๒. ปัจจยเถรคาถา

๓๐๘. ๒. ปจฺจยตฺเถรคาถาวณฺณนา

ปญฺจาหาหํ ปพฺพชิโตติ อายสฺมโต ปจฺจยตฺเถรสฺส คาถา. กา อุปฺปตฺติ?

อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิกาโร ตตฺถ ตตฺถ ภเว ปุญฺญานิ อุปจินนฺโต อิโต เอกนวุเต กปฺเป วิปสฺสิสฺส ภควโต กาเล กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺโต เอกทิวสํ สตฺถารํ วินตาย นาม นทิยา ตีเร คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนมานโส มนุญฺญ- ทสฺสนานิ ๒- มหนฺตานิ อุทุมฺพรผลานิ โอจินิตฺวา อุปนาเมสิ. โส เตน ปุญฺญกมฺเมน สุคตีสุเยว สํสรนฺโต อิมสฺมึ ภทฺทกปฺเป กสฺสเป ภควติ โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา ปวตฺตวร- ธมฺมจกฺเก เวเนยฺยชนานุคฺคหํ กโรนฺเต ตสฺส สาสเน ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา ภาวนมนุยุญฺชนฺโต เอกทิวสํ สํสารทุกฺขํ จินฺเตตฺวา อติวิย สญฺชาตสํเวโค วิหาเร นิสินฺโน "อรหตฺตํ อปฺปตฺวา อิโต น นิกฺขมิสฺสามี"ติ จิตฺตํ อธิฏฺฐาย วายมนฺโต ญาณสฺส อปริปกฺกตฺตา วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตุํ นาสกฺขิ. โส กาลงฺกตฺวา เทว- มนุสฺเสสุ สํสรนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท โรหินินคเร ๓- ขตฺติยกุเล นิพฺพตฺติตฺวา ปจฺจโยติ ลทฺธนาโม วยปฺปตฺโต ปิตุ อจฺจเยน รชฺเช ปติฏฺฐิโต เอกทิวสํ มหาราชพลึ กาตุํ อารภิ. ตตฺถ มหาชโน สนฺนิปติ. ตสฺมึ สมาคเม ตสฺส ปสาทญฺชนนตฺถํ

@เชิงอรรถ: ๑ สี. คาหมตฺเตน ๒ สี. มนุญฺญรสานิ ๓ ฉ.ม. โรหิตนคเร สตฺถา มหาชนสฺส เปกฺขนฺตสฺเสว อากาเส เวสฺสวเณน นิมฺมิเต รตนมยกูฏาคาเร รตนมยสีหาสเน นิสีทิตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ. มหโต ชนกายสฺส ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. ตํ ธมฺมํ สุตฺวา ปจฺจยราชาปิ รชฺชํ ปหาย ปุริมเหตุสญฺโจทิโต ปพฺพชิ. โส ยถา ๑- กสฺสปสฺส ภควโต กาเล ปฏิญฺญํ อกาสิ, เอวํ ปฏิญฺญํ กตฺวา ๒- วิหารํ ปวิสิตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ๓- ญาณสฺส ปริปากํ คตตฺตา ตาวเทว อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน ๔- :-

"วินตานทิยา ๕- ตีเร วิหาสิ ปุริสุตฺตโม

อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ เอกคฺคํ สุสมาหิตํ.

ตสฺมึ ปสนฺนมานโส กิเลสมลโธวเน

อุทุมฺพรผลํ คยฺห พุทฺธเสฏฺฐสฺสทาสหํ.

เอกนวุเต อิโต กปฺเป ยํ ผลมททึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ ผลทานสฺสิทํ ผลํ.

๖- อิมมฺหิ ภทฺทเก กปฺเป สํวิคฺคตรมานโส ๗-

กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ปพฺพชึ อหํ.

ตถา ปพฺพชิโต สนฺโต ภาวนํ อนุยุญฺชิสํ ๘-

น วิหารา นิกฺขมิสฺสํ อิติ กตฺวาน มานสํ.

อุตฺตมตฺถํ อสมฺปตฺโต น จ ปตฺโตมฺหิ ตาวเท

อิทานิ ปน ญาณสฺส ปริปาเกน นิพฺพุโต.

ปตฺโตมฺหิ อจลํ ฐานํ ผุสิตฺวา อจฺจุตํ ปทํ. ๖-

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ฯเปฯ กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺ"ติ.

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺติกิตฺตนมุเขน อญฺญํ พฺยากโรนฺโต:-

@เชิงอรรถ: ๑ สี.,อิ. โส สทฺธาย ปพฺพชิโต ยถา ๒ อิ. กาเล ปฏิญฺญํ กตฺวา ๓ ฉ.ม. วฑฺเฒนฺโต

@๔ ขุ.อป. ๓๒/๑๕/๔๑๑ อุทุมฺพรผลทายกตฺเถราปทาน ๕ ปาลิ. นินฺนคานทิยา ๖-๖ ปาลิยํ

@ อิเม ปาฐา นตฺถิ, อิธ ปน อตฺถิ ๗ ฉ.ม. สํวิคฺคมานมานโส ๘ สี. อนุยุญฺชิหํ

"ปญฺจาหาหํ ปพฺพชิโต เสโข ๑- อปฺปตฺตมานโส

วิหารํ เม ปวิฏฺฐสฺส เจตโส ปณิธี อหุ. ๒-

นาสิสฺสํ น ปิวิสฺสามิ วิหารโต น นิกฺขเม

นปิ ปสฺสํ นิปาเตสฺสํ ตณฺหาสลฺเล อนูหเต.

ตสฺส เมวํ วิหรโต ปสฺส วีริยปรกฺกมํ

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺ"ติ อิมา ติสฺโส คาถา อภาสิ.

ตตฺถ ปญฺจาหาหํ ปพฺพชิโตติ ปญฺจาโห อหํ, ปพฺพชิโต หุตฺวา ปญฺจาโห, ๓- ปพฺพชิตทิวสโต ปญฺจโม อโห ๔- นิฏฺฐิโตติ อตฺโถ. เสโข อปฺปตฺตมานโสติ อธิสีล- สิกฺขาทีนํ สิกฺขนโต เสโข. อนวเสสโต มานํ สียติ ๕- สมุจฺฉินฺทตีติ มานโส, อคฺคมคฺโค, ตํนิพฺพตฺติโต มานสโต อาคตํ มานสํ, อรหตฺตํ, ตํ, โส วา ๖- อปฺปตฺโต เอเตนาติ อปฺปตฺตมานโส. วิหารํ เม ปวิฏฺฐสฺส, เจตโส ปณิธี อหูติ เอวํ เสขสฺส เม วสนกวิหารํ โอวรกํ ปวิฏฺฐสฺส สโต เอวรูโป อิทานิ วุจฺจมานากาโร เจโตปณิธิ อโหสิ, เอวํ มยา จิตฺตํ ปณิหิตนฺติ อตฺโถ.

นาสิสฺสนฺติอาทินา จิตฺตปณิธึ ๗- ทสฺเสติ. ตตฺถ นาสิสฺสนฺติ ยํ กิญฺจิ โภชนํ น ภุญฺชิสฺสํ น ภุญฺชิสฺสามิ ตณฺหาสลฺเล มม หทยคเต อนูหเต อนุทฺธเตติ เอวํ สพฺพปเทสุ โยเชตพฺพํ. น ปิวิสฺสามีติ ยํ กิญฺจิ ปาตพฺพํ น ปิวิสฺสามิ. วิหารโต น นิกฺขเมติ อิมสฺมา อิทานิ มยา นิสินฺนคพฺภโต น นิกฺขเมยฺยํ. นปิ ปสฺสํ นิปาเตสฺสนฺติ มม สรีรสฺส ทฺวีสุ ปสฺเสสุ เอกมฺปิ ปสฺสํ กายกิลมถวิโนทนตฺถํ น นิปาเตสฺสํ, เอกปสฺเสนปิ น นิปชฺชิสฺสามีติ อตฺโถ.

@เชิงอรรถ: ๑ ปาลิ. เสกฺโข ๒ ปาลิ. อหู ๓ สี. ปญฺจาหํ ๔ สี. ปญฺจเม อเห ๕ ฉ.ม. สิยติ

@๖ สี.,ม. มานสํ, ตํ อรหตฺตํ โส วา, อิ. มานสํ, อรหตฺตํ โส ๗ สี. ตํ จิตฺตปณิธึ

ตสฺส เมวํ วิหรโตติ ตสฺส เม เอวํ จิตฺตํ ปณิธาย ทฬฺหวิริยาธิฏฺฐานํ กตฺวา วิปสฺสนานุโยควเสน วิหรโต. ปสฺส วีริยปรกฺกมนฺติ วิธินา อีรยิตพฺพโต ๑- "วิริยํ ", ปรํ ฐานํ อกฺกมนโต "ปรกฺกโม"ติ จ ลทฺธนามํ อุสฺโสฬฺหีภูตํ วายามํ ปสฺส ชานาหิ. ยสฺส ปนานุภาเวน มยา ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ วุตฺตตฺถเมว.

ปจฺจยตฺเถรคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.