๒. โรหิณีเถรีคาถา

468. 2. Rohiṇītherīgāthāvaṇṇanā

samaṇāti bhoti supītiādikā rohiṇiyā theriyā gāthā.

Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī ito ekanavutikappe vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā ekadivasaṃ bandhumatīnagare bhagavantaṃ piṇḍāya carantaṃ disvā pattaṃ gahetvā pūvassa pūretvā bhagavato datvā pitisomanassajātā pañcapatiṭṭhitena vandi 1-. Sā tena puññakammena devamanussesu saṃsarantī anukkamena upacitavimokkhasambhārā hutvā imasmiṃ buddhuppāde vesāliyaṃ mahāvibhavassa brāhmaṇassa gehe nibbattitvā rohiṇīti laddhanāmā viññutaṃ pattā satthari vesāliyaṃ viharante vihāraṃ gantvā dhammaṃ sutvā sotāpannā hutvā mātāpitūnaṃ dhammaṃ desetvā sāsane pasādaṃ uppādetvā te anujānāpetvā sayaṃ pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontī nacirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne 2-:-

"nagare bandhumatiyā vipassissa mahesino

piṇḍāya vicarantassa pūvedāsimahaṃ tadā.

@Footnote: 1 Sī. vanditvā 2 imā gāthā apadāne na dissanti

Tena kammena sukatena cetanāpaṇidhīhi ca

tattha cittaṃ pasādetvā tāvatiṃsaṃ agacchahaṃ.

Chattiṃsadevarājūnaṃ mahesittamakārayiṃ

paññāsacakkavattīnaṃ mahesittamakārayiṃ.

Manasā patthitā nāma sabbā mayhaṃ samijjhatha

sampattiṃ anubhotvāna devesu manujesu ca.

Pacchime bhavasampatte jātā vippakule ahaṃ

rohiṇī nāma nāmena ñātakehi piyāyitā.

Bhikkhūnaṃ santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā yathātathaṃ

saṃviggamānasā hutvā pabbajiṃ anagāriyaṃ.

Yoniso padahantīnaṃ arahattamapāpuṇiṃ

ekanavutito kappe yaṃ dānamadadiṃ tadā.

Duggatiṃ nābhijānāmi pūvadānassidaṃ phalaṃ

kilesā jhāpitā mayhaṃ .pe. Kataṃ buddhassa sāsanan"ti.

Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā pubbe sotāpannakāle pitarā attanā ca vacanapaṭivacanavasena vuttagāthā udānavasena bhāsantī:-

"samaṇāti bhoti supi samaṇāti pabujjhasi

samaṇāneva kittesi samaṇī nūna bhavissasi.

Vipulaṃ annañca pānañca samaṇānaṃ pavecchasi

rohiṇī dāni pucchāmi kena te samaṇā piyā.

Akammakāmā alasā paradattūpajīvino

āsaṃsukā sādukāmā kena te samaṇā piyā.

Cirassaṃ vata maṃ tāta samaṇānaṃ paripucchasi

tesaṃ te kittayissāmi paññāsīlaparakkamaṃ.

Kammakāmā analasā kammaseṭṭhassa kārakā

rāgaṃ dosaṃ pajahanti tena me samaṇā piyā.

Tīṇi pāpassa mūlāni dhunanti sucikārino

sabbapāpaṃ pahīnesaṃ tena me samaṇā piyā.

Kāyakammaṃ suci nesaṃ vacīkammañca tādisaṃ

manokammaṃ suci nesaṃ tena me samaṇā piyā.

Vimalā saṅkhamuttāva suddhā santarabāhirā

puṇṇā sukkāna dhammānaṃ tena me samaṇā piyā.

Bahussutā dhammadharā ariyā dhammajīvino

atthaṃ dhammañca desenti tena me samaṇā piyā.

Bahussutā dhammadharā ariyā dhammajīvino

ekaggacittā satimanto tena me samaṇā piyā.

Dūraṅgamā satimanto mantabhāṇī anuddhatā

dukkhassantaṃ pajānanti tena me samaṇā piyā.

Yamhā gāmā pakkamanti na vilokenti kiñcanaṃ

anapekkhāva gacchanti tena me samaṇā piyā.

Na te saṃ koṭṭhe openti na kumbhiṃ na khaḷopiyaṃ

pariniṭṭhitamesānā tena me samaṇā piyā.

Na te hiraññaṃ gaṇhanti na suvaṇṇaṃ na rūpiyaṃ

paccuppannena yāpenti tena me samaṇā piyā.

Nānākulā pabbajitā nānājanapadehi ca

aññamaññaṃ pihayanti tena me samaṇā piyā.

Atthāya vata no bhoti kule jātāsi rohiṇī

saddhā buddhe ca dhamme ca saṃghe ca tibbagāravā.

Tuvaṃ hetaṃ pajānāsi puññakkhettaṃ anuttaraṃ

amhampi ete samaṇā paṭiggaṇhanti dakkhiṇaṃ.

Patiṭṭhito hettha yañño vipulo no bhavissati

sace bhāyasi dukkhassa sace te dukkhamappiyaṃ.

Upehi saraṇaṃ buddhaṃ dhammaṃ saṃghañca tādinaṃ

samādiyāmi sīlāni tante atthāya hehiti.

Upemi saraṇaṃ buddhaṃ dhammaṃ saṃghañca tādinaṃ

samādiyāmi sīlāni taṃ me atthāya hehiti.

Brahmabandhu pure āsiṃ so idānimhi brāhmaṇo

tevijjo sottiyo camhi vedagū camhi nhātako"ti imā gāthā paccudāhāsi.

Tattha ādito tisso gāthā attano dhītu bhikkhūsu sammutiṃ anicchantena 1-

@Footnote: 1 Sī. anicchantena tena Vuttā. Tattha samaṇāti bhoti supīti 1- bhoti tvaṃ supanakālepi "samaṇā samaṇā"ti kittentī samaṇapaṭibaddhaṃyeva kathaṃ kathentī supasi. Samaṇāti pabujjhasīti supanato uṭṭhahantīpi "samaṇā"iccevaṃ vatvā pabujjhasi 2- niddāya vuṭṭhāsi 3-. Samaṇāneva kittesīti sabbakālampi samaṇe eva samaṇānameva vā guṇe kittesi abhitthavasi. Samaṇī nūna bhavissasīti idāni 4- gihirūpena ṭhitāpi cittena samaṇī eva maññe bhavissasi. Athavā samaṇī nūna bhavissasīti idāni gihirūpena ṭhitāpi nacireneva samaṇī eva maññe bhavissasi samaṇesu eva ninnapoṇabhāvato.

Pavecchasīti desi. Rohiṇī dāni pucchāmīti amma rohiṇi taṃ ahaṃ idāni pucchāmīti brāhmaṇo attano dhītaraṃ pucchanto āha. Kena te samaṇā piyāti amma rohiṇi tvaṃ sayantīpi pabujjhantīpi aññadāpi samaṇānameva guṇe kittayasi, kena nāma kāraṇena tuyhaṃ samaṇā piyāyitabbā jātāti attho.

Idāni brāhmaṇo samaṇesu dosaṃ dhītu ācikkhanto "akammakāmā"ti gāthamāha. Tattha akammakāmāti na kammakāmā, attano paresañca atthāvahaṃ kiñci kammaṃ na kātukāmā. Alasāti kusītā. Paradattūpajīvinoti parehi dinneneva upajīvanasīlā. Āsaṃsukāti tato eva ghāsacchādanādīnaṃ 5- āsīsanakā. Sādukāmāti sāduṃ madhurameva āhāraṃ icchanakā. Sabbametaṃ brāhmaṇo samaṇānaṃ guṇe ajānanto attanāva parikappitaṃ dosamāha.

Taṃ sutvā rohiṇī "laddho me 6- okāso ayyānaṃ guṇe kathetun"ti tuṭṭhamānasā bhikkhūnaṃ guṇe kittetukāmā paṭhamaṃ tāva tesaṃ kittane somanassaṃ pavedentī "cirassaṃ vata maṃ tātā"ti gāthamāha. Tattha cirassaṃ vatāti cirena vata. Tātāti pitaraṃ ālapati. Samaṇānanti samaṇe samaṇānaṃ vā mayhaṃ piyāyitabbaṃ 7- paripucchasi. Tesanti samaṇānaṃ. Paññāsīlaparakkamanti paññañca sīlañca ussāhañca.

@Footnote: 1 Sī. bhoti tvaṃ sayasīti 2 Sī. paṭibujjhasi 3 Sī. vuṭṭhahasi 4 cha.Ma. ayaṃ pāṭho na

@dissati 5 Ma. tato vuḍḍhāpacāyanādīnaṃ 6 cha.Ma. laddho dāni me 7 Sī. piyāyitaṃ

Kittayissāmīti kathayissāmi. Paṭijānetvā te kittentī "akammakāmā alasā"ti tena vuttaṃ dosaṃ tāva nibbeṭhetvā tappaṭipakkhabhūtaṃ guṇaṃ dassetuṃ "kammakāmā"ti- ādimāha. Tattha kammakāmāti vattapaṭivattādibhedaṃ 1- kammaṃ samaṇakiccaṃ paripūraṇavasena kāmenti icchantīti kammakāmā. Tattha yuttappayuttā hutvā uṭṭhāya samuṭṭhāya vāyamanato na alasāti analasā. Taṃ pana kammaṃ seṭṭhaṃ uttamaṃ nibbānāvahameva karontīti kammaseṭṭhassa kārakā. Karontā pana taṃ paṭipattiyā anavajjabhāvato rāgaṃ dosaṃ pajahanti, yathā rāgadosā pahīyanti, evaṃ samaṇā kammaṃ 2- karonti. Tena me samaṇā piyāti tena yathāvuttena sammāpaṭipajjanena mayhaṃ samaṇā piyāyitabbāti attho.

Tīṇi pāpassa mūlānīti lobhadosamohasaṅkhātāni akusalassa tīṇi mūlāni. Dhunantīti nigghātenti, 3- pajahantīti attho. Sucikārinoti anavajjakammakārino. Sabbapāpaṃ pahīnesanti aggamaggādhigamena esaṃ sabbampi pāpaṃ pahīnaṃ.

Evaṃ "samaṇā sucikārino"ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vibhajitvā dassetuṃ "kāya- kamman"ti gāthamāha. Taṃ suviññeyyameva.

Vimalā saṅkhamuttāvāti sudhotasaṅkhā viya muttā viya ca vigatamalā rāgādimala- rahitā. Suddhā santarabāhirāti santarañca bāhirañca santarabāhiraṃ. Tato santara- bāhirato suddhā, suddhāsayapayogāti attho. Puṇṇā sukkāna dhammānanti ekanta- sukkehi anavajjadhammehi paripuṇṇā, asekhehi sīlakkhandhādīhi samannāgatāti attho.

Suttageyyādibahuṃ sutaṃ etesaṃ, sutena vā uppannāti bahussutā, pariyatti- bāhusaccena paṭivedhabāhusaccena ca samannāgatāti attho. Tameva duvidhampi dhammaṃ dhārentīti dhammadhaRā. Sattānaṃ ācārasamācārasikkhāpadena arīyantīti ariyā. Dhammena

@Footnote: 1 Ma. vattapaṭipattiādibhedaṃ 2 Sī. samaṇakammaṃ 3 i. nicchādentī Ñāyena jīvantīti dhammajīvino. Atthaṃ dhammañca desentīti bhāsitatthañca desanā dhammañca kathenti pakāsenti. Athavā atthato anapetaṃ dhammato anapetañca desenti ācikkhanti.

Ekaggacittāti samāhitacittā. Satimantoti upaṭṭhitasatino.

Dūraṅgamāti araññagatā, manussūpacāraṃ muñcitvā dūraṃ gacchantā, iddhānubhāvena vā yathārucitaṃ dūraṃ ṭhānaṃ gacchantīti dūraṅgamā. Mantā vuccati paññā, tāya bhaṇanasīlatāya mantabhāṇī. Anuddhatāti na uddhatā 1-, uddhaccarahitā vūpasantacittā. Dukkhassantaṃ pajānantīti vaṭṭadukkhassa pariyantabhūtaṃ nibbānaṃ paṭivijjhanti.

Na vilokenti kiñcananti yato gāmato pakkamanti, tasmiṃ gāme kañci sattaṃ vā saṅkhāraṃ vā apekkhāvasena na olokenti, athakho pana anapekkhāva gacchanti pakkamanti.

Na te saṃ koṭṭhe opentīti te samaṇā saṃ attano santakaṃ sāpateyyaṃ koṭṭhe na openti na paṭisāmetvā ṭhapenti tādisassa pariggahassa abhāvato. Kumbhinti kumbhiyaṃ. Khaḷopiyanti pacchiyaṃ. Pariniṭṭhitamesānāti parakulesu paresaṃ atthāya siddhameva ghāsaṃ pariyesantā.

"hiraññan"ti kahāpaṇaṃ. Rūpiyanti rajataṃ. Paccuppannena yāpentīti atītaṃ ananusocantā anāgatañca apaccāsiṃsantā paccuppannena yāpenti attabhāvaṃ pavattenti.

Aññamaññaṃ pihayantīti aññamaññasmiṃ mettiṃ karonti. "pihāyantī"tipi 2- pāṭho, so evattho.

@Footnote: 1 cha.Ma. na uddhatāti anuddhatā 2 Sī. piyāsantipi

Evaṃ so brāhmaṇo dhītuyā santike bhikkhūnaṃ guṇe sutvā pasannamānaso dhītaraṃ pasaṃsanto "atthāya vatā"tiādimāha. Amhampīti amhākampi. Dakkhiṇanti deyyadhammaṃ. Etthāti etesu samaṇesu. Yaññoti dānadhammo. Vipuloti vipulaphalo. Sesaṃ vuttanayameva.

Evaṃ brāhmaṇo saraṇesu sīlesu ca patiṭṭhito aparabhāge sañjātasaṃvego pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahatte patiṭṭhāya attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānento "brahmabandhū"ti gāthamāha. Tassattho heṭṭhāvuttoyeva.

Rohiṇītherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.