๘. มันธาตุราชชาดก

mandhāturājajātakaṃ

yāvatā candimasūriyāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi.

So kira sāvatthiyaṃ piṇḍāya caramāno ekaṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ itthiṃ disvā ukkaṇṭhi. Atha naṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ ānetvā ayaṃ bhante bhikkhu ukkaṇṭhitoti satthu dassesuṃ. Satthā saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu ukkaṇṭhitoti pucchitvā saccaṃ bhanteti vutte kadā tvaṃ bhikkhu agāraṃ ajjhāvasamāno taṇhaṃ pūretuṃ sakkhissasi kāmataṇhā hi nāmesā samuddo viya duppūrā porāṇā hi dvisahassaparittadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu cakkavattirajjaṃ kāretvā Manussaparivāreneva cātummahārājikadevaloke rajjaṃ kāretvā tāvatiṃsadevaloke chattiṃsāya sakkānaṃ vasanaṭṭhāne devarajjaṃ kāretvāpi attano kāmataṇhaṃ pūretuṃ asakkontāva kālamakaṃsu tvaṃ pana taṃ kāmataṇhaṃ kadā pūretuṃ sakkhissasīti vatvā atītaṃ āhari.

Atīte paṭhamakappe mahāsammato nāma rājā ahosi. Tassa putto rojo nāma. Tassa putto vararojo nāma. Tassa putto kalyāṇo nāma. Tassa putto varakalyāṇo nāma. Varakalyāṇassa putto uposatho nāma. Tassa putto varauposatho nāma. Varauposathassa putto mandhātu nāma ahosi. So sattahi ratanehi catūhi iddhīhi samannāgato cakkavattirajjaṃ kāresi. Tassa vāmahatthaṃ sammiñjitvā dakkhiṇahatthena apphoṭitakāle ākāse dibbamegho viya jānuppamāṇaṃ sattaratanavassaṃ vassi. Evarūpo acchariyamanusso ahosi. So caturāsītivassasahassāni kumārakīḷikaṃ kīḷi. Caturāsītivassasahassāni uparajjaṃ kāresi. Caturāsītivassasahassāni cakkavattirajjaṃ kāresi. Āyu panassa asaṅkheyyaṃ ahosi. So ekadivasaṃ kāmataṇhaṃ pūretuṃ asakkonto ukkaṇṭhitākāraṃ dassesi. Amaccā kinnukho deva ukkaṇṭhitosīti pucchiṃsu. Mayhaṃ puññabale olokiyamāne idaṃ rajjaṃ kiṃ karissati kataraṃ nukho ṭhānaṃ ramaṇīyanti. Devaloko mahārājāti. So cakkaratanaṃ abbhukkiritvā saddhiṃ parisāya cātummahārājikadevalokaṃ agamāsi. Athassa cattāro mahārājāno dibbamālāgandhahatthā Devagaṇaparivutā paccuggamanaṃ katvā taṃ ādāya cātummahārājikadevalokaṃ netvā devarajjaṃ adaṃsu. Tassa sakaparisāya parivutasseva tasmiṃ rajjaṃ kārentassa dīgho addhāno vītivatto. So tatthāpi taṇhaṃ pūretuṃ asakkonto ukkaṇṭhitākāraṃ dassesi. Cattāro mahārājāno kinnukho mahārāja ukkaṇṭhitosīti pucchiṃsu. Imamhā devalokā kataraṃ ṭhānaṃ ramaṇīyataranti. Mayaṃ deva paresaṃ upaṭṭhānakaparisā tāvatiṃsadevaloko nāma ramaṇīyoti. Mandhātu cakkaratanaṃ abbhukkiritvā attano parisāya parivuto tāvatiṃsābhimukho pāyāsi. Athassa sakko devarājā dibbamālāgandhahattho devagaṇaparivuto paccuggamanaṃ katvā taṃ hatthe gahetvā ito ehi mahārājāti āha. Rañño devagaṇaparivutassa gamanakāle pariṇāyako cakkaratanaṃ ādāya saddhiṃ parisāya manussapathaṃ otaritvā attano nagarameva pāvisi. Sakko mandhāturājānaṃ tāvatiṃsabhavanaṃ netvā devatā dve koṭṭhāse katvā attano devarajjaṃ majjhe bhinditvā adāsi. Tato paṭṭhāya dve rājāno rajjaṃ kāresuṃ. Evaṃ kāle gacchante sakko saṭṭhīvassasahassādhikā tisso vassakoṭiyo āyuṃ khepetvā cavi. Añño sakko nibbatti. Sopi devarajjaṃ kāretvā āyukkhayena cavi. Etenupāyena chattiṃsa sakkā caviṃsu. Mandhātu pana manussasarīrena devarajjaṃ kāresiyeva. Tassa evaṃ kāle gacchante bhiyyoso mattāya kāmataṇhā uppajji. So kiṃ me upaḍḍharajjena sakkaṃ māretvā ekarajjameva Kāressāmīti. Sakkaṃ māretuṃ nāma na sakkā. Taṇhā panesā vipattimūlā. Tenassa āyusaṅkhāro parihāyi. Jarā sarīraṃ pahari. Manussasarīrañca nāma devaloke na bhijjati. Atha so devalokā bhassitvā uyyāne otari. Uyyānapālo tassa āgatabhāvaṃ rājakulaṃ nivedesi. Rājakulaṃ āgantvā uyyāneyeva sayanaṃ paññāpesi. Rājā anuṭṭhānaseyyāya nipajji. Amaccā deva tumhākaṃ parato kinti kathemāti pucchiṃsu. Tumhe imaṃ sāsanaṃ mahājanassa katheyyātha mandhātumahārājā kira dvisahassaparittadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu cakkavattirajjaṃ kāretvā dīgharattaṃ cātummahārājikesu rajjaṃ kāretvā chattiṃsāya sakkānaṃ āyuparimāṇena devaloke rajjaṃ kāretvā taṇhaṃ apūretvāva kālamakāsīti so evaṃ vatvā kālaṃ katvā yathākammaṃ gato.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā abhisambuddho hutvā imā gāthā avoca

yāvatā candimasuriyā (pariharanti) disā bhanti virocanā

sabbeva dāsā mandhātu ye pāṇā paṭhavissitā

na kahāpaṇavassena titti kāmesu vijjati

appassādā dukkhā kāmā iti viññāya paṇḍito

api dibbesu kāmesu ratiṃ so nādhigacchati

taṇhakkhayarato hoti sammāsambuddhasāvakoti.

Tattha yāvatāti paricchedavacanaṃ. Pariharantīti yattakena Paricchedena sineruṃ pariharanti. Disā bhantīti dasasu disāsu pabhāsanti. Virocanāti ālokakaraṇatāya virocanasabhāvā. Sabbeva dāsā mandhātu ye pāṇā paṭhavissitāti ettake padese ye ca paṭhavīnissitā pāṇā janapadavāsino manussā sabbeva te dāsā mayaṃ rañño mandhātussa ayyako no rājā mandhātāti evaṃ upasaṅkamantā bhujissāpi samānā dāsāyeva. Na kahāpaṇavassenāti tesaṃ dāsabhūtānaṃ manussānaṃ anuggahāya yaṃ mandhātā apphoṭento sattaratanavassaṃ vassāpesi taṃ idha kahāpaṇavassanti vuttaṃ. Titti kāmesūti tenapi kahāpaṇavassena vatthukāmakilesakāmesu titti nāma natthi evaṃ duppūrā esā taṇhā. Appassādā dukkhā kāmāti supinakūpamā kāmā nāma appassādā parittasukhā dukkhameva panettha bahutaraṃ taṃ dukkhakkhandhasuttapariyāyena dīpitabbaṃ hoti. Iti viññāyāti evaṃ parijānitvā. Dibbesūti devatānaṃ paribhogesu rūpādīsu. Ratiṃ soti so vipassako bhikkhu dibbehi kāmehi nimantiyamānopi tesu ratiṃ nādhigacchati āyasmā samiddhi viya. Taṇhakkhayaratoti nibbānarato nibbānaṃ hi āgamma taṇhā khīyati tasmā taṃ taṇhakkhayoti vuccati tattha rato hoti abhirato. Sammāsambuddhasāvakoti sammā sāmañca saccānaṃ buddhattā sammāsambuddho savanante jātattā sāvako bahussuto yogāvacarapuggalo.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā cattāri saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi. Saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu Sotāpattiphale patiṭṭhahi. Aññepi bahū sotāpattiphalādīni sampāpuṇiṃsu. Tadā mandhātumahārājā ahamevāti.

Mandhāturājajātakaṃ aṭṭhamaṃ