๓. หิริชาดก

๓. หิริชาดก (๓๖๓)

ว่าด้วยความละอาย

(เศรษฐีชาวกรุงพาราณสีพูดกับคนทั้งหลายว่า)

บัณฑิตพึงรู้จักบุคคลผู้ไม่มีความละอาย

เกลียดชังความเป็นมิตร

กล่าวอยู่ว่า เราเป็นมิตรของท่าน

แต่ไม่เอื้อเฟื้อการงานที่เหมาะสมกับคำพูดว่า

บุคคลผู้นี้มิใช่มิตรของเรา

งานใดควรทำ พึงพูดถึงแต่งานนั้นเถิด

งานใดไม่ควรทำ ก็อย่าพูดถึงงานนั้นเลย

คนไม่ทำ เอาแต่พูด บัณฑิตย่อมรู้ทัน

ผู้ใดไม่ประมาท ระแวงการทำลายมิตร

คอยจับผิดอยู่เสมอ ผู้นั้นหาใช่มิตรไม่

ส่วนผู้ใดผู้อื่นยุให้แตกกันมิได้ ไม่มีความระแวงในมิตรคนใด

อยู่อย่างปลอดภัยเหมือนบุตรที่นอนแนบอกมารดา

ผู้นั้นแหละนับว่าเป็นมิตรแท้

กุลบุตรเมื่อเห็นผลและอานิสงส์

เมื่อนำธุระ ๑- อันเป็นของบุรุษไปอยู่

ชื่อว่าย่อมบำเพ็ญฐานะที่ทำความปราโมทย์

และความสุขอันนำความสรรเสริญมาให้

บุคคลดื่มรสอันเกิดเพราะความสงัด

และรสแห่งความสงบชื่อว่าดื่มรสคือปีติในธรรม

ย่อมไม่มีความกระวนกระวาย ไม่มีบาป

หิริชาดกที่ ๓ จบ

๔. ขัชโชปนกชาดก (๓๖๔)

ว่าด้วยหิ่งห้อย

(เทวดาคุกคามพระราชาแล้วกล่าวสอนด้วยการยกขัชโชปนปัญหาดังนี้ว่า)

ใครหนอ เมื่อไฟลุกโพลงอยู่ ยังเที่ยวแสวงหาไฟ

ได้เห็นหิ่งห้อยในยามราตรี กลับสำคัญว่าไฟ

เขาขยี้โคมัยและหญ้าให้เป็นจุรณ

แล้วเกลี่ยลงบนหิ่งห้อยนั้น

ก็ไม่อาจจะให้ไฟลุกโพลงได้

คนโง่เป็นดุจคนใบ้ แม้โดยอุบายไม่ถูกวิธีอย่างนี้ก็ไม่ได้ผล

เหมือนคนรีดนมจากเขาโคย่อมไม่ได้น้ำนม

@เชิงอรรถ :

@๑ คำว่า ธุระ ในที่นี้ ได้แก่ ธุระ ๔ คือ ทาน ศีล ภาวนา มิตรภาพ (ขุ.ชา.อ. ๔/๗๓/๔๗๕)