๙. สันธิตเถรคาถา

๓๐๖. ๙. สนฺธิตตฺเถรคาถาวณฺณนา อสฺสตฺเถ หริโตภาเสติ อายสฺมโต สนฺธิตตฺเถรสฺส คาถา. กา อุปฺปตฺติ? อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิกาโร ตตฺถ ตตฺถ ภเว ปุญฺญานิ อุปจินนฺโต อิโต เอกตึเส กปฺเป สิขิสฺส ภควโต กาเล เอโก โคปาลโก อโหสิ. โส สตฺถริ ปรินิพฺพุเต อญฺญตรํ เถรํ อุปสงฺกมิตฺวา ตสฺส สนฺติเก พุทฺธคุณปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมํ สุตฺวา ปสนฺนมานโส "กุหึ ภควา"ติ ปุจฺฉิตฺวา ปรินิพฺพุตภาวํ สุตฺวา "เอวํ มหานุภาวา พุทฺธาปิ นาม อนิจฺจตาวสํ คจฺฉนฺติ, อโห สงฺขารา อทฺธุวา"ติ อนิจฺจสญฺญํ ปฏิลภิ. ตํ เถโร โพธิปูชาย อุสฺสาเหสิ. โส กาเลน กาลํ โพธิรุกฺขสมีปํ คนฺตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา พุทฺธคุเณ อนุสฺสรนฺโต โพธึ วนฺทติ. โส เตน ปุญฺญกมฺเมน เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท โกสลรฏฺเฐ อิพฺภกุเล นิพฺพตฺติตฺวา สนฺธิโตติ ลทฺธนาโม วยปฺปตฺโต อนิจฺจตาปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมกถํ ๑- สุตฺวา สํเวคชาโต ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา ญาณสฺส ปริปากํ คตตฺตา น จิรสฺเสว ฉฬภิญฺโญ อโหสิ. โส อตฺตโน ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรนฺโต สิขิสฺส ภควโต กาเล โพธิวนฺทนํ พุทฺธานุสฺสตึ อนิจฺจสญฺญาปฏิลาภญฺจ อนุสฺสริตฺวา ตทุปนิสฺสเยน

@เชิงอรรถ: ๑ สี., อิ. ธมฺมึ กถํ อตฺตโน วิเสสาธิคมํ ปกาเสนฺโต:-

"อสฺสตฺเถ หริโตภาเส สํวิรูฬฺหมฺหิ ปาทเป

เอกํ พุทฺธคตํ สญฺญํ อลภิตฺถํ ปติสฺสโต.

เอกตึเส อิโต กปฺเปยํ สญฺญมลภึ ตทา

ตสฺสา สญฺญาย วาหสา ปตฺโต เม อาสวกฺขโย"ติ เทฺว คาถา อภาสิ.

ตตฺถ อสฺสตฺเถติ อสฺสตฺถฏฺฐานีเย, เยสฺวายํ ๑- เอตรหิ อมฺหากํ ภควโต โพธิรุกฺโข อสฺสตฺโถ, เอตสฺส ฐาเน ตทา สิขิสฺส ภควโต โพธิรุกฺโข ปุณฺฑรีโก ฐิโตติ โส อสฺสตฺถฏฺฐานียตาย "อสฺสตฺโถ"ติ ๒- วุตฺตํ. อสฺสตฺโถติ สตฺตานํ อสฺสาสชนนโต วา. อปเร ปน "อสฺสตฺถรุกฺขมูเล นิสีทิตฺวา ตทา พุทฺธานุสฺสติยา ภาวิตตฺตา เถโร `อสฺสตฺเถ'ติ อโวจา"ติ วทนฺติ. หริโตภาเสติ หริเตหิ ผลิกมณิวณฺเณหิ ๓- โอภาสมาเน. สํวิรูฬฺหมฺหีติ สุฏฺฐุ วิรูเฬฺห สุปฺปติฏฺฐิเต, สุฆนนิจิต- ปตฺตปลาสปลฺลเวหิ วิรูฬฺหสญฺฉนฺเนติ จ วทนฺติ. ปาทเปติ รุกฺเข. เอกํ พุทฺธคตํ สญฺญํ, อลภิตฺถํ ปติสฺสโตติ พุทฺธารมฺมณํ อารมฺมณสฺส เอกชาติ- ยตฺตา เอกํ "อิติปิ โส ภควา"ติอาทินยปฺปวตฺตํ พุทฺธานุสฺสติสหคตํ สญฺญํ พุทฺธคุณานํ ปติปติสรณโต ๔- ปติสฺสโต หุตฺวา อลภึ.

กทา ปน สา สญฺญา ลทฺธา, กีวตาย สิทธาติ ๕- อาห "เอกตึเส อิโต กปฺเป"ติอาทิ. อิโต ภทฺทกปฺปโต อุทฺธํ อาโรหนวเสน เอกตึเส กปฺเป. ยํ สญฺญนฺติ ยํ พุทฺธานุสฺสติสหคตํ สญฺญํ, ยํ วา พุทฺธานํ อนิจฺจตํ ทิสฺวา ตทนุสาเรน ๖- สพฺพสงฺขาเรสุ ตทา อนิจฺจสญฺญํ อลภึ. ตสฺสา สญฺญาย วาหสาติ ตสฺสา ยถาวุตฺตาย

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. ยฺวายํ ๒ ฉ.ม. อสฺสตฺเถติ ๓ ฉ.ม. สารมณิวณฺเณหิ ๔ สี. พุทฺธคุณานํ วา

@พุทฺธานํ วา ปฏิสรณโต ๕ ม. กึ วา ตาย สิทฺธีติ ๖ สี. ยํ วา พุทฺธานํ อนิจฺจตํ

@ทิสฺวา ยํ วา ตทนุสฺสรณา, อิ. ยํ วา พุทฺธานํ อนิจฺจตํ นิสฺสาย ตทนุสาเรน สญฺญาย การณภาเวน ตํ อุปนิสฺสยํ กตฺวา. ปตฺโต เม อาสวกฺขโยติ อิทานิ มยา อาสวานํ ขโย นิโรโธ อธิคโตติ, อิมาเยว จ อิมสฺส เถรสฺส อปทานคาถาปิ. ยถาห ๑- :-

"อสฺสตฺเถ หริโตภาเส ฯเปฯ ปตฺโต เม อาสวกฺขโย.

อิโต เตรสกปฺปมฺหิ ธมฺมิโก ๒- นาม ขตฺติโย

สตฺตรตนสมฺปนฺโน จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ฯเปฯ กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺ"ติ.

สนฺธิตตฺเถรคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปรมตฺถทีปนิยา เถรคาถาสํวณฺณนาย

ปญฺจมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ทุกนิปาตสฺส อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

@เชิงอรรถ: ๑ ขุ.อป. ๓๒/๒๗/๒๘๘ สนฺธิตตฺเถราปทาน ๒ ปาลิ. วนิทฺโธ, ฉ.ม. ธนิฏฺโฐ