๑๓. จูฬรถวิมาน

๖๓. ๑๓. จูฬรถวิมานวณฺณนา

ทฬฺหธมฺมา นิสารสฺสาติ จูฬรถวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ปรินิพฺพุเต ธาตุวิภาคํ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ สตฺถุ ถูเปสุ ปติฏฺฐาปิยมาเนสุ มหากสฺสปตฺเถรปฺ- ปมุเขสุ ธมฺมํ สงฺคายิตุํ อุจฺจินิตฺวา คหิเตสุ สาวเกสุ ยาว วสฺสูปคมนา เวเนยฺยาเปกฺขาย ๑- อตฺตโน อตฺตโน ปริสาย สทฺธึ ตตฺถ ตตฺถ วสนฺเตสุ อายสฺมา มหากจฺจายโน ปจฺจนฺตเทเส อญฺญตรสฺมึ อรญฺญายตเน วิหรติ. เตน สมเยน อสฺสกรฏฺเฐ โปตลินคเร อสฺสกราชา รชฺชํ กาเรติ, ตสฺส เชฏฺฐาย เทวิยา ปุตฺโต สุชาโต นาม กุมาโร โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก กนิฏฺฐาย เทวิยา นิพนฺธเนน ปิตรา

@เชิงอรรถ: ๑ อิ. สาวกเวเนยฺยาเปกฺขาย รฏฺฐโต ปพฺพาชิโต อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วนจรเก นิสฺสาย อรญฺเญ วสติ. โส กิร กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ปพฺพชิตฺวา สีลมตฺเต ปติฏฺฐิโต ปุถุชฺชนกาลกิริยํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา อปราปรํ สุคติยํเยว ปริพฺภมนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ภควโต อภิสมฺโพธิโต ตึสวสฺเส อสฺสกรฏฺเฐ อสฺสกรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺติ, "สุชาโต"ติสฺส นามํ อโหสิ. โส มหนฺเตน ปริวาเรน วฑฺฒติ.

ตสฺส ปน มาตริ กาลกตาย ราชา อญฺญํ ราชธีตรํ อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐเปสิ, สาปิ อปเรน สมเยน ปุตฺตํ วิชายิ. ตสฺสา ราชา ปุตฺตํ ทิสฺวา ปสนฺโน ๑- "ภทฺเท ตยา อิจฺฉิตํ วรํ คณฺหาหี"ติ วรํ อทาสิ. สา คหิตกํ กตฺวา ฐเปตฺวา ยทา สุชาตกุมาโร โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก ชาโต, ตทา ราชานํ อาห "เทว ตุเมฺหหิ มม ปุตฺตํ ทิสฺวา ตุฏฺฐิจิตฺเตหิ วโร ทินฺโน, ตํ อิทานิ เทถา"ติ. คณฺห เทวีติ. มยฺหํ ปุตฺตสฺส รชฺชํ เทถาติ. "นสฺส วสลิ มม เชฏฺฐปุตฺเต เทวกุมารสทิเส สุชาตกุมาเร ฐิเต กสฺมา เอวํ วทสี"ติ ปฏิกฺขิปิ. เทวี ปุนปฺปุนํ นิพนฺธนํ กโรนฺตี มนํ อลภิตฺวา เอกทิวสํ อาห "เทว ยทิ สจฺเจ ติฏฺฐสิ, เทหิ เอวา"ติ. ราชา อนุปธาเรตฺวา มยา อิมิสฺสา วโร ทินฺโน, อยญฺจ เอวํ วทตี"ติ วิปฺปฏิสารี หุตฺวา สุชาตกุมารํ ปกฺโกสิตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา อสฺสูนิ ปวตฺเตสิ. กุมาโร ปิตรํ โสจมานํ ทิสฺวา โทมนสฺสปฺปตฺโต อสฺสูนิ ปวตฺเตตฺวา "อนุชานาหิ เทว, อหํ อญฺญตฺถ คมิสฺสามี"ติ อาห. ตํ สุตฺวา รญฺญา "อญฺญํ เต นครํ มาเปสฺสามิ, ตตฺถ วเสยฺยาสี"ติ วตฺเต กุมาโร น อิจฺฉิ, "มม สหายานํ ราชูนํ สนฺติเก เปเสสฺสามี"ติ จ วุตฺเต ตมฺปิ นานุชานิ, เกวลํ "เทว อรญฺญํ คมิสฺสามี"ติ อาห. ราชา ปุตฺตํ อาลิงฺคิตฺวา สีเส จุมฺพิตฺวา "มมจฺจเยน อิธาคนฺตฺวา รชฺเช ปติฏฺฐหา"ติ วุตฺวา วิสฺสชฺเชสิ.

@เชิงอรรถ: ๑ สี. ปสนฺนมโน

โส อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วนจรเก นิสฺสาย วสนฺโต เอกทิวสํ มิควํ คโต, ตสฺส สมณกาเล สหายวโร ๑- เอโก เทวปุตฺโต หิเตสิตาย มิครูเปน ตํ ปโลเภนฺโต ธาวิตฺวา อายสฺมโต มหากจฺจายนสฺส วสนฏฺฐานสมีปํ ปตฺวา อนฺตรธายิ. โส "อิมํ มิคํ อิทานิ คณฺหิสฺสามี"ติ อุปธาวนฺโต เถรสฺส วสนฏฺฐานํ ปตฺวา ตํ อปสฺสนฺโต พหิ ปณฺณสาลาย เถรํ นิสินฺนํ ทิสฺวา ตสฺส สมีเป จาปโกฏึ โอลุพฺภ อฏฺฐาสิ. เถโร ตํ โอโลเกตฺวา อาทิโต ปฏฺฐาย สพฺพํ ตสฺส ปวตฺตึ ญตฺวา อนุคฺคณฺหนฺโต อชานนฺโต วิย สงฺคหํ กโรนฺโต ปุจฺฉิ:-

"ทฬฺหธมฺมา นิสารสฺส ธนุํ โอลุพฺภ ติฏฺฐสิ

ขตฺติโย นุสิ ราชญฺโญ อทุ ลุทฺโท วเนจโร"ติ.

ตตฺถ ทฬฺหธมฺมาติ ทฬฺหธนุ. ทฬฺหธนุ นาม ทฺวิสหสฺสถามํ วุจฺจติ. ทฺวิสหสฺสถามนฺติ จ ยสฺส อาโรปิตสฺส ชิยาย พทฺโธ โลหสีสาทีนํ ภาโร ทณฺเฑ คเหตฺวา ยาว กณฺฑปฺปมาณา อุกฺขิตฺตสฺส ปฐวิโต มุจฺจติ. นิสารสฺสาติ นิรติสยสารสฺส วิสิฏฺฐสารสฺส รุกฺขสฺส ธนุํ. สารตรรุกฺขมยํ ธนุนฺติ อตฺโถ. โอลุพฺภาติ สนฺนิรุมฺภิตฺวา. ราชญฺโญติ ราชกุมาโร. วเนจโรติ วนจโร.

อถ โส อตฺตานํ อาวิกโรนฺโต อาห:-

"อสฺสกาธิปติสฺสาหํ ภนฺเต ปุตฺโต วเนจโร

นามํ เม ภิกฺขุ เต พฺรูมิ สุชาโต อิติ มํ วิทู. ๒-

มิเค คเวสมาโนหํ โอคาหนฺโต พฺรหาวนํ

มิคํ ตญฺเจว ๓- นาทฺทกฺขึ ตญฺจ ทิสฺวา ฐิโต อหนฺ"ติ.

@เชิงอรรถ: ๑ สี. สหายจโร ๒ สี. วิทุํ ๓ ก. คนฺเตฺวว

ตตฺถ อสฺสกาธิปติสฺสาติ อสฺสกรฏฺฐาธิปติโน อสฺสกราชสฺส. ภิกฺขูติ เถรํ อาปลติ. มิเค คเวสมาโนติ มิเค สูกราทิเก คเวสนฺโต, มิควํ จรนฺโตติ อตฺโถ.

ตํ สุตฺวา เถโร เตน สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต อาห:-

"สฺวาคตนฺเต มหาปุญฺญ อโถ เต อทุราคตํ

เอตฺโต อุทกมาทาย ปาเท ปกฺขาลยสฺสุ เต.

อิทมฺปิ ปานียํ สีตํ อาภตํ คิริคพฺภรา

ราชปุตฺต ตโต ปิตฺวา สนฺถตสฺมึ อุปาวิสา"ติ.

#[๙๘๔] ตตฺถ อทุราคตนฺติ ทุราคมนวชฺชิตํ, มหาปุญฺญ เต อิธาคมนํ สฺวาคตํ, น เต อปฺปกมฺปิ ทุราคมนํ อตฺถิ ตุยฺหญฺจ มยฺหญฺจ ปีติโสมนสฺส- ชนนโตติ อธิปฺปาโย. "อธุนาคตนฺ"ติปิ ปาโฐ, อิทานิ อาคมนนฺติ อตฺโถ.

#[๙๘๕] สนฺถตสฺมึ อุปาวิสาติ อนนฺตรหิตาย ภูมิยา อนิสีทิตฺวา อมุกสฺมึ ติณสนฺถารเก นิสีทาติ.

ตโต ราชกุมาโร เถรสฺส ปฏิสนฺถารํ สมฺปฏิจฺฉนฺโต อาห:-

"กลฺยาณี วต เต วาจา สวนียา มหามุนิ

เนลา อตฺถวตี ๑- วคฺคุ มนฺตฺวา อตฺถญฺจ ภาสสิ. ๒-

กา เต รติ วเน วิหรโต

อิสินิสภ วเทหิ ปุฏฺโฐ

ตว วจนปถํ นิสามยิตฺวา

อตฺถธมฺมปทํ สมาจเรมเส"ติ.

@เชิงอรรถ: ๑ สี. จตฺถวตี ๒ สี. ภาสเส

#[๙๘๖] ตตฺถ กลฺยาณีติ สุนฺทรา โสภนา. สวนียาติ โสตุํ ยุตฺตา. เนลาติ นิทฺโทสา. อตฺถวตีติ อตฺถยุตฺตา ทิฏฺฐธมฺมิกาทินา หิเตน อุเปตา. วคฺคูติ มธุรา. มนฺตฺวาติ ชานตฺวา ปญฺญาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา. อตฺถนฺติ อตฺถโต อนเปตํ เอกนฺตหิตาวหํ.

#[๙๘๗] อิสินิสภาติ อิสีสุ นิสภ อาชานียสทิส. วจนปถนฺติ วจนํ. วจนเมว หิ อตฺถาธิคมสฺส อุปายภาวโต "วจนปถนฺ"ติ วุตฺตํ. อตฺถธมฺมปทํ สมาจเรมเสติ อิธ เจว สมฺปราเย จ อตฺถาวหํ สีลาทิธมฺมโกฏฺฐาสํ ปฏิปชฺชามเส.

อิทานิ เถโร อตฺตโน สมฺมาปฏิปตฺตึ ตสฺส อนุจฺฉวิกํ วทนฺโต อาห:-

"อหึสา สพฺพปาณีนํ กุมารมฺหาก รุจฺจติ

เถยฺยา จ อติจารา จ มชฺชปานา จ อารติ.

อารติ สมจริยา จ พาหุสจฺจํ กตญฺญุตา

ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปาสํสา ธมฺมา เอเต ปสํสิยา"ติ.

#[๙๘๙] ตตฺถ อารติ สมจริยา จาติ ยถาวุตฺตา จ ปาปธมฺมโต อารติ, ปฏิวิรติ กายสมตาทิสมจริยา จ. พาหุสจฺจนฺติ ปริยตฺติพาหุสจฺจํ. กตญฺญุตาติ ปเรหิ อตฺตโน กตสฺส อุปการสฺส ชานนา. ปาสํสาติ อตฺถกาเมหิ กุลปุตฺเตหิ ปการโต อาสํสิตพฺพา. ธมฺมา เอเตติ เอเต ยถาวุตฺตา อหึสาทิธมฺมา. ปสํสิยาติ วิญฺญูหิ ปสํสิตพฺพา.

เอวํ เถโร ตสฺส อนุจฺฉวิกํ สมฺมาปฏิปตฺตึ วตฺวา อนาคตํสญาเณน อายุสงฺขาเร โอโลเกนฺโต "ปญฺจมาสมตฺตเมวา"ติ ทิสฺวา ตํ สํเวเชตฺวา ทฬฺหํ ตตฺถ สมฺมาปฏิปตฺติยํ ปติฏฺฐาเปตุํ อิมํ คาถมาห:-

"สนฺติเก มรณํ ตุยฺหํ โอรํ มาเสหิ ปญฺจหิ

ราชปุตฺต วิชานาหิ อตฺตานํ ปริโมจยา"ติ.

ตตฺถ อตฺตานํ ปริโมจยาติ อตฺตานํ อปายทุกฺขโต โมเจหิ.

ตโต กุมาโร อตฺตโน มุตฺติยา อุปายํ ปุจฺฉนฺโต อาห:-

"กมตํ สฺวาหํ ชนปทํ คนฺตฺวา กึ กมฺมํ กิญฺจ โปริสํ

กาย วา ปน วิชฺชาย ภเวยฺยํ อชรามโร"ติ.

ตตฺถ กตมํ สฺวาหนฺติ กตมํ สุ อหํ, กตมํ นูติ อตฺโถ. กึ กมฺมํ กิญฺจ โปริสนฺติ กตฺวาติ วจนเสโส. โปริสนฺติ ปุริสกิจฺจํ.

ตโต เถโร ตสฺส ธมฺมํ เทเสตุํ อิมา คาถาโย อโวจ:-

"น วิชฺชเต โส ปเทโส กมฺมํ วิชฺชา จ โปริสํ

ยตฺถ คนฺตฺวา ภเว มจฺโจ ราชปุตฺตา'ชรามโร.

มหทฺธนา มหาโภคา รฏฺฐวนฺโตปิ ขตฺติยา

ปหูตธนธญฺญาเส เตปิ โน อชรามรา.

ยทิ เต สุตา อนฺธกเวณฺฑุปุตฺตา ๑-

สูรา วีรา วิกฺกนฺตปฺปหาริโน

เตปิ อายุกฺขยํ ปตฺตา วิทฺธสฺตา สสฺสตีสมา.

ขตฺติยา พฺราหฺมณา เวสฺสา สุทฺทา จณฺฑาลปุกฺกุสา

เอเต จญฺเญ จ ชาติยา เตปิ โน อชรามรา.

@เชิงอรรถ: ๑ สี. อนฺธกเวณฺหุปุตฺตา

เย มนฺตํ ปริวตฺเตนฺติ ฉฬงฺคํ พฺรหฺมจินฺติตํ

เอเต จญฺเญ จ วิชฺชาย เตปิ โน อชรามรา.

อิสโย จาปิ เย สนฺตา สญฺญตตฺตา ตปสฺสิโน

สรีรํ เตปิ กาเลน วิชหนฺติ ตปสฺสิโน.

ภาวิตตฺตาปิ อรหนฺโต กตกิจฺจา อนาสวา

นิกฺขิปนฺติ อิมํ เทหํ ปุญฺญปาปปริกฺขยา"ติ.

#[๙๙๒] ตตฺถ ยตฺถ คนฺตฺวาติ ยํ ปเทสํ คนฺตฺวา กมฺมํ วิชฺชํ โปริสญฺจ กายปโยเคน อิตรปโยเคน จ อุปคนฺตฺวา ปาปุณิตฺวา ภเวยฺย อชรามโรติ อตฺโถ.

#[๙๙๓] เหฏฺฐิมโกฏิยา โกฏิสตาทิปริมาณํ สํหริตฺวา ฐปิตํ มหนฺตํ ธนํ เอเตสนฺติ มหทฺธนา. กุมฺภตฺตยาทิกหาปณปริพฺพโย มหนฺโต โภโค เอเตสนฺติ มหาโภคา. รฏฺฐวนฺโตติ รฏฺฐสามิกา, อเนกโยชนปริมาณํ รฏฺฐํ ปสาสนฺตาติ อธิปฺปาโย. ขตฺติยาติ ขตฺติยชาติกา. ปหูตธนธญฺญาเสติ มหาธนธญฺญสนฺนิจยา, อตฺตโน ปริสาย จ สตฺตฏฺฐสํวจฺฉรปโหนกธนธญฺญสนฺนิจยา. เตปิ โน อชรา- มราติ ชรามรณธมฺมา เอว, มหทฺธนตาทีนิปิ เตสํ อุปริ นิปตนฺตํ ชรามรณํ นิวตฺเตตุํ น สกฺโกนฺตีติ อตฺโถ.

#[๙๙๔] อนฺธกเวณฺฑุปุตฺตาติ อนฺธกเวณฺฑุสฺส ปุตฺตาติ ปญฺญาตา. สูราติ สตฺติมนฺโต. วีราติ วีริยวนฺโต. วิกฺกนฺตปฺปหาริโนติ สูรวีรภาเวเนว ปฏิสตฺตุพลํ วิกฺกมฺม ๑- ปสยฺห ปหรณสีลา. วิทฺธสฺตาติ วินฏฺฐา. สสฺสตีสมาติ กุลปรมฺปราย สสฺสตีหิ จนฺทสูริยาทีหิ สมานา, เตปิ อจิรกาลปวตฺตกุลนฺวยาติ อตฺโถ.

#[๙๙๕] ชาติยาติ อตฺตโน ชาติยา, วิสิฏฺฐตรา ปน ชาติปิ เนสํ ชรามรณํ นิวตฺเตตุํ น สกฺโกตีติ อตฺโถ.

@เชิงอรรถ: ๑ ม. วีติกฺกมฺม

#[๙๙๖] มนฺตนฺติ เวทํ. ฉฬงฺคนฺติ กปฺปพฺยากรณนิรุตฺติสิกฺขาฉนฺโทวิจิติโชติ- สตฺถสงฺขาเตหิ ฉหิ องฺเคหิ ฉฬงฺคํ. พฺรหฺมจินฺติตนฺติ พฺรหฺเมหิ อฏฺฐกาทีหิ จินฺติตํ ปญฺญาจกฺขุนา ทิฏฺฐํ

#[๙๙๗] สนฺตาติ อุปสนฺตกายวจีกมฺมนฺตา. สญฺญตตฺตาติ สญฺญตจิตฺตา. ตปสฺสิโนติ ตปนิสฺสิตา.

อิทานิ กุมาโร อตฺตนา กตฺตพฺพํ วทนฺโต:-

"สุภาสิตา อตฺถวตี คาถาโย เต มหามุนิ

นิชฺฌตฺโตมฺหิ สุภฏฺเฐน ตฺวญฺจ เม สรณํ ภวา"ติ อาห.

ตตฺถ นิชฺฌตฺโตมฺหีติ นิชฺฌาปิโต ธมฺโมชสญฺญาย สญฺญตฺติคโต ๑- อมฺหิ. สุภฏฺเฐนาติ สุฏฺฐุ ภาสิเตน.

ตโต เถโร ตํ อนุสาสนฺโต อิมํ คาถํ อภาสิ:-

"มา มํ ตฺวํ สรณํ คจฺฉ ตเมว สรณํ วช ๒-

สกฺยปุตฺตํ มหาวีรํ ยมหํ สรณํ คโต"ติ.

ตโต ราชกุมาโร เอวมาห ๓-:-

"กตรสฺมึ โส ชนปเท สตฺถา ตุมฺหาก มาริส

อหมฺปิ ทฏฺฐุํ คจฺฉิสฺสํ ชินํ อปฺปฏิปุคฺคลนฺ"ติ.

ปุน เถโร อาห:-

@เชิงอรรถ: ๑ สี. ธมฺมสญฺญาย สญฺญตฺติคโต, ม. ธมฺโมชปญฺญาย ปญฺญตฺติคโต

@๒ ม. ภช ๓ ฉ.ม. อาห

"ปุรตฺถิมสฺมึ ชนปเท โอกฺกากกุลสมฺภโว

ตตฺถาปิ ปุริสาชญฺโญ โส จ โข ปรินิพฺพุโต"ติ.

ตตฺถ เถเรน นิสินฺนปเทสโต มชฺฌิมเทสสฺส ปาจีนทิสาภคตฺตา วุตฺตํ "ปุรตฺถิมสฺมึ ชนปเท"ติ.

เอวํ โส ราชปุตฺโต เถรสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปสนฺนมานโส สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐหิ. เตน วุตฺตํ:-

"สเจ หิ พุทฺโธ ติฏฺเฐยฺย สตฺถา ตุมฺหาก มาริส

โยชนานิ สหสฺสานิ คจฺเฉยฺยํ ปยิรุปาสิตุํ.

ยโต จ โข ๑- ปรินิพฺพุโต สตฺถา ตุมฺหาก มาริส

นิพฺพุตมฺปิ มหาวีรํ คจฺฉามิ สรณํ อหํ.

อุเปมิ สรณํ พุทฺธํ ธมฺมญฺจาปิ อนุตฺตรํ

สํฆญฺจ นรเทวสฺส คจฺฉามิ สรณํ อหํ.

ปาณาติปาตา วิรมามิ ขิปฺปํ

โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยามิ

อมชฺชโป โน จ มุสา ภณามิ

สเกน ทาเรน จ โหมิ ตุฏฺโฐ"ติ.

เอวํ ปน ตํ สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐิตํ เถโร เอวมาห "ราชกุมาร ตุยฺหํ อิธ อรญฺญวาเสน อตฺโถ นตฺถิ, น จิรํ ตว ชีวิตํ, ปญฺจมาสพฺภนฺตเร เอว กาลํ กริสฺสสิ, ตสฺมา ตว ปิตุสนฺติกเมว คนฺตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ

@เชิงอรรถ: ๑ อิ. ยโต จ กตฺวา สคฺคปรายโน ภเวยฺยาสี"ติ วตฺวา อตฺตโน สนฺติเก ธาตุโย ทตฺวา วิสฺสชฺเชสิ. โส คจฺฉนฺโต "อหํ ภนฺเต ตุมฺหากํ วจเนน อิโต คมิสฺสามิ, ตุเมฺหหิปิ มยฺหํ อนุกมฺปาย ตตฺถ อาคนฺตพฺพนฺ"ติ วตฺวา เถรสฺส อธิวาสนํ วิทิตฺวา วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปิตุนครํ คนฺตฺวา อุยฺยานํ ปวิสิตฺวา อตฺตโน อาคตภาวํ รญฺโญ นิเวเทสิ.

ตํ สุตฺวา ราชา สปริวาโร อุยฺยานํ คนฺตฺวา กุมารํ อาลิงฺคิตฺวา อนฺเตปุรํ เนตฺวา อภิสิญฺจิตุกาโม อโหสิ. กุมาโร "เทว มยฺหํ อปฺปกํ อายุ, อิโต จตุนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน มรณํ ภวิสฺสติ, กึ เม รชฺเชน, ตุเมฺห นิสฺสาย ปุญฺญเมว กริสฺสามี"ติ วตฺวา เถรสฺส คุณํ รตนตฺตยสฺส จ อานุภาวํ ปเวเทสิ. ตํ สุตฺวา ราชา สํเวคปฺปตฺโต รตนตฺตเย จ เถเร จ ปสนฺนมานโส มหนฺตํ วิหารํ กาเรตฺวา มหากจฺจายนตฺเถรสฺส สนฺติเก ทูตํ ปาเหสิ. เถโรปิ ราชานํ มหาชนญฺจ อนุคฺคณฺหนฺโต อาคจฺฉิ. ราชา จ สปริวาโร ทูรโตว ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา เถรํ วิหารํ ปเวเสตฺวา จตูหิ ปจฺจเยหิ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหนฺโต สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐหิ. กุมาโร จ สีลานิ สมาทิยิตฺวา เถรํ ภิกฺขู เจว สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหนฺโต ทานานิ ททนฺโต ธมฺมํ สุณนฺโต จตุนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ, ตสฺส ปุญฺญานุภาเวน สตฺตรตนปฏิมณฺฑิโต สตฺตโยชนปฺปมาโณ รโถ อุปฺปชฺชิ, อเนกานิ จสฺส อจฺฉราสหสฺสานิ ปริวาโร อโหสิ.

ราชา กุมารสฺส สรีรสกฺการํ กตฺวา ภิกฺขุสํฆสฺส จ มหาทานํ ปวตฺเตตฺวา เจติยสฺส ปูชํ อกาสิ, ตตฺถ มหาชโน สนฺนิปติ, เถโรปิ สปริวาโร ตํ ปเทสํ อุปคญฺฉิ. อถ เทวปุตฺโต อตฺตนา กตกุสลกมฺมํ โอโลเกตฺวา กตญฺญุตาย "คนฺตฺวา เถรํ วนฺทิสฺสามิ, สาสนคุเณ จ ปากเฏ กริสฺสามี"ติ จินฺเตตฺวา ทิพฺพรถํ อารุยฺห มหตา ปริวาเรน ทิสฺสมานรูโป อาคนฺตฺวา รถา โอรุยฺห เถรสฺส ปาเท วนฺทิตฺวา ปิตรา สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เถรํ ปยิรุปาสมาโน อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. ตํ เถโร อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ ๑-:-

"สหสฺสรํสีว ยถามหปฺปโภ

ทิสํ ยถา ภาติ นเภ อนุกฺกมํ

ตถาปกาโร ตวายํ ๒- มหารโถ

สมนฺตโต โยชนสตตฺตมายโต.

สุวณฺณปฏฺเฏหิ สมนฺตโมตฺถโฏ

อุรสฺส มุตฺตาหิ มณีหิ จิตฺติโต

เลขา สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จ

โสเภนฺติ เวฬุริยมยา สุนิมฺมิตา.

สีสญฺจิทํ เวฬุริยสฺส นิมฺมิตํ

ยุคญฺจิทํ โลหิตกาย จิตฺติตํ

ยุตฺตา สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จ

โสภนฺติ อสฺสา จ อิเม ๓- มโนชวา.

โส ติฏฺฐสิ เหมรเถ อธิฏฺฐิโต

เทวานมินฺโทว สหสฺสวาหโน

ปุจฺฉามิ ตาหํ ยสวนฺตโกวิทํ

กถํ ตยา ลทฺโธ อยํ อุฬาโร"ติ.

#[๑๐๐๗] ตตฺถ สหสฺสรํสีติ สูริโย. โส หิ อเนกสหสฺสรํสิมนฺตตาย "สหสฺส- รํสี"ติ วุจฺจติ. ยถามหปฺปโภติ อตฺตโน มหตฺตสฺส อนุรูปปฺปโภ. ยถา หิ

@เชิงอรรถ: ๑ ก. ปุจฺฉิ ๒ สี.,อิ. ตว ยํ ๓ ก. อสฺสาปิ จิเม มหตฺเตน สูริยมณฺฑเลน สทิสํ โชติมณฺฑลํ นตฺถิ, เอวํ ปภายปิ. ตถา หิ ตํ เอกสฺมึ ขเณ ตีสุ มหาทีเปสุ อาโลกํ ผรนฺตํ ติฏฺฐติ. ทิสํ ยถา ภาติ นเภ อนุกฺกมนฺติ นเภ อากาเส ยเถว ๑- ทิสํ อนุกฺกมนฺโต คจฺฉนฺโต ยถา เยน ปกาเรน ภาติ ทิพฺพติ โชตติ. ตถาปกาโรติ ตาทิสากาโร. ๒- ตวายนฺติ ตว อยํ.

#[๑๐๐๘] สุวณฺณปฏฺเฏหีติ สุวณฺณมเยหิ ปฏฺเฏหิ. สมนฺตโมตฺถโฏติ สมนฺตโต ฉาทิโต. อุรสฺสาติ อุโร อสฺส, รถสฺส อุโรติ จ อีสามูลํ วทติ. เลขาติ เวฬุริยมยา มาลากมฺมลตากมฺมาทิเลขา. ตาสํ สุวณฺณปฏฺเฏสุ จ รชตปฏฺเฏสุ จ ทิสฺสมานตฺตา วุตฺตํ "สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จา"ติ. โสเภนฺตีติ รถํ โสภยนฺติ.

#[๑๐๐๙] สีสนฺติ รถกุพฺพรสีสํ. เวฬุริยสฺส นิมฺมิตนฺติ เวฬุริเยน นิมฺมิตํ, เวฬุริยมณิมยนฺติ อตฺโถ. โลหิตกายาติ โลหิตกมณินา, เยน เกนจิ รตฺตมณินา วา. ยุตฺตาติ โยชิตา, อถ วา โยตฺตา ๓- สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จาติ สุวณฺณมยา จ รูปิยมยา จ โยตฺตา, สงฺขลิกาติ อตฺโถ.

#[๑๐๑๐] อธิฏฺฐิโตติ อตฺตโน เทวิทฺธิยา สกลมิทํ ฐานํ อภิภวิตฺวา ฐิโต. สหสฺสวาหโนติ สหสฺสยุตฺตวาหโน, สหสฺสอาชานียยุตฺตรโถ เทวานมินฺโท ยถาติ อธิปฺปาโย. ยสวนฺตาติ อาลปนํ, ยสสฺสีติ อตฺโถ. โกวิทนฺติ กุสลญาณวนฺตํ, ๔- รถาโรหเน วา เฉกํ. ๕- อยํ อุฬาโรติ อยํ อุฬาโร มหนฺโต ยโสติ อธิปฺปาโย.

เอวํ เถเรน ปุฏฺโฐ เทวปุตฺโต อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ:-

"สุชาโต นามหํ ภนฺเต ราชปุตฺโต ปุเร อหุํ

ตฺวญฺจ มํ อนุกมฺปาย สญฺญมสฺมึ นิเวสยิ.

@เชิงอรรถ: ๑ สี. ยโถจิตํ ๒ ม. ตาทิโส ปกาโร ๓ ม. ยุตฺตา

@๔ ม. โกวิทาติ กุสลญาณวนฺต ๕ ม. เฉก

ขีณายุกญฺจ มํ ญตฺวา สรีรํ ปาทาสิ สตฺถุโน

อิมํ สุชาต ปูเชหิ ตํ เต อตฺถาย เหหิติ. ๑-

ตาหํ คนฺเธหิ มาเลหิ ปูชยิตฺวา สมุยฺยุโต

ปหาย มานุสํ เทหํ อุปปนฺโนมฺหิ นนฺทนํ.

นนฺทเน จ วเน ๒- รมฺเม นานาทิชคณายุเต

รมามิ นจฺจคีเตหิ อจฺฉราหิ ปุรกฺขิโต"ติ.

#[๑๐๑๒-๓] ตตฺถ สรีรนฺติ สรีรธาตุํ. เหหิตีติ ๑- ภวิสฺสติ. สมุยฺยุโตติ สมฺมา อุยฺยุตฺโต, ยุตฺตปฺปยุตฺโตติ อตฺโถ.

เอวํ เทวปุตฺโต เถเรน ปุจฺฉิตมตฺถํ กเถตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปิตรํ ๓- อาปุจฺฉิตฺวา รถํ อารุยฺห เทวโลกเมว คโต. เถโรปิ ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมิกถํ กเถสิ, สา ธมฺมกถา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสิ. อถ เถโร ตํ สพฺพํ อตฺตนา จ เตน จ กถิตนิยาเมเนว สงฺคีติกาเล ธมฺมสงฺคาหกานํ อาโรเจสิ, เต จ ตํ ตถา สงฺคหํ อาโรเปสุนฺติ.

จูฬรถวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.