อิสิทาสีเถรีคาถา

๑๕. จตฺตาฬีสนิปาต

๔๗๓. ๑. อิสิทาสีเถรีคาถาวณฺณนา

จตฺตาฬีสนิปาเต นครมฺหิ กุสุมนาเมติอาทิกา อิสิทาสิยา เถริยา คาถา.

อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว ปุริสตฺตภาเว ฐตฺวา วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี จริมภวโต สตฺตเม ภเว อกลฺยาณสนฺนิสฺสเยน ปรทาริกกมฺมํ ๑- กตฺวา กายสฺส เภทา นิรเย นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ พหูนิ วสฺสสตานิ นิรเย ปจิตฺวา ตโต จุตา ตีสุ ชาตีสุ ติรจฺฉานโยนิยํ นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จุตา ทาสิยา กุจฺฉิสฺมึ นปุํสโก หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตโต ปน จุตา เอกสฺส ทลิทฺทสฺส สากฏิกสฺส ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตํ วยปฺปตฺตํ คิริทาโส นาม อญฺญตรสฺส สตฺถวาหสฺส ปุตฺโต อตฺตโน ภริยํ กตฺวา เคหํ อาเนสิ. ตสฺส จ ภริยา อตฺถิ สีลวตี กลฺยาณธมฺมา. ตสฺสํ อิสฺสาปกตา สามิโน ตสฺสา วิทฺเทสนกมฺมํ อกาสิ. สา ตตฺถ ยาวชีวํ ฐตฺวา กายสฺส เภทา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท อุชฺเชนิยํ กุลปเทสสีลา จาราทิคุเณหิ อภิสมฺมตสฺส วิภวสมฺปนฺนสฺส เสฏฺฐิสฺส ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ, อิสิทาสีติสฺสา นามํ อโหสิ. ตํ วยปฺปตฺตกาเล มาตาปิตโร กุลรูปวยวิภวาทิสทิสสฺส อญฺญตรสฺส เสฏฺฐิปุตฺตสฺส อทํสุ. สา ตสฺส เคเห ปฏิเทวตา หุตฺวา มาสมตฺตํ วสิ. อถสฺสา กมฺมผเลน สามิโก วิรตฺตรูโป หุตฺวา ตํ ฆรโต นีหริ. ตํ สพฺพํ ปาฬิโต เอว วิญฺญายติ. เตสํ เตสํ ปน สามิกานํ อรุจฺจเนยฺยตาย สํเวคชาตา ปิตรํ อนุชานาเปตฺวา ชินทตฺตาย เถริยา สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตี นจิรสฺเสว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา ผลสุเขน นิพฺพานสุเขน จ วีตินาเมนฺตี เอกทิวสํ ปาฏลิปุตฺตนคเร ปิณฺฑาย จริตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาต- ปฏิกฺกนฺตา มหาคงฺคายํ วาลุกปุลิเน นิสีทิตฺวา โพธิตฺเถริยา นาม อตฺตโน

@เชิงอรรถ: ๑ สี.,อิ. ปารทาริย... สหายตฺเถริยา ปุพฺพปฏิปตฺตึ ปุจฺฉิตา ตมตฺถํ คาถาพนฺธวเสน วิสฺสชฺเชสิ "อุชฺเชนิยา ปุรวเร"ติอาทินา. เตสํ ปน ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานํ สมฺพนฺธํ ทสฺเสตุํ:-

"นครมฺหิ กุสุมนาเม ปาฏลิปุตฺตมฺหิ ปฐวิยา มณฺเฑ

สกฺยกุลกุลีนาโย เทฺว ภิกฺขุนิโย หิ คุณวติโย.

อิสิทาสี ตตฺถ เอกา ทุติยา โพธีติ สีลสมฺปนฺนา จ

ฌานชฺฌายนรตาโย พหุสฺสุตาโย ธุตกิเลสาโย.

ตา ปิณฺฑาย จริตฺวา ภตฺตตฺถํ กริย โธตปตฺตาโย

รหิตมฺหิ สุขนิสินฺนา อิมา คิรา อพฺภุทีเรสุนฺ"ติ อิมา ติสฺโส คาถา สงฺคีติกาเรหิ ฐปิตา.

ปาสาทิกาสิ อยฺเย อิสิทาสิ วโยปิ เต อปริหีโน

กึ ทิสฺวาน พฺยาลิกํ อถาสิ เนกฺขมฺมมนุยุตฺตา.

เอวมนุยุญฺชิยมานา สา รหิเต ธมฺมเทสนากุสลา

อิสิทาสี วจนมพฺรวิ สุณ โพธิ ยถามฺหิ ปพฺพชิตา.

อิโต ปรํ วิสฺสชฺชนคาถา.

อุชฺเชนิยา ปุรวเร มยฺหํ ปิตา สีลสํวุโต เสฏฺฐิ

ตสฺสมฺหิ เอกธีตา ปิยา มนาปา จ ทยิตา จ.

อถ เม สาเกตโต วรกา อาคจฺฉุมุตฺตมกุลีนา

เสฏฺฐี ปหูตรตโน ตสฺส มมํ สุณฺหมทาสิ ตาโต.

สสฺสุยา สสุรสฺส จ สายํ ปาตํ ปณามมุปคมฺม

สิรสา กโรมิ ปาเท วนฺทามิ ยถามฺหิ อนุสิฏฺฐา.

ยา มยฺหํ สามิกสฺส ภคินิโย ภาตุโน ปริชโน วา

ตเมกวรกมฺปิ ทิสฺวา อุพฺพิคฺคา อาสนํ เทมิ.

อนฺเนน จ ปาเนน จ ขชฺเชน จ ยํ จ ตตฺถ สนฺนิหิตํ

ฉาเทมิ อุปนยามิ จ เทมิ จ ยํ ยสฺส ปฏิรูปํ.

กาเลน อุปฏฺฐหิตฺวา ฆรํ สมุปคมามิ อุมฺมาเร

โธวนฺตี หตฺถปาเท ปญฺชลิกา สามิกมุเปมิ.

โกจฺฉํ ปสาทํ อญฺชนิญฺจ อาทาสกญฺจ คณฺหิตฺวา

ปริกมฺมการิกา วิย สยเมว ปตึ วิภูเสมิ.

สยเมว โอทนํ สาธ- ยามิ สยเมว ภาชนํ โธวนฺตี

มาตาว เอกปุตฺตกํ ตถา ภตฺตารํ ปริจรามิ.

เอวํ มํ ภตฺติกตํ อนุรตฺตํ การิกํ นิหตมานํ

อุฏฺฐายิกํ อนลสํ สีลวตึ ทุสฺสเต ภตฺตา.

โส มาตรญฺจ ปิตรญฺจ ภณติ อาปุจฺฉหํ คมิสฺสามิ

อิสิทาสิยา น สห วจฺฉํ เอกาคาเรหํ สห วตฺถุํ.

มา เอวํ ปุตฺต อวจ อิสิทาสี ปณฺฑิตา ปริพฺยตฺตา

อุฏฺฐายิกา อนลสา กึ ตุยฺหํ น โรจเต ปุตฺต.

น จ เม หึสติ กิญฺจิ น จหํ อิสิทาสิยา สห วจฺฉํ

เทสฺสาว เม อลํ เม อปุจฺฉาหํ คมิสฺสามิ.

ตสฺส วจนํ สุณิตฺวา สสฺสุ สสุโร จ มํ อปุจฺฉึสุ

กิสฺส ตยา อปรทฺธํ ภณ วิสฺสฏฺฐา ยถาภูตํ.

นปิหํ อปรชฺฌํ กิญฺจิ นปิ หึเสมิ น ภณามิ ทุพฺพจนํ

กึ สกฺกา กาตุยฺเย ยํ มํ วิทฺเทสฺสเต ภตฺตา.

เต มํ ปิตุฆรํ ปฏิ- นยึสุ วิมนา ทุเขน อภิภูตา

ปุตฺตมนุรกฺขมานา ชิตามฺหเส รูปินึ ลกฺขึ.

อถ มํ อทาสิ ตาโต อฑฺฒสฺส ฆรมฺหิ ทุติยกุลิกสฺส

ตโต อุปฑฺฒสุงฺเกน เยน มํ วินฺทถ เสฏฺฐิ.

ตสฺสปิ ฆรมฺหิ มาสํ อวสึ อถ โสปิ มํ ปฏิจฺฉรยิ

ทาสีว อุปฏฺฐหนฺตึ อทูสิกํ สีลสมฺปนฺนํ.

ภิกฺขาย จ วิจรนฺตํ ทมกํ ทนฺตํ เม ปิตา ภณติ

`โหหิสิ เม ชามาตา นิกฺขิป โปฏฺฐิญฺจ ฆฏิกญฺจ.'

โสปิ วสิตฺวา ปกฺขํ อถ ตาตํ ภณติ `เทหิ เม โปฏฺฐึ

ฆฏิกญฺจ มลฺลกญฺจ ปุนปิ ภิกฺขํ จริสฺสามิ.'

อถ นํ ภณตี ตาโต อมฺมา สพฺโพ จ เม ญาติคณวคฺโค

กึ เต น กีรติ อิธ ภณ ขิปฺปํ ตํ เต กริหิติ.

เอวํ ภณิโต ภณติ ยทิ เม อตฺตา สกฺโกติ อลํ มยฺหํ

อิสิทาสิยา น สห วจฺฉํ เอกฆเรหํ สห วตฺถุํ.

วิสฺสชฺชิโต คโต โส อหมฺปิ เอกากินี วิจินฺเตมิ

อาปุจฺฉิตูน คจฺฉํ มริตุเย วา ปพฺพชิสฺสํ วา.

อถ อยฺยา ชินทตฺตา อาคจฺฉี โคจราย จรมานา

ตาต กุลํ วินยธรี พหุสฺสุตา สีลสมฺปนฺนา.

ตํ ทิสฺวาน อมฺหากํ อุฏฺฐายาสนํ ตสฺสา ปญฺญาปยึ

นิสินฺนาย จ ปาเท วนฺทิตฺวา โภชนมทาสึ.

อนฺเนน จ ปาเนน จ ขชฺเชน จ ยญฺจ ตตฺถ สนฺนิหิตํ

สนฺตปฺปยิตฺวา อวจํ `อยฺเย อิจฺฉามิ ปพฺพชิตุํ.'

อถ มํ ภณตี ตาโต อิเธว ปุตฺตก จราหิ ตฺวํ ธมฺมํ

อนฺเนน จ ปาเนน จ ตปฺปย สมเณ ทฺวิชาตี จ.

อถหํ ภณามิ ตาตํ โรทนฺตี อญฺชลึ ปณาเมตฺวา

ปาปํ หิ มยา ปกตํ กมฺมํ ตํ นิชฺชเรสฺสามิ.

อถ มํ ภณตี ตาโต `ปาปุณ โพธิญฺจ อคฺคธมฺมญฺจ

นิพฺพานญฺจ ลภสฺสุ ยํ สจฺฉิกรี ทฺวิปทเสฏฺโฐ.'

มาตาปิตู อภิวาท- ยิตฺวา สพฺพญฺจ ญาติคณวคฺคํ

สตฺตาหํ ปพฺพชิตา ติสฺโส วิชฺชา อผสฺสยึ.

ชานามิ อตฺตโน สตฺต ชาติโย ยสฺสยํ ผลวิปาโก

ตํ ตว อาจิกฺขิสฺสํ ตํ เอกมนา นิสาเมหิ.

นครมฺหิ เอรกจฺเฉ สุวณฺณกาโร อหํ ปหูตธโน

โยพฺพนมเทน มตฺโต โส ปรทารํ อเสวิหํ.

โสหํ ตโต จวิตฺวา นิรยมฺหิ อปจฺจิสํ จิรํ

ปกฺโก ตโต จ อุฏฺฐหิตฺวา มกฺกฏิยา กุจฺฉิโมกฺกมึ.

สตฺตาหชาตกํ มํ มหากปิ ยูถโป นิลฺลจฺเฉสิ

ตสฺเสตํ กมฺมผลํ ยถาปิ คนฺตฺวาน ปรทารํ.

โสหํ ตโต จวิตฺวา กาลํ กริตฺวา สินฺธวารญฺเญ

กาณาย จ ขญฺชาย จ เอฬกิยา กุจฺฉิโมกฺกมึ.

ทฺวาทส วสฺสานิ อหํ นิลฺลจฺฉิโต ทารเก ปริวหิตฺวา

กิมินาวฏฺโฏ อกลฺโล ยถาปิ คนฺตฺวาน ปรทารํ.

โสหํ ตโต จวิตฺวา โควาณิชกสฺส คาวิยา ชาโต

วจฺโฉ ลาขาตมฺโพ นิลฺลจฺฉิโต ทฺวาทเส มาเส.

โวฒูน นงฺคลมหํ สกฏํ จ ธารยามิ

อนฺโธวฏฺโฏ อกลฺโล ยถาปิ คนฺตฺวาน ปรทารํ.

โสหํ ตโต จวิตฺวาน วีถิยา ทาสิยา ฆเร ชาโต

เนว มหิลา น ปุริโส ยถาปิ คนฺตฺวาน ปรทารํ.

ตึสติวสฺสมฺหิ มโต สากฏิกกุลมฺหิ ทาริกา ชาตา

กปณมฺหิ อปฺปโภเค ธนิกปุริสปาตพหุลมฺหิ.

ตํ มํ ตโต สตฺถวาโห อุสฺสนฺนาย วิปุลาย วฑฺฒิยา

โอกฑฺฒติ วิลปนฺตึ อจฺฉินฺทิตฺวา กุลฆรสฺมา.

อถ โสฬสเม วสฺเส ทิสฺวา มํ ปตฺตโยพฺพนํ กญฺญํ

โอรุนฺธตสฺส ปุตฺโต คิริทาโส นาม นาเมน.

ตสฺสปิ อญฺญา ภริยา สีลวตี คุณวตี ยสวตี จ

อนุรตฺตา ภตฺตารํ ตสฺสาหํ วิทฺเทสนมกาสึ.

ตสฺเสตํ กมฺมผลํ ยํ มํ อปกีริตูน คจฺฉนฺติ

ทาสีว อุปฏฺฐหนฺตึ ตสฺสปิ อนฺโต กโต มยา"ติ.

ตตฺถ นครมฺหิ กุสุมนาเมติ "กุสุมปุรนฺ"ติ เอวํ กุสุมสทฺเทน คหิตนามเก นคเร, อิทานิ ตํ นครํ ปาฏลิปุตฺตมฺหีติ สรูปโต ทสฺเสติ. ปฐวิยา มณฺเฑติ สกลาย ปฐวิยา มณฺฑภูเต. สกฺยกุลกุลีนาโยติ สกฺยกุเล กุลธีตโร, สกฺยปุตฺตสฺส ภควโต สาสเน ปพฺพชิตตาย เอวํ วุตฺตํ.

ตตฺถาติ ตาสุ ทฺวีสุ ภิกฺขุนีสุ. โพธีติ เอวํนามิกา เถรี. ฌานชฺฌายนรตาโยติ โลกิยโลกุตฺตรสฺส ฌานสฺส ฌายเน อภิรตา. พหุสฺสุตาโยติ ปริยตฺติพาหุสจฺเจน พหุสฺสุตา. ธุตกิเลสาโยติ อคฺคมคฺเคน สพฺพโส สมุคฺฆาติตกิเลสา. ภตฺตตฺถํ กริยาติ ภตฺตกิจฺจํ นิฏฺฐาเปตฺวา. รหิตมฺหีติ ชนรหิตมฺหิ วิวิตฺตฏฺฐาเน. สุขนิสินฺนาติ ปพฺพชฺชาสุเขน วิเวกสุเขน จ สุขนิสินฺนา. อิมา คิราติ อิทานิ วุจฺจมานา สุขา ลาปนา. อพฺภุทีเรสุนฺติ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนวเสน กถยึสุ.

"ปาสาทิกาสี"ติ คาถา โพธิตฺเถริยา ๑- ปุจฺฉาวเสน วุตฺตา. "เอวมนุยุญฺชิยมานา"ติ คาถา สงฺคีติกาเรเหว วุตฺตา. "อุชฺเชนิยา"ติอาทิกา หิ สพฺพาปิ อิสิทาสิยาว วุตฺตา. ตตฺถ ปาสาทิกาสีติ รูปสมฺปตฺติยา ปสฺสนฺตานํ ปสาทาวหา อสิ. วโยปิ เต อปริหีโนติ ตุยฺหํ วโยปิ น ปริหีโน, ปฐมวเย ฐิตาสีติ อตฺโถ. กึ ทิสฺวาน พฺยาลิกนฺติ กีทิสํ พฺยาลิกํ โทสํ ฆราวาเส อาทีนวํ ทิสฺวา. อถาสิ เนกฺขมฺมมนุยุตฺตาติ อถาติ นิปาตมตฺตํ, เนกฺขมฺมํ ปพฺพชฺชํ อนุยุตฺตา อสิ.

อนุยุญฺชิยมานาติ ปุจฺฉิยมานา, สา อิสิทาสีติ โยชนา. รหิเตติ สุญฺญฏฺฐาเน. สุณ โพธิ ยถามฺหิ ปพฺพชิตาติ โพธิตฺเถริ อหํ ยถา ปพฺพชิตา อมฺหิ, ตํ ตํ ปุราณํ สุณ สุณาหิ.

อุชฺเชนิยา ปุรวเรติ อุชฺเชนีนามเก อวนฺติรฏฺเฐ อุตฺตมนคเร. ปิยาติ เอกธีตุภาเวน ปิยายิตพฺพา. มนาปาติ สีลาจารคุเณน มนวฑฺฒนกา. ทยิตาติ อนุกมฺปิตพฺพา.

@เชิงอรรถ: ๑ สี. โพธิตฺตรีเถริยา

อถาติ ปจฺฉา มม วยปฺปตฺตกาเล. เม สาเกตโต วรกาติ สาเกตนครโต มม วรกา มํ วาเรนฺตา อาคจฺฉุํ. อุตฺตมกุลีนาติ ตสฺมึ นคเร อคฺคกุลิกา, เยน เต เปสิตา, โส เสฏฺฐี ปหูตรตโน. ตสฺส มมํ สุณฺหมทาสิ ตาโตติ ตสฺส สาเกตเสฏฺฐิโน สุณิสํ ปุตฺตสฺส ภริยํ กตฺวา มยฺหํ ปิตา มํ อทาสิ.

สายํ ปาตนฺติ สายเณฺห ปุพฺพเณฺห จ. ปณามมุปคมฺม สิรสา กโรมีติ สสฺสุยา สสุรสฺส จ สนฺติกํ อุปคนฺตฺวา สิรสา ปณามํ กโรมิ, เตสํ ปาเท วนฺทามิ. ยถามฺหิ อนุสิฏฺฐาติ เตหิ ยถา อนุสิฏฺฐา อมฺหิ, ตถา กโรมิ, เตสํ อนุสิฏฺฐึ น อติกฺกมามิ.

ตเมกวรกมฺปีติ เอกวลฺลภมฺปิ. อุพฺพิคฺคาติ ตสนฺตา. ๑- อาสนํ เทมีติ ยสฺส ปุคฺคลสฺส ยํ อนุจฺฉวิกํ, ตํ ตสฺส เทมิ.

ตตฺถาติ ปริเวสนฏฺฐาเน. สนฺนิหิตนฺติ สชฺชิตํ หุตฺวา วิชฺชมานํ. ฉาเทมีติ อุปจฺฉาเทมิ, อุปจฺฉาเทตฺวา อุปนยามิ จ, อุปเนตฺวา เทมิ, เทนฺตีปิ ยํ ยสฺส ปฏิรูปํ, ตเทว เทมีติ อตฺโถ.

อุมฺมาเรติ ทฺวาเร. โธวนฺตี หตฺถปาเทติ หตฺถปาเท โธวินี อาสึ, โธวิตฺวา ฆรํ สมุปคมามีติ โยชนา.

โกจฺฉนฺติ มสฺสูนํ เกสานญฺจ อุลฺลิขนโกจฺฉํ. ปสาทนฺติ คนฺธจุณฺณาทิมุข- วิเลปนํ. "ปสาธนนฺ"ติปิ ปาโฐ, ปสาธนภณฺฑํ. อญฺชนินฺติ อญฺชนนาฬึ. ปริกมฺม- การิกา วิยาติ อคฺคกุลิกา วิภวสมฺปนฺนาปิ ปติปริจาริกา เจฏิกา วิย.

สาธยามีติ ปจามิ. ภาชนนฺติ โลหภาชนญฺจ. โธวนฺตี ปริจรามีติ โยชนา.

ภตฺติกตนฺติ กตสามิภติกํ. อนุรตฺตนฺติ อนุรตฺตวนฺตึ. การิกนฺติ ตสฺส ตสฺเสว อิติ กตฺตพฺพสฺส การิกํ. นิหตมานนฺติ อปนีตมานํ. อุฏฺฐายิกนฺติ อุฏฺฐานวีริยสมฺปนฺนํ.

@เชิงอรรถ: ๑ สี. สภนฺตา อนลสนฺติ ตโต เอว อกุสีตํ. สีลวตินฺติ สีลาจารสมฺปนฺนํ. ทุสฺสเตติ ทุสฺสติ, กุชฺฌิตฺวา ภณติ.

ภณติ อาปุจฺฉหํ คมิสฺสามีติ "อหํ ตุเมฺห อาปุจฺฉิตฺวา ยตฺถ กตฺถจิ คมิสฺสามี"ติ โส มม สามิโก อตฺตโน มาตรญฺจ ปิตรญฺจ ภณติ. กึ ภณตีติ เจ อาห "อิสิทาสิยา น สห วจฺฉํ, เอกาคาเรหํ สห วตฺถุนฺ"ติ. ตตฺถ วจฺฉนฺติ วสิสฺสํ.

เทสฺสาติ อปฺปิยา. อลํ เมติ ปโยชนํ เม ตาย นตฺถีติ อตฺโถ. อปุจฺฉาหํ คมิสฺสามีติ ยทิ เม ตุเมฺห ตาย สทฺธึ สํวาสํ อิจฺฉถ, อหํ ตุเมฺห อปุจฺฉิตฺวา วิเทสํ ปกฺกมิสฺสามิ.

ตสฺสาติ มม ภตฺตุโน. กิสฺสาติ กึ อสฺส ตว สามิกสฺส. ตยา อปรทฺธํ พฺยาลิกํ กตํ.

นปิหํ อปรชฺฌนฺติ นปิ อหํ ตสฺส กิญฺจิ อปรชฺฌึ. อยเมว วา ปาโฐ. นปิ หึเสมีติ นปิ พาเธมิ. ทุพฺพจนนฺติ ทุรุตฺตวจนํ. กึ สกฺกา กาตุยฺเยติ กึ มยา กาตุํ อยฺเย สกฺกา. ยํ มํ วิทฺเทสฺสเต ภตฺตาติ ยสฺมา อการเณเนว ภตฺตา มยฺหํ วิทฺเทสฺสเต วิทฺเทสฺสํ จิตฺตปฺปโกปํ กโรติ.

วิมนาติ โทมนสฺสิกา. ปุตฺตมนุรกฺขมานาติ อตฺตโน ปุตฺตํ มยฺหํ สามิกํ จิตฺตมนุรกฺขเณน อนุรกฺขนฺตา. ชิตามฺหเส รูปินึ ลกฺขินฺติ ชิตา อมฺหเส ชิตา วตามฺห รูปวตึ สิรึ, มนุสฺสเวเสน จรนฺติยา สิริเทวตาย ปริหีนา วตาติ อตฺโถ.

อฑฺฒสฺส ฆรมฺหิ ทุติยกุลิกสฺสาติ ปฐมสามิกํ อุปาทาย ทุติยสฺส อฑฺฒสฺส กุลปุตฺตสฺส ฆรมฺหิ มํ อทาสิ, เทนฺโต จ ตโต ปฐมสุงฺกโต อุปฑฺฒสุงฺกโต ๑- อทาสิ.

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. อุปฑฺฒสุงฺเกน เยน มํ วินฺทถ เสฏฺฐีติ เยน สุงฺเกน มํ ปฐมํ เสฏฺฐี วินฺทถ ปฏิลภิ, ตโต อุปฑฺฒสุงฺเกนาติ โยชนา.

โสปีติ ทุติยสามิโกปิ. มํ ปฏิจฺฉรยีติ มํ นีหริ, โส มํ เคหโต นิกฺกฑฺฒิ. อุปฏฺฐหนฺตินฺติ ทาสี วิย อุปฏฺฐหนฺตึ อุปฏฺฐานํ กโรนฺตึ. อทูสิกนฺติ อทุพฺภนกํ.

ทมกนฺติ การุญฺญาธิฏฺฐานตาย ปเรสํ จิตฺตสฺส ทมกํ. ยถา ปเร กิญฺจิ ทสฺสนฺติ, เอวํ อตฺตโน กายํ วาจญฺจ ทนฺตํ วูปสนฺตํ กตฺวา ปรทตฺตภิกฺขาย วิจรณกํ. ชามาตาติ ทุหิตุปติ. นิกฺขิป โปฏฺฐิญฺจ ฆฏิกญฺจาติ ตยา ปริทหิตํ ปิโลติกาขณฺฑญฺจ ภิกฺขากปาลญฺจ ฉฑฺเฑหิ.

โสปิ วสิตฺวา ปกฺขนฺติ โสปิ ภิกฺขโก ปุริโส มยา สทฺธึ อฑฺฒมาสมตฺตํ วสิตฺวา ปกฺกามิ.

อถ นํ ภณตี ตาโตติ ตํ ภิกฺขกํ มม ปิตา มาตา สพฺโพ จ เม ญาติคโณ วคฺควคฺโค หุตฺวา ภณติ. กถํ? กึ เต น กีรติ อิธ ตุยฺหํ กึ นาม น กิรติ น สาธิยติ, ภณ ขิปฺปํ. ตํ เต กริหิตีติ ตํ ตุยฺหํ กริสฺสติ ๑-.

ยทิ เม อตฺตา สกฺโกตีติ ยทิ มยฺหํ อตฺตา อตฺตาธีโน ภุชิสฺโส จ โหติ, อลํ มยฺหํ อิสิทาสิยา ตาย ปโยชนํ นตฺถิ, ตสฺมา น สห วจฺฉํ น สห วสิสฺสํ, เอกฆเร อหํ ตาย สห วตฺถุนฺติ โยชนา.

วิสฺสชฺชิโต คโต โสติ โส ภิกฺขโก ปิตรา วิสฺสชฺชิโต ยถารุจิ คโต. เอกากินีติ เอกิกาว. อาปุจฺฉิตูน คจฺฉนฺติ มยฺหํ ปิตรํ วิสฺสชฺเชตฺวา คจฺฉามิ. มริตุเยติ มริตุํ. วาติ วิกปฺปตฺเถ นิปาโต.

โคจรายาติ ภิกฺขาย, ตาต กุลํ อาคจฺฉีติ โยชนา.

@เชิงอรรถ: ๑ ม. น สาธิยติ ตฺวํ ภณ, ตํ เต ขิปฺปํ กริหิติ กริสฺสตีติ

ตนฺติ ตํ ชินทตฺตตฺเถรึ. อุฏฺฐายาสนํ ตสฺสา ปญฺญาปยินฺติ อุฏฺฐหิตฺวา อาสนํ ตสฺสา เถริยา ปญฺญาเปสึ.

อิเธวาติ อิมสฺมึ เอว เคเห ฐิตา. ปุตฺตกาติ สามญฺญโวหาเรน ธีตรํ อนุกมฺเปนฺโต อาลปติ. จราหิ ตฺวํ ธมฺมนฺติ ตฺวํ ปพฺพชิตฺวา จริตพฺพํ พฺรหฺม- จริยาทิธมฺมํ จร. ทฺวิชาตีติ พฺราหฺมณชาตี.

นิชฺชเรสฺสามีติ ชีราเปสฺสามิ วินาเสสฺสามิ.

โพธินฺติ สจฺจาภิสมฺโพธึ, มคฺคญาณนฺติ อตฺโถ. อคฺคธมฺมนฺติ ผลธมฺมํ, อรหตฺตํ. ยํ สจฺฉิกรี ทฺวิปทเสฏฺโฐติ ยํ มคฺคผลนิพฺพานสญฺญิตํ โลกุตฺตรธมฺมํ ทฺวิปทานํ เสฏฺโฐ สมฺมาสมฺพุทฺโธ สจฺฉิ อกาสิ, ตํ ลภสฺสูติ โยชนา.

สตฺตาหํ ปพฺพชิตาติ ปพฺพชิตา หุตฺวา สตฺตาเหน. อผสฺสยินฺติ ผุสึ สจฺฉากาสึ.

ยสฺสยํ ผลวิปาโกติ ยสฺส ปาปกมฺมสฺส อยํ สามิกสฺส อมนาปภาวสงฺขาโต นิสฺสนฺทผลภูโต วิปาโก. ตํ ตว อาจิกฺขิสฺสนฺติ ตํ กมฺมํ ตว กเถสฺสามิ. ตนฺติ อาจิกฺขิยมานํ ตเมว กมฺมํ, ตํ วา มม วจนํ. เอกมนาติ เอกคฺคมนา. อยเมว วา ปาโฐ.

นครมฺหิ เอรกจฺเฉติ เอวํนามเก นคเร. โส ปรทารํ อเสวิหนฺติ โส อหํ ปรสฺส ทารํ อเสวึ.

จิรํ ปกฺโกติ พหูนิ วสฺสสตสหสฺสานิ นิรยคฺคินา ทฑฺโฒ. ตโต จ อุฏฺฐหิตฺวาติ ตโต นิรยโต วุฏฺฐิโต จุโต. มกฺกฏิยา กุจฺฉิโมกฺกมินฺติ วานริยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหึ.

ยูถโปติ ยูถปติ. นิลฺลจฺเฉสีติ ปุริสภาวสฺส ลกฺขณภูตานิ พีชกานิ นิลฺลจฺเฉสิ นีหริ. ตสฺเสตํ กมฺมผลนฺติ ตสฺส มยฺหํ เอตํ อตีเต กตสฺส กมฺมสฺส ผลํ. ยถาปิ คนฺตฺวาน ปรทารนฺติ ยถา ตํ ปรทารํ อติกฺกมิตฺวา.

ตโตติ มกฺกฏโยนิโต. สินฺธวารญฺเญติ สินฺธวรฏฺเฐ อรญฺญฏฺฐาเน. ๑- เอฬกิยาติ อชิยา.

ทารเก ปริวหิตฺวาติ ปิฏฺฐึ อารุยฺห กุมารเก วหิตฺวา. กิมินาวฏฺโฏติ อภิชาตฏฺฐาเน กิมิปริคโตว หุตฺวา อฏฺโฏ อฏฺฏิโต. อกลฺโลติ คิลาโน, อโหสีติ วจนเสโส.

โควาณิชกสฺสาติ คาวิโย วิกฺกิณิตฺวา ชีวกสฺส. ลาขาตมฺโพติ ลาขารสรตฺเตหิ วิย ตมฺเพหิ โลเมหิ สมนฺนาคโต.

โวฒูนาติ วหิตฺวา. นงฺคลนฺติ สีรํ, สกฏญฺจ ธารยามีติ อตฺโถ. อนฺโธวฏฺโฏติ กาโณว หุตฺวา อฏฺโฏ ปีฬิโต.

วีถิยาติ นครวีถิยํ. ทาสิยา ฆเร ชาโตติ ฆรทาสิยา กุจฺฉิมฺหิ ชาโต. "วณฺณทาสิยา"ติปิ ๒- วทนฺติ. เนว มหิลา น ปุริโสติ อิตฺถีปิ ปุริโสปิ น โหมิ, ชาตินปุํสโกติ อตฺโถ.

ตึสติวสฺสมฺหิ มโตติ นปุํสโก หุตฺวา ตึสวสฺสกาเล มโต. สากฏิกกุลมฺหีติ สูตกกุเล. ๓- ธนิกปุริสปาตพหุลมฺหีติ อิณายิกานํ ปุริสานํ อธิปตนพหุเล พหูหิ อิณายิเกหิ อภิภวิตพฺเพ.

อุสฺสนฺนายาติ อุปจิตาย. วิปุลายาติ มหติยา. วฑฺฒิยาติ อิณวฑฺฒิยา. โอกฑฺฒตีติ อวกฑฺฒติ. กุลฆรสฺมาติ มม ชาตกุลเคหโต.

@เชิงอรรถ: ๑ ม. อญฺญตรฏฺฐาเน ๒ สี. วณฺณชาติยาติปิ ๓ ม.,อิ. เสนกกุเล

โอรุนฺธตสฺส ปุตฺโตติ อสฺส สตฺถวาหสฺส ปุตฺโต มยิ ปฏิพทฺธจิตฺโต นาเมน คิริทาโส นาม อวรุนฺธติ อตฺตโน ปริคฺคหภาเวน เคเห กโรติ.

อนุรตฺตา ภตฺตารนฺติ ภตฺตารํ อนุวตฺติกา. ๑- ตสฺสาหํ วิทฺเทสนมกาสินฺติ ตสฺส ภตฺตุโน ตํ ภริยํ สปตฺตึ วิทฺเทสนกมฺมํ ๒- อกาสึ. ยถา ตํ โส กุชฺฌติ, เอวํ ปฏิปชฺชึ.

ยํ มํ อปกีริตูน คจฺฉนฺตีติ ยํ ทาสี วิย สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหนฺตึ มํ ตตฺถ ตตฺถ ปติโน อปกิริตฺวา ฉฑฺเฑตฺวา อนเปกฺขา อปคจฺฉนฺติ. เอตํ ตสฺสา มยฺหํ ตทา กตสฺส ปรทาริกกมฺมสฺส สปตฺตึ วิทฺเทสนกมฺมสฺส ๓- จ นิสฺสนฺทผลํ. ตสฺสปิ อนฺโต กโต มยาติ ตสฺสปิ ตถา อนุนยปาปกกมฺมสฺส ทารุณสฺส ปริยนฺโต อิทานิ มยา อคฺคมคฺคํ อธิคจฺฉนฺติยา กโต, อิโต ปรํ กิญฺจิ ทุกฺขํ นตฺถีติ. ยํ ปเนตฺถ อนฺตรนฺตรา น วิภตฺตํ, ตํ วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถเมว.

อิสิทาสีเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จตฺตาฬีสนิปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

@เชิงอรรถ: ๑ สี. อนุราควตี ๒ สี.,อิ. ภริยํ ปฏิวิทฺเทสนกมฺมํ ๓ สี. ปฏิ...