๑๐. เสริสสกวิมาน

๑๐. เสริสสกวิมาน

ว่าด้วยวิมานไม้ซึกที่เกิดขึ้นแก่เจ้าปายาสิ

(พระควัมปติกล่าวว่า)

ท่านทั้งหลายจงฟังคำของเทวดาและพวกพ่อค้า

ที่ได้มาพบกันในทะเลทรายในคราวนั้น

และขอเชิญทุกท่านฟังถ้อยคำตามที่เทวดาและพวกพ่อค้าสนทนากัน

ยังมีพระราชาพระนามว่าปายาสิได้เกิดร่วมกับหมู่ภุมเทวดา

มีบริวารยศ บันเทิงอยู่ในวิมานของตน

เป็นเทวดาแต่ได้มาสนทนากับพวกมนุษย์

(เสริสสกเทพบุตรถามพวกพ่อค้าด้วยคาถาว่า)

มนุษย์ทั้งหลาย ผู้กลัวทางคดเคี้ยว มีใจหวาดหวั่นอยู่

ในที่น่าระแวงว่ามีภัย ในป่า ในถิ่นของอมนุษย์

ในทางกันดารซึ่งมีน้ำ มีอาหารไม่เพียงพอ

เดินไปได้แสนยาก ท่ามกลางทะเลทราย

ในทางทะเลทรายนี้ ไม่มีผลไม้ ไม่มีเผือกมัน

ไม่มีเชื้อไฟ ในทางทะเลทรายนี้ จักหาอาหารได้แต่ที่ไหน

นอกจากฝุ่นและทรายที่แดดแผดเผาทั้งร้อนทั้งทารุณ

ที่นี้เป็นที่ดอน ร้อนดังแผ่นเหล็กเผาไฟ

หาความสบายมิได้ เทียบเท่านรก

สถานที่นี้เป็นที่อยู่ดั้งเดิมของพวกหยาบช้ามีปีศาจเป็นต้น

เป็นภูมิประเทศเหมือนถูกสาปไว้

อนึ่ง พวกท่านหวังอะไร

เพราะเหตุไรจึงไม่พิจารณาให้ถี่ถ้วน

ตามกันเข้ามายังประเทศถิ่นนี้พร้อมกัน

เพราะความโลภ ความกลัว หรือเพราะหลงทาง

(พวกพ่อค้าตอบว่า)

พวกข้าพเจ้านั้น เป็นพ่อค้าเกวียนอยู่ในแคว้นมคธและแคว้นอังคะ

ต้องการทรัพย์ หวังกำไร จึงบรรทุกสินค้ามามาก

พากันไปยังสินธุและโสวีระประเทศ

กลางวัน พวกข้าพเจ้าทุกคนทนความกระหายน้ำไม่ได้

ทั้งมุ่งหวังจะอนุเคราะห์สัตว์พาหนะ

จึงรีบเดินทางมาในกลางคืนซึ่งเป็นเวลาวิกาล

พวกข้าพเจ้านั้นไปผิดทาง จึงหลงทาง

สับสนเหมือนคนตาบอด เดินหลงเข้าไปในป่าที่ไปได้ยากแสนยาก

ท่ามกลางทะเลทราย เกิดงุนงงสงสัยไม่รู้ทิศทาง

ท่านที่ควรบูชา พวกข้าพเจ้าได้พบวิมานอันประเสริฐ

และตัวท่านซึ่งไม่เคยพบเห็นมาก่อนนี้

จึงหวังจะรอดชีวิตยิ่งกว่าแต่ก่อน

เพราะได้เห็นจึงพากันร่าเริง ดีใจและเบิกบานใจ

(เทพบุตรถามว่า)

เพราะโภคทรัพย์เป็นเหตุ พวกท่านจึงพากันไปยังทิศต่างๆ

คือ ฝั่งสมุทร ทะเลทราย ทางที่ต้องใช้เครือหวาย

ทางที่ต้องตอกทอย ทางที่มีแม่น้ำ และทางภูเขาที่ไปได้ยาก

พ่อค้าทั้งหลาย พวกท่านได้ไปยังแคว้นของพระราชาอื่นๆ

พบเห็นผู้คนชาวต่างประเทศ

พวกเราขอฟังสิ่งอัศจรรย์ที่พวกท่านได้ยินหรือได้เห็นมา

(พวกพ่อค้าตอบว่า)

พ่อกุมาร สมบัติของมนุษย์ที่ผ่านมาทั้งหมด

ซึ่งอัศจรรย์กว่าวิมานของท่านแม้นี้

พวกข้าพเจ้าไม่เคยได้ยินหรือได้เห็นมาก่อน

วิมานของท่านซึ่งมีรัศมีไม่เลว พวกข้าพเจ้าแลดูแล้วไม่อิ่มเลย

ที่วิมานของท่านนี้ มีสระโบกขรณีลอยอยู่ในอากาศ

มีสวนดอกไม้มากมาย มีบัวขาวมาก

มีหมู่ไม้ผลิดอกออกผลเป็นนิตย์ โชยกลิ่นหอมตลบอบอวล

เสาวิมานเหล่านี้เป็นเสาแก้วไพฑูรย์ สูง ๑๐๐ ศอก

ประดับด้วยแก้วผลึก แก้วประพาฬ แก้วเพทาย

และทับทิม มีรัศมีโชติช่วง

วิมานของท่านนี้มีเสา ๑,๐๐๐ ต้น ภายในประกอบด้วยแก้ว

ภายนอกล้อมรอบด้วยไพทีทองคำ และมุงบังอย่างดีด้วยแผ่นทองคำ

มีอานุภาพหาที่เปรียบมิได้ งามอยู่บนเสาเหล่านั้น

วิมานของท่านนี้สว่างไสวด้วยทองชมพูนุทชั้นเยี่ยม

ทุกส่วนของวิมานเกลี้ยงเกลาดี ประกอบด้วยบันไดและพื้นน่าพอใจ

มั่นคง งดงาม มีส่วนประกอบกลมกลืน ชวนพิศอย่างยิ่ง น่าชอบใจ

ภายในวิมานแก้ว มีข้าวน้ำอุดมสมบูรณ์

ตัวท่านมีหมู่เทพอัปสรห้อมล้อม

กึกก้องด้วยเสียงตะโพน เปิงมางและดุริยางค์

เป็นผู้ที่ทวยเทพนอบน้อมแล้วด้วยการชมเชยและกราบไหว้

ตัวท่านนั้นมีอานุภาพสุดที่จะคิด ประกอบด้วยคุณทุกอย่าง

อันหมู่เทพนารีปลุกเร้า บันเทิงอยู่ในวิมานปราสาทที่ประเสริฐ

น่ารื่นรมย์ ดังท้าวเวสวัณ บันเทิงอยู่ในนฬินีสถาน ๑-

ท่านเป็นเทวดาหรือเป็นยักษ์

เป็นท้าวสักกะจอมเทพหรือเป็นมนุษย์

พวกพ่อค้าเกวียนถามท่าน โปรดบอกเถิด

ท่านเป็นเทวดาชื่ออะไร

@เชิงอรรถ :

@๑ สถานที่ทรงเล่นกีฬา, สนามกีฬา (ขุ.วิ.อ. ๑๒๔๖/๔๐๐)

(เทพบุตรตอบว่า)

ข้าพเจ้าเป็นเทวดาชื่อเสรีสกะ เป็นผู้รักษาทางกันดาร

คุ้มครองทางทะเลทราย ทำตามคำสั่งของท้าวเวสวัณ

จึงดูแลรักษาประเทศถิ่นนี้อยู่

(พวกพ่อค้าถามว่า)

วิมานนี้ท่านได้ตามความปรารถนาหรือเกิดโดยความเปลี่ยนแปลง

ท่านทำเองหรือเทวดาทั้งหลายมอบให้

พวกพ่อค้าเกวียนถามท่านว่า วิมานที่น่าชอบใจนี้ท่านได้มาอย่างไร

(เทพบุตรตอบว่า)

วิมานนี้มิใช่ข้าพเจ้าได้ตามความปรารถนา

มิใช่เกิดโดยการเปลี่ยนแปลง

มิใช่ข้าพเจ้าทำเอง ทั้งมิใช่เทวดาทั้งหลายมอบให้

วิมานที่น่าชอบใจนี้ข้าพเจ้าได้มาด้วยบุญกรรมอันดีงามของตน

(พวกพ่อค้าถามว่า)

อะไรเป็นวัตรและเป็นพรหมจรรย์ของท่าน

นี้เป็นวิบากแห่งบุญกรรมอะไรที่ท่านสั่งสมไว้ดีแล้ว

พวกพ่อค้าเกวียนถามท่านว่า วิมานนี้ท่านได้มาอย่างไร

(เทพบุตรตอบว่า)

ข้าพเจ้าได้มีนามว่า ปายาสิ

เมื่อครั้งข้าพเจ้าครองราชสมบัติในแคว้นโกศล

ข้าพเจ้าเป็นนัตถิกทิฏฐิ ๑- เป็นคนตระหนี่

มีธรรมเลวทราม และมีปกติกล่าวว่าขาดสูญ ๒-

@เชิงอรรถ :

@๑ ลัทธิที่ถือว่า ไม่มีเหตุปัจจัยที่ทำให้สัตว์บริสุทธิ์หรือเศร้าหมอง (ที.สี.อ. ๑๖๘/๑๔๖)

@๒ ลัทธิที่ถือว่า ตายแล้วไม่เกิดอีก (ที.สี.อ. ๘๔/๑๑๐)

ได้มีสมณะนามว่า กุมารกัสสปะ เป็นพหูสูต

ผู้เลิศทางกล่าวธรรมได้อย่างวิจิตรไพเราะ

ครั้งนั้นท่านได้กล่าวธรรมกถาโปรดข้าพเจ้า

ได้ช่วยบรรเทาทิฏฐิที่เป็นข้าศึกทางใจ ๑- ของข้าพเจ้าได้

ข้าพเจ้าฟังธรรมกถาของท่านนั้นแล้ว ได้ประกาศตนเป็นอุบาสก

งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ จากการลักทรัพย์

ยินดีเฉพาะภรรยาของตน ไม่กล่าวเท็จ ไม่ดื่มน้ำเมา

ข้อนั้นเป็นวัตร และเป็นพรหมจรรย์ของข้าพเจ้า

นี้เป็นวิบากแห่งบุญกรรมนั้นที่ข้าพเจ้าสั่งสมไว้ดีแล้ว

วิมานนี้ข้าพเจ้าได้มาด้วยบุญกรรมอันดีงามนั้นนั่นเอง

(พวกพ่อค้าถามว่า)

ทราบมาว่า คนมีปัญญาทั้งหลายพูดแต่คำจริง

คำพูดของบัณฑิตทั้งหลายจึงไม่กลับกลายเป็นอย่างอื่น

คนทำบุญไว้จะไปในที่ใดย่อมมีแต่สิ่งที่น่ารักน่าใคร่

บันเทิงอยู่ในที่นั้น

ณ ที่ใดมีความโศก ความร่ำไห้

การฆ่า การจองจำ และเหตุเกิดเรื่องเลวร้าย ๒-

คนทำบาปไว้ก็จะไปในที่นั้น

ไม่พ้นจากคติที่ชั่วไปได้ ไม่ว่ากาลไหนๆ

พ่อกุมาร เพราะเหตุอะไรหนอ

เทพบริวารจึงเป็นเสมือนผู้ฟั่นเฟือนไปในชั่วครู่นี้

เหมือนน้ำใสถูกกวนให้ขุ่น

เพราะเหตุอะไรหนอ เทพบริวารนี้และตัวท่านจึงได้มีความโทมนัส

@เชิงอรรถ :

@๑ มิจฉาทิฏฐิ

@๒ ความหายนะ (พินาศ) (ขุ.วิ.อ. ๑๒๕๗/๔๐๓)

(เทพบุตรตอบว่า)

พ่อทั้งหลาย กลิ่นทิพย์เหล่านี้โชยกลิ่นหอมระรื่นจากป่าไม้ซึก

หอมตลบอบอวลไปทั่ววิมานนี้

กำจัดความมืดได้ทั้งกลางวันและกลางคืน

ล่วงไป ๑๐๐ ปี ฝักไม้ซึกเหล่านี้แต่ละฝักก็จะแตกออก

เป็นที่รู้กันว่า ๑๐๐ ปีของมนุษย์ล่วงไปแล้ว

ตั้งแต่ข้าพเจ้าเกิดในหมู่เทวดานี้

พ่อทั้งหลาย ข้าพเจ้ารู้เห็นแล้วว่า

ข้าพเจ้าจักดำรงอยู่ในวิมานนี้เพียง ๕๐๐ ปีทิพย์

แล้วจึงจุติเพราะสิ้นบุญ สิ้นอายุ

ข้าพเจ้าจึงซบเซาเพราะความโศกนั้นนั่นเอง

(พวกพ่อค้ากล่าวว่า)

ผู้ที่ได้วิมานซึ่งหาที่เปรียบมิได้เป็นเวลานานเช่นนั้น

จะพึงเศร้าโศกไปทำไมเล่า

แต่พวกผู้มีบุญน้อยเข้าอยู่วิมานชั่วเวลาสั้นๆ

นั้นแหละควรเศร้าโศกแท้

(เทพบุตรกล่าวว่า)

พ่อทั้งหลาย ข้อที่ท่านทั้งหลายกล่าววาจาที่น่ารักกับข้าพเจ้า

นั่นเป็นการกล่าวตักเตือนอันสมควรแก่ข้าพเจ้า

ส่วนข้าพเจ้าจะตามคุ้มครองท่านทั้งหลาย

เชิญท่านทั้งหลายไปยังที่ที่ท่านทั้งหลายปรารถนาโดยความสวัสดีเถิด

(พวกพ่อค้ากล่าวว่า)

ข้าพเจ้าทั้งหลายต้องการทรัพย์ หวังกำไร

จึงพากันไปยังสินธุและโสวีระประเทศ

แล้วจักพยายามค้าขายตามที่ตั้งใจไว้ มีการเสียสละอย่างบริบูรณ์

ทำการบูชาเสริสสกเทพบุตรอย่างโอฬาร

(เทพบุตรกล่าวว่า)

ท่านทั้งหลายอย่าได้ทำการบูชาเสริสสกเทพบุตรเลย

สิ่งที่ท่านทั้งหลายพูดถึงทั้งหมดจักมีแก่พวกท่าน

ท่านทั้งหลายจงงดเว้นกรรมชั่วและจงตั้งใจประพฤติธรรมเถิด

ในหมู่พ่อค้าเกวียนนี้ มีอุบาสกผู้เป็นพหูสูต

ประกอบด้วยศีลและวัตร มีศรัทธา มีจาคะ มีศีลเป็นที่รักยิ่ง

มีวิจารณญาณ สันโดษ มีความรู้

ไม่พูดเท็จทั้งที่รู้อยู่ ไม่คิดเบียดเบียนผู้อื่น

ไม่พูดส่อเสียดให้เขาแตกกัน

พูดแต่วาจาอ่อนหวานละมุนละม่อม

เขามีความเคารพ ยำเกรง มีวินัย

ไม่เป็นคนเลว เป็นคนบริสุทธิ์ในอธิศีล

มีความประพฤติประเสริฐ เลี้ยงดูมารดาบิดาโดยชอบธรรม

เขาเห็นจะแสวงหาโภคทรัพย์ เพราะเหตุแห่งมารดาบิดา

มิใช่เพราะเหตุแห่งตน เมื่อมารดาบิดาล่วงลับไป

เขาก็น้อมไปในเนกขัมมะ ประพฤติพรหมจรรย์

เขาเป็นคนซื่อตรง ไม่คดโกง ไม่โอ้อวด ไม่เจ้าเล่ห์

ไม่พูดมีเลศนัย เขาทำแต่กรรมดี

ตั้งอยู่ในธรรมเช่นนี้ จะพึงได้รับทุกข์อย่างไรเล่า

เพราะอุบาสกนั้นเป็นเหตุ ข้าพเจ้าจึงได้ปรากฏตัว

พ่อค้าทั้งหลาย เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงเห็นธรรมเถิด

เพราะเว้นอุบาสกนั้นเสียแล้ว ท่านทั้งหลายจะสับสน

เหมือนคนตาบอดหลงเข้าไปในป่าเป็นเถ้าถ่านไป

การทอดทิ้งผู้อื่นเป็นการง่ายสำหรับคนทั่วไป

(แต่เป็นการยากสำหรับสัตบุรุษ)

การคบหาสัตบุรุษจึงนำความสุขมาให้อย่างแท้จริง

(พวกพ่อค้าถามว่า)

อุบาสกคนนั้นคือใคร และทำงานอะไร

เขาชื่ออะไร และโคตรอะไร

เทวดา แม้ข้าพเจ้าทั้งหลายก็ต้องการจะเห็นอุบาสกนั้น

ที่ท่านมาที่นี้เพื่อช่วยเหลือ อุบาสกที่ท่านชอบ เป็นคนโชคดี

(เทพบุตรตอบว่า)

ผู้ใดเป็นกัลบก ๑- มีชื่อว่า สัมภวะ อาศัยการตัดผมเลี้ยงชีพ

เขาเป็นคนรับใช้ของพวกท่าน

ท่านทั้งหลายจงรู้ว่าผู้นั้นเป็นอุบาสก

ท่านทั้งหลายอย่าได้ดูหมิ่นเขา เขาเป็นผู้มีศีลเป็นที่รักยิ่ง

(พวกพ่อค้ากล่าวว่า)

เทวดา พวกข้าพเจ้ารู้จักช่างตัดผมคนที่ท่านพูดถึงดี

แต่ไม่รู้ว่าเขาเป็นคนเช่นนี้เลย

เทวดา แม้พวกเราฟังคำของท่านแล้ว

ก็จักบูชาอุบาสกนั้นอย่างโอฬาร

(เทพบุตรกล่าวว่า)

พวกผู้คนในกองเกวียนนี้ ไม่ว่าคนหนุ่ม คนแก่

หรือคนปูนกลาง ทุกคนนั้นแหละเชิญขึ้นวิมาน

พวกคนตระหนี่จงดูผลของบุญทั้งหลาย

(พระธรรมสังคีติกาจารย์กล่าว ๖ คาถาในตอนจบเรื่องว่า)

พ่อค้าทุกคน ณ ที่นั้นต่างคนต่างเข้าห้อมล้อมช่างตัดผมนั้น

พากันขึ้นวิมานซึ่งเสมือนภพดาวดึงส์ของท้าววาสวะ

พร้อมกับกล่าวว่าเราก่อนๆ

@เชิงอรรถ :

@๑ ช่างแต่งกาย (ขุ.วิ.อ. ๑๒๗๓/๔๑๐)

พ่อค้าทุกคนนั้นต่างก็ประกาศความเป็นอุบาสก ณ ที่นั้นว่า

เราก่อนๆ แล้วได้เป็นผู้งดเว้นจากการฆ่าสัตว์

เว้นขาดจากการถือเอาสิ่งของที่เขาไม่ได้ให้ในโลก

ยินดีเฉพาะภรรยาของตน

ไม่กล่าวเท็จ ไม่ดื่มน้ำเมา

พ่อค้าทุกคนนั้นครั้นประกาศความเป็นอุบาสก ณ ที่นั้นแล้ว

ได้ไปยังประเทศที่ตนปรารถนาโดยสวัสดี

หมู่พ่อค้าเกวียนบันเทิงอยู่ด้วยฤทธิ์ของเทวดาเนืองๆ

ได้รับอนุญาตแล้วหลีกไป

พ่อค้าเหล่านั้นต้องการทรัพย์ หวังกำไร

ไปถึงสินธุและโสวีระประเทศ

พยายามค้าขายตามที่ตั้งใจไว้

มีลาภบริบูรณ์ กลับมาเมืองปาฏลีบุตรโดยปลอดภัย

พ่อค้าเหล่านั้นไปเรือนของตน

มีความสวัสดี พร้อมหน้าบุตรภรรยา

มีจิตเพลิดเพลิน ดีใจ ปลาบปลื้ม

ทำการบูชาเสริสสกเทพบุตรอย่างโอฬาร

ได้ช่วยกันสร้างเทวาลัยชื่อเสริสสกะขึ้น

การคบสัตบุรุษให้สำเร็จประโยชน์อย่างนี้

การคบผู้มีคุณธรรมมีประโยชน์มาก

พ่อค้าทั้งหมดได้ประสบความสุข

เพราะผลอันสืบเนื่องมาจากอุบาสกคนเดียว

เสริสสกวิมานที่ ๑๐ จบ