปุริสํ หเนยฺย, ปรสฺส ปุริสสฺส สีสํ ฉินฺเทยฺย, ตตฺถ ปรมตฺถโต น โกจิ กญฺจิ หนติ, สตฺตนฺนํ กายานํ ฉิทฺทภาวโต หนนฺโต วิย โหติ. กถํ สตฺถปหาโรติ อาห "สตฺตนฺนํ วิวรมนฺตเร"ติ. ปฐวีอาทีนํ สตฺตนฺนํ กายานํ วิวรภูเต อนฺตเร ฉิทฺเท สตฺถํ ปวิสติ, เตน สตฺตา อสิอาทีหิ ปหตา วิย โหนฺติ, ชีโว วิย ปน เสสกายาปิ นิจฺจสภาวตฺตา น ฉิชฺชนฺตีติ อธิปฺปาโย.

#[๖๘๕] อจฺเฉชฺชาเภชฺโช หิ ชีโวติ อยํ สตฺตานํ ชีโว สตฺถาทีหิ น ฉินฺทิตพฺโพ น ภินฺทิตพฺโพ นิจฺจสภาวตฺตา. อฏฺฐํโส คุฬปริมณฺฑโลติ โส ปน ชีโว กทาจิ อฏฺฐํโส โหติ กทาจิ คุฬปริมณฺฑโล. โยชนานํ สตํ ปญฺจาติ เกวลีภาวํ ปตฺโต ๔- ปญฺจโยชนสตุพฺเพโธ โหติ. โก ชีวํ เฉตฺตุมรหตีติ นิจฺจํ นิพฺพิการํ ชีวํ โก นาม สตฺถาทีหิ ฉินฺทิตุํ อรหติ, น โส เกนจิ วิโกปเนยฺโยติ วทติ.

#[๖๘๖] สุตฺตคุเฬติ เวเฐตฺวา กตสุตฺตคุเฬ. ขิตฺเตติ นิพฺเพฐนวเสน ขิตฺเต. นิพฺเพเฐนฺตํ ปลายตีติ ปพฺพเต วา รุกฺขคฺเค วา ฐตฺวา นิพฺเพฐิยมานํ ขิตฺตํ สุตฺตคุฬํ นิพฺเพเฐนฺตเมว คจฺฉติ, สุตฺเต ขีเณ น คจฺฉติ. เอวเมวนฺติ ยถา ตํ

@เชิงอรรถ: ๑ ม. ปโหนกลาภสกฺกาโร ๒ สี.,อิ. อนุคามิกํ นิทานนฺติ

@๓ สี. วาจาย วุตฺตมตฺตเมวาติ ๔ ม. เกวลํ ภาวปฺปตฺโต สุตฺตคุฬํ นิพฺเพฐิยมานํ คจฺฉติ, สุตฺเต ขีเณ น คจฺฉติ, เอวเมว โส ชีโว "จุลฺลาสีติ มหากปฺปิโน สตสหสฺสานี"ติ วุตฺตกาลเมว อตฺตภาวคุฬํ นิพฺเพเฐนฺโต ปลายติ ปวตฺตติ, ตโต อุทฺธํ น ปวตฺตติ.

#[๖๘๗] เอวเมว จ โส ชีโวติ ยถา โกจิ ปุริโส อตฺตโน นิวาสคามโต นิกฺขมิตฺวา ตโต อญฺญํ คามํ ปวิสติ เกนจิเทว กรณีเยน, เอวเมว โส ชีโว อิโต สรีรโต ๑- นิกฺขมิตฺวา อญฺญํ อปรํ สรีรํ นิยตวเสน ปวิสตีติ อธิปฺปาโย. โพนฺทินฺติ กายํ.

#[๖๘๙] จุลฺลาสีตีติ จตุราสีติ. มหากปฺปิโนติ มหากปฺปานํ. ตตฺถ "เอกมฺหา มหาสรา อโนตตฺตาทิโต วสฺสสเต วสฺสสเต กุสคฺเคน เอเกกํ อุทกพินฺทุํ นีหรนฺเต ๒- อิมินา อุปกฺกเมน สตฺตกฺขตฺตุํ ตมฺหิ สเร นิรุทเก ชาเต เอโก มหากปฺโป นาม โหตี"ติ วตฺวา "เอวรูปานํ มหากปฺปานํ จตุราสีติสตสหสฺสานิ สํสารสฺส ปริมาณนฺ"ติ วทนฺติ. เย พาลา เย จ ปณฺฑิตาติ เย อนฺธพาลา, เย จ สปฺปญฺญา, สพฺเพปิ เต. สํสารํ เขปยิตฺวานาติ ยถาวุตฺตกาลปริจฺเฉทํ สํสารํ อปราปรุปฺปตฺติวเสน เขเปตฺวา. ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสเรติ วฏฺฏทุกฺขสฺส ปริยนฺตํ ปริโยสานํ กริสฺสนฺติ. ปณฺฑิตาปิ อนฺตรา สุชฺฌิตุํ น สกฺโกนฺติ, พาลาปิ ตโต อุทฺธํ นปฺปวตฺตนฺตีติ ตสฺส ลทฺธิ.

#[๖๙๐] มิตานิ สุขทุกฺขานิ, โทเณหิ ปิฏเกหิ จาติ สตฺตานํ สุขทุกฺขานิ นาม โทเณหิ ปิฏเกหิ มานภาชเนหิ มิตานิ วิย ยถาวุตฺตกาลปริจฺเฉเทเนว ปริมิตตฺตา ๓- ปจฺเจกญฺจ เตสํ เตสํ สตฺตานํ ตานิ นิยติปริณามชานิ ปริมิตานิ ๔-. ตยิทํ ชิโน สพฺพํ ปชานาติ ชินภูมิยํ ฐิโต เกวลํ ปชานาติ สํสารสฺส สมติกฺกนฺตตฺตา. สํสาเร ปน ปริพฺภมติ สมฺมูฬฺหายํ อิตรา ปชา.

@เชิงอรรถ: ๑ สี. กายโต สรีรโต ๒ สี. นีหรนฺติ, อิ. นีหรนฺเตน ๓ ม. ปริพฺภมิตตฺตา

@๔ ม. ปริณามิตานิ

#[๖๙๑] เอวํทิฏฺฐิ ปุเร อาสินฺติ ยถาวุตฺตนตฺถิกทิฏฺฐิโก ปุพฺเพว อหํ อโหสึ. สมฺมูโฬฺห โมหปารุโตติ ยถาวุตฺตาย ทิฏฺฐิยา เหตุภูเตน สมฺโมเหน สมฺมูโฬฺห, ตํ สหชาเตน ปน โมเหน ปารุโต, ปฏิจฺฉาทิตกุสลพีโชติ อธิปฺปาโย.

#[๖๙๒] เอวํ ปุพฺเพ ยา อตฺตโน อุปฺปนฺนา ปาปทิฏฺฐิ, ตสฺสา วเสน กตํ ปาปกมฺมํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อตฺตนา อายตึ อนุภวิตพฺพํ ตสฺส ผลํ ทสฺเสนฺโต "โอรํ เม ฉหิ มาเสหี"ติอาทิมาห.

#[๖๙๕-๗] ตตฺถ วสฺสานิ สตสหสฺสานีติ ๑- วสฺสานํ สตสหสฺสานิ, อติกฺกมิตฺวาติ วจนเสโส, ภุมฺมตฺเถ วา เอตํ ปจฺจตฺตวจนํ, วสฺเสสุ สตสหสฺเสสุ วีติวตฺเตสูติ อตฺโถ. โฆโส สุยฺยติ ตาวเทติ ยทา เอตฺตโก กาโล อติกฺกนฺโต โหติ, ตาวเทว ตสฺมึ กาเล "อิธ ปจฺจนฺตานํ โว มาริสา วสฺสสตสหสฺสปริมาโณ กาโล อตีโต"ติ เอวํ ตสฺมึ นิรเย สทฺโท สุยฺยติ. ลกฺโข เอโส มหาราช, สตภาควสฺสโกฏิโยติ สตภาคา สตโกฏฺฐาสา วสฺสโกฏิโย ๒- มหาราช นิรเย ปจฺจนฺตานํ สตฺตานํ อายุโน เอโส ลกฺโข เอโส ปริจฺเฉโทติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ:- ทสทสกํ สตํ นาม, ทส สตานิ สหสฺสํ นาม, ทส ทสสหสฺสานิ สตสหสฺสํ นาม, สตสตสหสฺสานิ โกฏิ นาม, ตาสํ โกฏีนํ วเสน สตสหสฺสวสฺสโกฏิโย สตภาคา วสฺสโกฏิโย. สา จ โข เนรยิกานํเยว วสฺสคณนาวเสน เวทิตพฺพา, น มนุสฺสานํ, เทวานํ วา. อีทิสานิ อเนกานิ วสฺสโกฏิสตสหสฺสานิ เนรยิกานํ อายุ. เตนาห "โกฏิสตสหสฺสานิ, นิรเย ปจฺจเร ชนาติ. ยาทิเสน ปน ปาเปน สตฺตา เอวํ นิรเยสุ ปจฺจนฺติ, ตํ นิคมนวเสน ทสฺเสตุํ "มิจฺฉาทิฏฺฐี จ ทุสฺสีลา, เย จ อริยูปวาทิโนติ วุตฺตํ. เวทิสฺสนฺติ อนุภวิสฺสํ.

#[๖๙๘-๗๐๖] เอวํ อายตึ อตฺตนา อนุภวิตพฺพํ ปาปผลํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ "เกน เต พฺรหฺมจริเยน, อานุภาโว อยํ ตวา"ติ รญฺญา ๓- ปุจฺฉิตมตฺถํ อาจิกฺขิตฺวา

@เชิงอรรถ: ๑ สี.,อิ. วสฺสสตสหสฺสานีติ ๒ ม. สตโกฏฺฐาสวสฺสโกฏิโย ๓ สี.,อิ. รญฺโญ ตํ สรเณสุ เจว สีเลสุ จ ปติฏฺฐาเปตุกาโม "ตํ สุโณหิ มหาราชา"ติอาทิมาห. ตตฺถ สีเลสุโปสเถ ๑- รตาติ นิจฺจสีเลสุ จ อุโปสถสีเลสุ จ อภิรตา. อทาติ อทาสิ. ตํ ธมฺมนฺติ ตํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ อมตปทญฺจ.

#[๗๐๙-๑๒] เอวํ เปเตน สรเณสุ สีเลสุ จ สมาทปิโต ราชา ปสนฺนมานโส เตน อตฺตโน กตํ อุปการํ ตาว กิตฺเตตฺวา สรณาทีสุ ปติฏฺฐหนฺโต "อตฺถกาโม"ติ- อาทิกา ติสฺโส คาถา วตฺวา ปุพฺเพ อตฺตนา คหิตาย ปาปิกาย ทิฏฺฐิยา ปฏินิสฺสฏฺฐภาวํ ปกาเสนฺโต "โอผุนามี"ติ คาถมาห.

ตตฺถ โอผุนามิ มหาวาเตติ มหนฺเต วาเต วายนฺเต ภุสํ วิย ตํ ปาปกํ ทิฏฺฐึ ยกฺข ตว ธมฺมเทสนาวาเต โอผุนามิ นิทฺธุนามิ ๒-. นทิยา วา สีฆคามิยาติ สีฆโสตาย มหานทิยา วา ติณกฏฺฐปณฺณกสฏํ วิย ปาปิกํ ทิฏฺฐึ ปวาเหมีติ อธิปฺปาโย. วมามิ ปาปิกํ ทิฏฺฐินฺติ มม มโนมุขคตํ ปาปิกํ ทิฏฺฐึ อุจฺฉฑฺฑยามิ. ตตฺถ การณมาห "พุทฺธานํ สาสเน รโต"ติ. ยสฺมา เอกํเสน อมตาวเห พุทฺธานํ ภควนฺตานํ สาสเน รโต อภิรโต, ตสฺมา ตํ ทิฏฺฐิสงฺขาตํ วิสํ วมามีติ โยชนา.

#[๗๑๓] อิทํ วตฺวานาติ โอสานคาถา สงฺคีติกาเรหิ ฐปิตา. ตตฺถ ปาโมกฺโขติ ปาจีนทิสาภิมุโข หุตฺวา. รถมารุหีติ ราชา คมนสชฺชํ อตฺตโน ราชรถํ อภิรุหิ, อารุยฺห ๓- ยกฺขานุภาเวน ตํ ทิวสเมว อตฺตโน นครํ ปตฺวา ๔- ราชภวนํ ปาวิสิ. โส อปเรน สมเยน อิมํ ปวตฺตึ ภิกฺขูนํ อาโรเจสิ, ภิกฺขู ตํ เถรานํ อาโรเจสุํ, เถรา ตติยสงฺคีติยํ สงฺคหํ อาโรเปสุํ.

นนฺทกเปตวตฺถุวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

@เชิงอรรถ: ๑ ม. สีเล อุโปสเถ ๒ ม. โอนิทฺธุนามิ ๓ สี.,อิ. อารุยฺห รถํ

@๔ สี.,อิ. อนุปฺปตฺโต