๕. อุกเขปกฏวัจฉเถรคาถา

๒๐๒. ๕. อุกฺเขปกตวจฺฉตฺเถรคาถาวณฺณนา

อุกฺเขปกตวจฺฉสฺสาติ อายสฺมโต อุกฺเขปกตวจฺฉตฺเถรสฺส คาถา. กา อุปฺปตฺติ?

โสปิ กิร ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิกาโร ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ ปุญฺญํ อุปจินนฺโต อิโต จตุนวุเต กปฺเป สิทฺธตฺถสฺส ภควโต กาเล กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺโต สตฺถารํ อุทฺทิสฺส มาฬํ ๔- กโรนฺตสฺส ปุตฺตสฺส ๕- เอกตฺถมฺภํ อลภนฺตสฺส

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม....สมฺภวญฺจ, ม....สมฺภาวญฺจ ๒ สํ.นิทาน. ๑๖/๒๔๑/๒๖๖ วิสาขสุตฺต,

@องฺ.จตุกฺก. ๒๑/๔๘/๕๘ วิสาขสุตฺต, ขุ.ชา.อสีติ. ๒๘/๓๙๓/๑๕๒ มหาสุตโสมชาตก (สฺยา)

@๓ สี. พลํ วิทฺธํสน.. ๔ สี. สาลํ. เอวมุปริปิ ๕ ฉ.ม. ปูคสฺส, สี. เอกสฺส ปูคสฺส ถมฺภํ ทตฺวา สหายกิจฺจํ อกาสิ. โส เตน ปุญฺญกมฺเมน เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา อปราปรํ ปุญฺญานิ กตฺวา เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท สาวตฺถิยํ อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส ปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ, วจฺโฉติสฺส โคตฺตโต อาคตนามํ. โส สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสทฺโธ ปพฺพชิตฺวา โกสลรฏฺเฐ คามกาวาเส วสนฺโต อาคตาคตานํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก ธมฺมํ ปริยาปุณาติ. "อยํ วินโย อิทํ สุตฺตนฺตํ อยํ อภิธมฺโม"ติ ปน ปริจฺเฉทํ น ชานาติ. อเถกทิวสํ อายสฺมนฺตํ ธมฺมเสนาปตึ ปุจฺฉิตฺวา ยถาปริจฺเฉทํ สพฺพํ สลฺลกฺเขสิ. ธมฺมสงฺคีติยา ปุพฺเพปิ ปิฏกาทิสมญฺญา ปริยตฺติสทฺธมฺเม ววตฺถิตาเอว, ยโต ภิกฺขูนํ วินยธราทิโวหาโร. โส เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหนฺโต ปริปุจฺฉนฺโต ตตฺถ วุตฺเต รูปารูปธมฺเม สลฺลกฺเขตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา สมฺมสนฺโต น จิรสฺเสว อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน ๑- :-

"สิทฺธตฺถสฺส ภควโต มหาปูคคโณ อหุ

สรณํ คตา จ เต พุทฺธํ สทฺทหนฺติ ตถาคตํ.

สพฺเพ สงฺคมฺม มนฺเตตฺวา มาฬํ กุพฺพนฺติ สตฺถุโน

เอกตฺถมฺภํ อลภนฺตา วิจินนฺติ พฺรหาวเน.

เตหํ อรญฺเญ ทิสฺวาน อุปคมฺม คณํ ตทา

อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน ปริปุจฺฉึ คณํ อหํ.

เต เม ปุฏฺฐา วิยากํสุ สีลวนฺโต อุปาสกา

มาฬํ มยํ กตฺตุกามา เอกตฺถมฺโภ น ลพฺภติ.

เอกตฺถมฺมํ มมํ เทถ อหํ ทสฺสามิ สตฺถุโน

อาหริสฺสามหํ ถมฺภํ อปฺโปสฺสุกฺกา ภวนฺตุ เต.

เต เม ถมฺภํ ปเวจฺฉึสุ ปสนฺนา ตุฏฺฐมานสา

@เชิงอรรถ: ๑ ขุ.อป. ๓๒/๑๓/๗๙ เอกตฺถมฺภิกตฺเถราปทาน

ตโต ปฏินิวตฺติตฺวา อคมํสุ สกํ ฆรํ.

อจิรํ คเต ปูคคเณ ถมฺภํ อทาสหํ ๑- ตทา

หฏฺโฐ หฏฺเฐน จิตฺเตน ปฐมํ อุสฺสเปสหํ. ๒-

เตน จิตฺตปฺปสาเทน วิมานํ อุปปชฺชหํ

อุพฺพิทฺธํ ภวนํ มยฺหํ สตฺตภูมํ สมุคฺคตํ.

วชฺชมานาสุ เภรีสุ ปริจาเรมหํ สทา

ปญฺจปญฺญาสกปฺปมฺหิ ราชา อาสึ ยโสธโร.

ตตฺถาปิ ภวนํ มยฺหํ สตฺตภูมํ สมุคฺคตํ.

กูฏาคารวรูเปตํ เอกตฺถมฺภํ มโนรมํ.

เอกวีสติกปฺปมฺหิ อุเทโน นาม ขตฺติโย

ตตฺราปิ ภวนํ มยฺหํ สตฺตภูมํ สมุคฺคตํ.

ยํ ยํ โยนุปปชฺชามิ เทวตฺตํ อถ มานุสํ

อนุโภมิ สพฺพเมตํ ๓- เอกตฺถมฺภสฺสิทํ ผลํ.

จตุนฺนวุติโต กปฺเป ยํ ถมฺภมททํ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ เอกตฺถมฺภสฺสิทํ ผลํ.

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ฯเปฯ กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺ"ติ.

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา กตกิจฺจตฺตา อกิลาสุภาเว ฐิโต อตฺตโน สนฺติกํ อุปคตานํ คหฏฺฐปพฺพชิตานํ อนุกมฺปํ อุปาทาย เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ วีมํสิตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ. เทเสนฺโต จ เอกทิวสํ อตฺตานํ ปรํ วิย กตฺวา ทสฺเสนฺโต:-

"อุกฺเขปกตวจฺฉสฺส สงฺกลิตํ พหูหิ วสฺเสหิ

ตํ ภาสติ คหฏฺฐานํ สุนิสินฺโน อุฬารปาโมชฺโช"ติ คาถํ อภาสิ.

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. อหาสหํ ๒ สี. อุปเปสหํ, ม. อุสฺสาเปมหํ ๓ ฉ.ม. สุขํ สพฺพํ

ตตฺถ อุกฺเขปกตวจฺฉสฺสาติ กตอุกฺเขปวจฺฉสฺส, ภิกฺขุโน สนฺติเก วิสุํ วิสุํ อุคฺคหิตํ วินยปเทสํ สุตฺตปเทสํ อภิธมฺมปเทสญฺจ ยถาปริจฺเฉทํ วินยสุตฺตาภิธมฺมานํเยว อุปริขิปิตฺวา ๑- สชฺฌายนวเสน ตตฺถ ตตฺเถว ปกฺขิปิตฺวา ๒- ฐิตวจฺเฉนาติ อตฺโถ. กรณตฺเถ หิ อิมํ สามิวจนํ. สงฺกลิตํ พหูหิ วสฺเสหีติ พหุเกหิ สํวจฺฉเรหิ สมฺปิณฺฑนวเสน หทเย ฐปิตํ. "สงฺขลิตนฺ"ติปิ ๓- ปาโฐ, สงฺขลิตํ ๔- วิย กตํ เอกาพทฺธวเสน วาจุคฺคตํ กตํ. ยํ พุทฺธวจนนฺติ วจนเสโส. ตนฺติ ตํ ปริยตฺติธมฺมํ ภาสติ กเถติ. คหฏฐานนฺติ เตสํ เยภุยฺยตาย วุตฺตํ. สุนิสินฺโนติ ตสฺมึ ธมฺเม สมฺมา นิจฺจโล นิสินฺโน, ลาภสกฺการาทึ ๕- อปจฺจาสีสนฺโต เกวลํ วิมุตฺตายตนสีเสเยว ฐตฺวา กเถตีติ อตฺโถ. เตนาห "อุฬารปาโมชฺโช"ติ ผลสมาปตฺติสุขวเสน ธมฺมเทสนาวเสเนว จ อุปฺปนฺนอุฬารปาโมชฺโชติ. วุตฺตํ เหตํ:-

"ยถา ยถาวุโส ภิกฺขุ ยถาสุตํ ยถาปริยตฺตํ ธมฺมํ วิตฺถาเรน ปเรสํ

เทเสติ. ตถา ตถา โส ตสฺมึ ธมฺเม ลภติ อตฺถเวทํ, ลภติ ธมฺมเวทํ,

ลภติ ธมฺมูปสํหิตํ ปาโมชฺชนฺ"ติอาทิ. ๖-

อุกฺเขปกตวจฺฉตฺเถรคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.