๑. อัมพปาลีเถรีคาถา

13. Vīsatinipāta

467. 1. Ambapālītherīgāthāvaṇṇanā

vīsatinipāte kāḷakā bhamaravaṇṇasādisātiādikā ambapāliyā theriyā gāthā.

Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī sikhissa bhagavato sāsane pabbajitvā upasampannā hutvā bhikkhunisikkhāpadaṃ samādāya viharantī ekadivasaṃ sambahulāhi bhikkhunīhi saddhiṃ cetiyaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ karontī puretaraṃ gacchantiyā khīṇāsavattheriyā khipantiyā sahasā kheḷapiṇḍaṃ cetiyaṅgaṇe patitaṃ khīṇāsavattheriyā apassitvā gatāya 1- ayaṃ pacchato gacchantī taṃ kheḷapiṇḍaṃ disvā "kā nāma gaṇikā imasmiṃ ṭhāne kheḷapiṇḍaṃ pātesī"ti akkosi. Sā bhikkhunikāle sīlaṃ rakkhantī gabbhavāsaṃ jigucchitvā opapātikattabhāve cittaṃ ṭhapesi. Tena pacchimattabhāve 2- vesāliyaṃ rājauyyāne ambarukkhamūle opapātikā hutvā nibbatti. Taṃ disvā uyyānapālo nagaraṃ upanesi. Ambarukkhamūle nibbattatāya sā ambapālītveva voharīyittha. Atha naṃ abhirūpadassanīyaṃ pāsādikaṃ vilāsakantatādiguṇa- visesasamuditaṃ disvā sambahulā rājakumārā attano attano pariggahaṃ kātukāmā aññamaññaṃ kalahaṃ akaṃsu. Tesaṃ kalahavūpasamanatthaṃ 3- tassā kammasañcoditā vohārikā "sabbesaṃ hotū"ti gaṇikāṭṭhāne ṭhapesuṃ. Sā satthari paṭiladdhasaddhā attano uyyāne vihāraṃ katvā buddhappamukhassa bhikkhusaṃghassa niyyādetvā pacchā attano puttassa vimalakoṇḍaññattherassa santike dhammaṃ sutvā pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontī attano sarīrassa jarājiṇṇabhāvaṃ nissāya saṃvegajātā saṅkhārānaṃ aniccataṃ eva vibhāventī:-

@Footnote: 1 Sī. khīṇāsavattherī apassitvā gatā 2 cha.Ma. carimattabhāve 3 cha.Ma. kalahavūpasamatthaṃ

"kāḷakā bhamaravaṇṇasādisā

vellitaggā mama muddhajā ahuṃ

te jarāya sāṇavākasādisā

saccavādivacanaṃ anaññathā.

Vāsitova surabhī karaṇḍako

pupphapūra mama uttamaṅgabhūto 1-

taṃ jarāyatha salomagandhikaṃ

saccavādivacanaṃ anaññathā.

Kānanaṃva sahitaṃ suropitaṃ

kocchasūcivicitaggasobhitaṃ

taṃ jarāya viralaṃ tahiṃ tahiṃ

saccavādivacanaṃ anaññathā.

Kaṇhakhandhakaṃ suvaṇṇamaṇḍitaṃ

sobhate suveṇīhilaṅkataṃ

taṃ jarāya khalitaṃ siraṃ kataṃ

saccavādivacanaṃ anaññathā.

Cittakārasukatāva lekhikā

sobhate 2- su bhamukā pure mama

tā jarāya valīhi palambitā 3-

saccavādivacanaṃ anaññathā.

@Footnote: 1 cha.Ma. uttamaṅgajo 2 cha.Ma. sobhare. evamuparipi 3 cha.Ma. valibhippalambitā

Bhassarā surucirā yathā maṇī

nettahesumabhinīlamāyatā

te jarāyabhihatā na sobhate

saccavādivacanaṃ anaññathā.

Saṇhatuṅgasadisī ca nāsikā

sobhate su abhiyobbanaṃ pati

sā jarāya upakūlitā viya

saccavādivacanaṃ anaññathā.

Kaṅkaṇaṃva sukataṃ suniṭṭhitaṃ

sobhate su mama kaṇṇapāḷiyo

tā jarāya valibhippalambitā

saccavādivacanaṃ anaññathā.

Pattalīmakulavaṇṇasādisā

sobhate su dantā pure mama

te jarāya khaṇḍitā cāsitā

saccavādivacanaṃ anaññathā.

Kānanamhi vanasaṇḍacārinī

kokilāva madhuraṃ nikūjihaṃ

taṃ jarāya khalitaṃ tahiṃ tahiṃ

saccavādivacanaṃ anaññathā.

Saṇhakamburiva suppamajjitā

sobhate su gīvā pure mama

Sā jarāya bhaggā vināmitā

saccavādivacanaṃ anaññathā.

Vaṭṭapalighasadisopamā ubho

sobhate su bāhā pure mama

tā jarāya yathā pāṭalibbalitā

saccavādivacanaṃ anaññathā.

Saṇhamuddikasuvaṇṇamaṇḍitā

sobhate su hatthā pure mama

te jarāya yathā mūlamūlikā

saccavādivacanaṃ anaññathā.

Pīnavaṭṭasahituggatā ubho

sobhate su thanakā pure mama

thevikīva lambanti nodakā

saccavādivacanaṃ anaññathā.

Kañcanassa phalakaṃva sammaṭṭhaṃ

sobhate su kāyo pure mama

so valīhi sukhumāhi otato

saccavādivacanaṃ anaññathā.

Nāgabhogasadisopamā ubho

sobhate su ūrū pure mama

te jarāya yathā veḷunāḷiyo

saccavādivacanaṃ anaññathā.

Saṇhanūpurasuvaṇṇamaṇḍitā

sobhate su jaṅghā pure mama

tā jarāya tiladaṇḍakāriva

saccavādivacanaṃ anaññathā.

Tūlapuṇṇasadisopamā ubho

sobhate su pādā pure mama

te jarāya phuṭitā valīmatā

saccavādivacanaṃ anaññathā.

Ediso ahu ayaṃ samussayo

jajjaro bahudukhānamālayo

sopalepapatito jarāgharo

saccavādivacanaṃ anaññathā"ti imā gāthāyo abhāsi.

Tattha kāḷakāti kāḷakavaṇṇā. Bhamaravaṇṇasādisāti kāḷakā hontāpi bhamarasadisavaṇṇā, siniddhanīlāti attho. Vellitaggāti kuñcitaggā, mūlato paṭṭhāya yāva aggā kuñcitā vellitāti attho. Muddhajāti kesā. Jarāyāti jarāhetu jarāya upahatasobhā. Sāṇavākasādisāti sāṇasadisā vākasadisā ca, sāṇavākasadisā ceva makacivākasadisā cātipi attho. Saccavādivacanaṃ anaññathāti saccavādino avitathavādino sammāsambuddhassa "sabbaṃ rūpaṃ aniccaṃ jarābhibhūtan"tiādivacanaṃ anaññathā yathābhūtameva, na tattha vitathaṃ atthīti.

Vāsitova surabhī karaṇḍakoti pupphagandhavāsacuṇṇādīhi vāsito vāsaṃ gāhāpito pasādhanasamuggo viya sugandhi. Pupphapūra mama uttamaṅgabhūtoti campakasumanamallikādi- pupphehi pūrito pubbe mama kesakalāpo nimmaloti attho. Tanti uttamaṅgajaṃ. Atha Pacchā etarahi salomagandhikaṃ pākatikalomagandhameva jātaṃ. Atha vā salomagandhikanti meṇḍakalomehi 1- samānagandhaṃ. "eḷakalomagandhikan"tipi 2- vadanti.

Kānanaṃva sahitaṃ suropitanti suṭṭhu ropitaṃ sahitaṃ ghanasannivesaṃ uddhameva uṭṭhitaṃ ujukadīghasākhaṃ upavanaṃ viya. Kocchasūvicitaggasobhitanti pubbe kocchena suvaṇṇasūciyā ca kesajaṭāvijaṭanena vicitaggaṃ hutvā sobhitaṃ, ghanabhāvena vā kocchasadisaṃ hutvā paṇadantasūcīhi 3- vicitaggatāya sobhitaṃ. Tanti uttamaṅgajaṃ. Viralaṃ tahiṃ tahinti tattha tattha viralaṃ vilūnakesaṃ.

Kaṇhakhandhakaṃ suvaṇṇamaṇḍitanti suvaṇṇavajirādīhi vibhūsitaṃ kaṇhakesapuñjakaṃ. Ye pana "saṇhakaṇḍakasuvaṇṇamaṇḍitan"ti vadanti 4-, tesaṃ saṇhāhi suvaṇṇasūcīhi jaṭāvijaṭanena maṇḍitanti attho. Sobhate suveṇīhilaṅkatanti sundarehi rājarukkha- mālāsadisehi 5- kesaveṇīhi alaṅkataṃ hutvā pubbe virājate. Taṃ jarāya khalitaṃ siraṃ katanti taṃ tathā sobhitaṃ siraṃ idāni jarāya khalitaṃ khaṇḍitākhaṇḍitaṃ 6- vilūnakesaṃ kataṃ.

Cittakārasukatāva lekhikāti cittakārena sippinā nīlāya vaṇṇadhātuyā suṭṭhu katā lekhā viya. Sobhate su bhamukā pure mamāti sundarā bhamukā pubbe mama sobhanaṃ gatā. Valīhi palambitāti nalāṭante uppannāhi valīhi palambantā ṭhitā.

Bhassarāti bhāsurā 7-. Surucirāti suṭṭhu ruciRā. Yathā maṇīti maṇimuddikā viya. Nettahesunti sunettā ahesuṃ. Abhinīlamāyatāti abhinīlā hutvā āyatā. Teti nettā. Jarāyabhihatāti jarāya abhihatā.

Saṇhatuṅgasadisī cāti saṇhā tuṅgā sesamukhāvayavānaṃ anurūpā ca. Sobhateti vaṭṭetvā ṭhapitaharitālavaṭṭi viya mama nāsikā sobhate. Su abhiyobbanaṃ patīti

@Footnote: 1 Sī. matthakalomehi 2 cha.Ma....lomagandhantipi 3 Sī.,i. phaladantasūcīhi

@4 cha.Ma. paṭhanti 5 i. rājarukkhaphala... 6 Ma. khallātikaṃ 7 Sī.,i. pabhassarā Sundare abhinavayobbanakāle sā nāsikā idāni jarāya nivāritasobhatāya pariseditā 1- viya varattā viya ca jātā.

Kaṅkaṇaṃva sukataṃ suniṭṭhitanti suparikammakataṃ suvaṇṇakaṅkaṇaṃ viya vaṭṭulabhāvaṃ sandhāya vadati. Sobhateti sobhante. "sobhante"ti vā pāṭho. Suiti nipātamattaṃ. Kaṇṇapāḷiyoti kaṇṇagandhā 2-. Valibhippalambitāti tahiṃ tahiṃ uppannavalīhi valitā hutvā vaṭṭaniyā 3- paṇāmitavatthakhandhā bhassantā 4- olambanti.

Pattalīmakulavaṇṇasādisāti kadalimakulasadisavaṇṇasaṇṭhānā. Khaṇḍitāti bhedanapatanehi khaṇḍitā khaṇḍabhāvaṃ gatā. Asitāti vaṇṇabhedena asitabhāvaṃ gatā.

Kānanamhi vanasaṇḍacārinī, kokilāva madhuraṃ nikūjihanti vanasaṇḍe gocaracaraṇena 5- vanasaṇḍacārinī kānane anusaṅgītanivāsinī kokilā viya madhurālāpaṃ nikūjihaṃ. Tanti taṃ nikūjitaṃ ālāpaṃ. Khalitaṃ tahiṃ tahinti khaṇḍadantādibhāvena tattha tattha pakkhalitaṃ jātaṃ.

Saṇhakamburiva suppamajjitāti suṭṭhu pamajjitā saṇhā suvaṇṇasaṅkhā viya. Sā jarāya bhaggā vināmitāti maṃsaparikkhayena vibhūtasarājālatāya 6- bhaggā hutvā vinatā.

Vaṭṭapalighasadisopamāti vaṭṭena palighadaṇḍena samasamā. Tāti tā ubhopi bāhāyo. Yathā pāṭalibbalitāti jajjarabhāvena palitapāṭalisākhāsadisā.

Saṇhamuddikasuvaṇṇamaṇḍitāti suvaṇṇamayāhi maṭṭhabhāsurāhi 7- muddikāhi vibhūsitā. Yathā mūlamūlikāti mūlakakaṇḍasadisā 8-.

@Footnote: 1 Ma. paṭisedhikā 2 Sī. kaṇṇapattā, Ma. kaṇṇabandhā 3 Sī. vaddhaniyā

@4 Sī. āsattā, cha.Ma. paṇāmitavatthakhandhā viya bhassantā 5 Sī. gocaraṃ caratīti

@6 cha.Ma. vibhūtasirājālatāya 7 Sī. maṭṭabhāsurāhi 8 Sī. mūlakakhaṇḍasadisā

Pīnavaṭṭasahituggatāti pīnā vaṭṭā aññamaññaṃ sahitāva hutvā uggatā uddhamukhā. Sobhate su thanakā pure mamāti mama ubhopi thanā yathāvuttarūpā hutvā suvaṇṇakalasiyo viya sobhiṃsu. Puthutte hi idaṃ ekavacanaṃ, atītatthe ca vattamānavacanaṃ. Thevikīva lambanti nodakāti te ubhopi me thanā anudakā 1- galitajalā veṇudaṇḍake ṭhapitaudakabhastā viya lambanti.

Kañcanassa phalakaṃva sammaṭṭhanti jātahiṅgulakena 2- makkhitvā ciraparimajjitaṃ sovaṇṇaphalakaṃ viya sobhate. So valīhi sukhumāhi otatoti so mama kāyo idāni sukhumāhi valīhi tahiṃ tahiṃ vitato valittacaṃ āpanno.

Nāgabhogasadisopamāti hatthināgassa hatthena samūpamā 3-. Hattho hi idha bhuñjati etenāti bhogoti vutto. Teti ūruyo. Yathā veḷunāḷiyoti idāni veḷupabbasadisā ahesuṃ.

Saṇhanūpurasuvaṇṇamaṇḍitāti siniddhamaṭṭhehi 4- suvaṇṇanūpurehi vibhūsitā. Jaṅghāti aṭṭhijaṅghāyo. Tāti tā jaṅghāyo. Tiladaṇḍakārivāti appamaṃsalohitattā kisabhāvena lūnāvasiṭṭhavisukkhatiladaṇḍakā viya ahesuṃ. Rakāro padasandhikaro.

Tūlapuṇṇasadisopamāti mudusiniddhabhāvena simbalitūlapuṇṇapali 5- guṇṭhitaupāhana- sadisā. Te mama pādā idāni phuṭitā phalitā bhijjitā 6- valīmatā valimanto jātā.

Edisoti evarūPo. Ahu ahosi yathāvuttappakāro. Ayaṃ samussayoti ayaṃ mama kāyo. Jajjaroti sithilābandho. Bahudukhānamālayoti jarādihetukānaṃ bahūnaṃ dukkhānaṃ ālayabhūto. Sopalepapatitoti so ayaṃ samussayo apalepapatito abhisaṅkhārālepaparikkhayena patito pātābhimukhoti attho. Sopi alepapatitoti vā padavibhāgo, so eva attho.

@Footnote: 1 cha.Ma. nodakā 2 cha.Ma. jātihiṅgulakena 3 cha.Ma. samasamā

@4 Sī. siniddhamaṭṭehi 5 Sī....tūlapuṇṇapaḷi... 6 cha.Ma. ayaṃ pāṭho na dissati Jarāgharoti jiṇṇagharasadiso. Jarāya vā gharabhūto ahosi. Tasmā saccavādino dhammānaṃ yathābhūtaṃ sabhāvaṃ sammadeva ñatvā kathanato avitathavādino sammāsambuddhassa mama satthu vacanaṃ anaññathā.

Evamayaṃ therī attano attabhāve aniccatāya sallakkhaṇamukhena sabbesupi tebhūmakadhammesu aniccataṃ upadhāretvā tadanusārena tattha dukkhalakkhaṇaṃ anattalakkhaṇañca āropetvā vipassanaṃ ussukkāpentī maggapaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne 1-:-

"yo raṃsiphusitāveḷo phusso nāma mahāmuni

tassāhaṃ bhaginī āsiṃ ajāyiṃ khattiye kule.

Tassa dhammaṃ suṇitvāhaṃ vippasannena cetasā

mahādānaṃ daditvāna patthayiṃ rūpasampadaṃ.

Ekatiṃse ito kappe sikhī lokagganāyako

uppanno lokapajjoto tilokasaraṇo jino.

Tadāruṇapure ramme brahmaññakulasambhavā

vimuttacittaṃ kupitā bhikkhuniṃ abhisāpayiṃ.

Vesikāva anācārā jinasāsanadūsikā

evaṃ akkosayitvāna tena pāpena kammunā.

Dāruṇaṃ nirayaṃ gantvā mahādukkhasamappitā

tato cutā manussesu upapannā tapassinī.

@Footnote: 1 khu.apa. 33/204/431

Dasajātisahassāni gaṇikattaṃ akārayiṃ

tamhā pāpā na muccissaṃ bhutvā duṭṭhavisaṃ yathā.

Brahmavesamasevissaṃ 1- kassape jinasāsane

tena kammavipākena ajāyiṃ tidase pure.

Pacchime bhave sampatte ahosiṃ opapātikā

ambasākhantare jātā ambapālīti tenahaṃ.

Parivutā pāṇakoṭīhi pabbajiṃ jinasāsane

pattāhaṃ acalaṃ ṭhānaṃ dhītā buddhassa orasā.

Iddhīsu ca vasī homi sotadhātuvisuddhiyā

cetopariyañāṇassa vasī homi mahāmuni.

Pubbenivāsaṃ jānāmi dibbacakkhu visodhitaṃ

sabbāsavaparikkhīṇā natthi dāni punabbhavo.

Atthadhammaniruttīsu paṭibhāne tatheva ca

ñāṇaṃ me vimalaṃ suddhaṃ buddhaseṭṭhassa vāhasā.

Kilesā jhāpitā mayhaṃ bhavā sabbe samūhatā

nāgīva bandhanaṃ chetvā viharāmi anāsavā.

Svāgataṃ vata me āsi buddhaseṭṭhassa santike

tisso vijjā anuppattā kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

@Footnote: 1 cha.Ma. brahmacariyamasevisaṃ

Paṭisambhidā catasso vimokkhāpi ca aṭṭhime

chaḷabhiññā sacchikatā kataṃ buddhassa sāsanan"ti.

Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena tā eva gāthā paccudāhāsīti.

Ambapālītherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.