๑๒. โกสิยเถรคาถา
เล่มที่ ๒๖ · ข้อ ๓๔๖ · บรรทัด ๖๔๖๙
คัดจากอรรถกถาบาลี อักษรโรมัน ตัวบทจาก 84000.org
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
346. 12. Kosiyattheragāthāvaṇṇanā
yo ve garūnantiādikā āyasmato kosiyattherassa gāthā. Kā uppatti?
ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ disvā pasannacitto ucchukhaṇḍikaṃ adāsi. So tena puññakammena deva- manussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe brāhmaṇakule nibbatti, kosiyotissa gottavasena nāmaṃ akāsi. So viññutaṃ patto āyasmantaṃ dhammasenāpatiṃ abhiṇhaṃ upasaṅkamati, tassa santike dhammaṃ suṇāti. So tena sāsane paṭiladdhasaddho pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ anuyuñjanto na cirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne 1-:-
"nagare bandhumatiyā dvārapālo ahosahaṃ
addasaṃ virajaṃ buddhaṃ sabbadhammāna pāraguṃ.
Ucchukhaṇḍikamādāya buddhaseṭṭhassadāsahaṃ
pasannacitto sumano vipassissa mahesino.
@Footnote: 1 khu.apa. 33/25/49 ucchukhaṇḍikattherāpadāna (syā)
Ekanavutito kappe yaṃ ucchumadadiṃ tadā
duggatiṃ nābhijānāmi ucchukhaṇḍassidaṃ phalaṃ.
Kilesā jhāpitā mayhaṃ .pe. Kataṃ buddhassa sāsanan"ti.
Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ 1- paccavekkhitvā garuvāsaṃ sappurisūpa- nissayañca pasaṃsanto 2-:-
"yo ve garūnaṃ vacanaññu dhīro
vase ca tamhi janayetha pemaṃ
so bhattimā nāma ca hoti paṇḍito
ñatvā ca dhammesu visesi assa.
Yaṃ āpadā uppatitā uḷārā
nakkhambhayante paṭisaṅkhayantaṃ
so thāmavā nāma ca hoti paṇḍito
ñatvā ca dhammesu visesi assa.
Yo ve samuddova ṭhito anejo
gambhīrapañño nipuṇatthadassī
asaṃhāriko 3- nāma ca hoti paṇḍito
ñatvā ca dhammesu visesi assa.
Bahussuto dhammadharo ca hoti
dhammassa hoti anudhammacārī
so tādiso nāma ca hoti paṇḍito
ñatvā ca dhammesu visesi assa.
@Footnote: 1 Sī.,i. sampattiṃ 2 Ma. paṇḍitānaṃ sammasanto 3 cha.Ma. asaṃhāriyo
Atthañca yo jānāti bhāsitassa
atthañca ñatvāna tathā karoti
atthantaro nāma sa hoti paṇḍito
ñatvā ca dhammesu visesi assā"ti imā pañca gāthā abhāsi.
Tattha yoti khattiyādīsu catūsu parisāsu yo koci. Veti byattaṃ. Garūnanti sīlā- diguṇayuttānaṃ paṇḍitānaṃ. Vacanaññūti tesaṃ anusāsanīvacanaṃ jānanto, 1- yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāno paṭipajjitvā ca tassa phalaṃ jānantoti attho. Dhīroti dhitisampanno. Vase ca tamhi janayetha pemanti tasmiṃ garūnaṃ vacane ovāde vaseyya yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjeyya, paṭipajjitvā "iminā vatāhaṃ ovādena imaṃ jātiādidukkhaṃ vītivatto"ti tattha janayetha pemaṃ gāravaṃ uppādeyya. Idaṃ hi dvayaṃ "garūnaṃ vacanaññu dhīro"ti padadvayena vuttassevatthassa pākaṭakaraṇaṃ. Soti yo garūnaṃ 2- vacanaññū dhīro, so yathānusiṭṭhaṃ paṭipattiyā tattha bhattimā ca nāma hoti, jīvitahetupi tassa anatikkamanato paṇḍito ca nāma hoti. Ñatvā ca dhammesu visesi assāti tathā paṭipajjanto ca tāyaeva paṭipattiyā catunnaṃ ariyasaccānaṃ jānanahetu lokiyalokuttaradhammesu vijjāttayādivasena "tevijjo, chaḷabhiñño, paṭisambhidāpatto"ti visesi visesavā siyāti attho.
Yanti yaṃ puggalaṃ paṭipattiyā antarāyakaraṇato "āpadā"ti laddhavohārā sītuṇhakhuppipāsādipākaṭaparissayā ceva rāgādipaṭicchannaparissayā ca uppatitā uppannā uḷārā balavantopi nakkhambhayante na kiñci cālenti. 3- Kasmā? paṭisaṅkhayantanti paṭisaṅkhāyamānaṃ paṭisaṅkhānabale ṭhitanti attho. Soti yo daḷhatarāhi āpadāhipi akkhambhanīyo, so thāmavā dhitimā daḷhaparakkamo nāma hoti.
@Footnote: 1 Ma. anujānanto 2 Sī.,i. soti garūnaṃ 3 Sī.,i.na kampenti na kiñci cālenti Anavasesasaṅkilesapakkhassa abhibhavanakapaññābalasamaṅgitāya paṇḍito ca nāma hoti. Tathābhūto ca ñatvā ca dhammesu visesi assāti taṃ vuttatthameva.
Samuddova ṭhitoti samuddo viya ṭhitasabhāvo. Yathā hi caturāsītiyojanasahassagambhīre sinerupādasamīpe mahāsamuddo aṭṭhahipi disāhi uṭṭhitehi pakativātehi aniñjanato ṭhito anejo gambhīro ca, evaṃ kilesavātehi titthiyavādavātehi ca akampanīyato ṭhito anejo. Gambhīrassa anupacitañāṇasambhārehi aladdhagādhassa nipuṇassa sukhumassa paṭiccasamuppādādiatthassa paṭivijjhanena gambhīrapañño nipuṇatthadasSī. Asaṃhāriko nāma ca hoti paṇḍito so tādiso puggalo kilesehi devaputtamārādīsu vā kenaci asaṃhārikatāya asaṃhāriko nāma hoti, yathāvuttena atthena paṇḍito ca nāma hoti. Sesaṃ vuttanayameva.
Bahussutoti pariyattibāhusaccavasena bahussuto, suttageyyādi bahuṃ sutaṃ etassāti bahussuto. Tameva dhammaṃ suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasaṃ viya avinassantameva dhāretīti dhammadharo ca hoti. Dhammassa hoti anudhammacārīti yathāsutassa yathāpariyattassa dhammassa atthamaññāya dhammamaññāya navalokuttaradhammassa anurūpaṃ dhammaṃ pubbabhāgapaṭipadā- saṅkhātaṃ catupārisudadhisīladhutaṅgaasubhakammaṭṭhānādibhedaṃ carati paṭipajjatīti anudhammacārī hoti, "ajja ajjevā"ti paṭivedhaṃ ākaṅkhanto vicarati. So tādiso nāma ca hoti paṇḍitoti yo puggalo yaṃ garuṃ nissāya bahussuto dhammadharo dhammassa ca anudhammacārī hoti. So ca tādiso tena garunā sadiso paṇḍito nāma hoti paṭipattiyā sadisabhāvato. Tathābhūto pana so ñatvā ca dhammesu visesi assa, taṃ vuttatthaṃva.
Atthañca yo jānāti bhāsitassāti yo puggalo sammāsambuddhena bhāsitassa pariyattidhammassa atthaṃ jānāti, jānanto pana "idha sīlaṃ vuttaṃ, idha samādhi, idha paññā"ti tattha tattha yathāvuttaṃ atthañca ñatvāna tathā karoti yathā satthārā Anusiṭṭhaṃ, tathā paṭipajjati. Atthantaro nāma sa hoti paṇḍitoti so evarūpo puggalo atthantaro atthakāraṇā sīlādiatthajānanamattameva upanissayaṃ katvā paṇḍito hoti. Sesaṃ vuttanayameva.
Ettha ca paṭhamagāthāya "yo ve garūnan"tiādinā saddhūpanissayo visesabhāvo vutto, dutiyagāthāya "yaṃ āpadā"tiādinā viriyūpanissayo, tatiyagāthāya "yo ve samuddova ṭhito"tiādinā samādhūpanissayo, catutthagāthāya "bahussuto"tiādinā satūpa- nissayo, pañcamagāthāya "atthañca yo jānātī"tiādinā paññūpanissayo visesabhāvo vuttoti veditabbo.
Kosiyattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
Paramatthadīpaniyā theragāthāsaṃvaṇṇanāya
pañcakanipātassa atthavaṇṇanā niṭṭhitā.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๓๓ จาก 84000.org
รายงานข้อผิดพลาด