๑. กุกกุชาดก

Sattakanipātajātakaṭṭhakathā

kukkuvaggavaṇṇanā

kukkujātakaṃ

diyaḍḍhakukkūti idaṃ satthā jetavane viharanto rājovādaṃ ārabbha kathesi. Paccuppannavatthuṃ tesakuṇajātake āvībhavissati.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa atthadhammānusāsako amacco ahosi. Rājā agatigamane patiṭṭhāya adhammena rajjaṃ kāresi janapadaṃ pīḷetvā dhanameva saṃharati. Bodhisatto rājānaṃ ovaditukāmo ekaṃ upamaṃ upadhārento carati. Rañño ca uyyāne vāsāgāraṃ vippkataṃ hoti aniṭṭhitacchadanaṃ. Dārukaṇṇikaṃ āropetvā gopāṇasiyo pavesitamattā honti. Rājā kīḷanatthāya uyyānaṃ gantvā tattha vicaritvā taṃ gehaṃ pavisitvā olokento kaṇṇikamaṇḍalaṃ disvā attano uparipatanabhayena nikkhamitvā bahi ṭhito puna oloketvā kiṃ nu kho nissāya kaṇṇikā ṭhitā kiṃ nissāya gopāṇasiyoti cintetvā bodhisattaṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha

diyaḍḍhakukku udayena kaṇṇikā

vidatthiyo aṭṭha parikkhipanti naṃ

Sā sīsapā sāramayā apheggukā

kuhiṃ ṭhitā uparito na dhaṃsatīti.

Tattha diyaḍḍhakukkūti diyaḍḍharatanāni. Udayenāti uccatarena. Parikkhipanti nanti taṃ panetaṃ aṭṭha vidatthiyo parikkhipanti parikkhepato aṭṭhavidatthippamāṇāti attho. Kuhiṃ ṭhitāti kattha patiṭṭhitā hutvā. Na dhaṃsatīti na patati.

Taṃ sutvā bodhisatto laddho dāni me rañño ovādanatthāya upāyoti cintetvā imā gāthā āha

yā tiṃsati sāramayā apheggukā

parikiriya gopāṇasiyo samaṭṭhitā

tāhi susaṅgahītā balasā ca pīḷitā

samaṭṭhitā uparito na dhaṃsati.

Evaṃpi mittehi daḷhehi paṇḍito

abhejjarūpehi sucīhi mantibhi

susaṅgahīto siriyā na dhaṃsati

gopāṇasībhāravahāva kaṇṇikāti.

Tattha yā tiṃsati sāramayāti yā etā sārarukkhamayā tiṃsati gopāṇasiyo. Parikiriyāti parivāretvā. Samaṭṭhitāti samabhāgena ṭhitā. Balasā ca pīḷitāti tāhi tāhi gopāṇasīhi balehi ca pīḷitā suṭṭhu saṅgahitā ekābaddhā hutvā. Paṇḍitoti ñāṇasampanno rājā. Sacīhīti sucisamācārehi kalyāṇamittehi. Mantibhīti mantakusalehi. Gopāṇasībhāravahāva kaṇṇikāti yathā gopāṇasīnaṃ bhāraṃ vahamānā kaṇṇikā na dhaṃsati evaṃ rājāpi vuttappakārehi mantīhi abhejjahadayehi susaṅgahito siritopi na dhaṃsati na patati na parihāyati.

Rājā bodhisatte kathenteyeva attano kiriyaṃ sallakkhetvā kaṇṇikāya asatiyā gopāṇasiyo na tiṭṭhanti gopāṇasīhi asaṅgahitā kaṇṇikā na tiṭṭhati gopāṇasīsu bhijjantīsu kaṇṇikā patati evameva adhammiko rājā attano mittāmacce ca balakāye ca brāhmaṇa- gahapatike ca asaṅgaṇhanto tesu bhijjantesu tehi asaṅgahito issariyā dhaṃsati raññā nāma dhammikena bhavitabbanti. Athassa tasmiṃ khaṇe paṇṇākāratthāya mātuluṅgaṃ āhariṃsu. Rājā sahāya imaṃ mātuluṅgaṃ khādāti bodhisattaṃ āha. Bodhisatto taṃ gahetvā mahārāja imaṃ khādituṃ ajānantā tittakaṃpi karonti ambilaṃ jānantā paṇḍitā tittakaṃ hāretvā ambilaṃ anīharitvā mātuluṅgarasaṃ anāsetvā pacchā khādantīti rañño imāya upamāya dhanasaṃharaṇupāyaṃ dassento dve gāthā abhāsi

kharattacaṃ bellaṃ yathāpi satthavā

anomasantopi karoti tittakaṃ

samāharaṃ sādhukaroti patthavā

asādhukayirā tanubandhamuddharaṃ.

Evaṃ gāmanigamesu ca paṇḍito

asāhasaṃ vajjadhanāni saṃharaṃ

Dhammānuvattī paṭipajjamāno

phātiṃ kayirā aviheṭhayaṃ paranti.

Tattha kharattacanti thaddhatacaṃ. Bellanti mātuluṅgaṃ. Bālantipi pāṭho. Ayameva attho. Satthavāti satthakahattho. Anomasantoti bahitacaṃ tanukampi atacchanto imaṃ phalaṃ tittakaṃ karoti. Samāharanti samāharanto bahitacaṃ tacchanto anto ca ambilaṃ anīharanto sātaṃ karoti. Patthavāpi rājānamālapati. Tanubandhamuddharanti tanukaṃ pana tacaṃ uddharanto sabbaso tittakassa anapanītattā taṃ asādhumeva kayirā. Evanti evaṃ paṇḍito rājāpi asāhasaṃ sāhasiyā taṇhāya vasaṃ agacchanto agatigamanaṃ pahāya raṭṭhaṃ apīḷetvā upacikānaṃ vammikavaḍḍhananiyāmena madhukarānaṃ reṇuṃ gahetvā madhukaraniyāmeneva dhanaṃ haranto

dānaṃ sīlaṃ pariccāgaṃ ājjavaṃ maddavaṃ tapaṃ

akkodhaṃ avihiṃsañca khantī ca avirodhananti imesaṃ dasannaṃ rājadhammānaṃ anuvattanena dhammānuvattī hutvā paṭi- pajjamāno so attano ca paresañca phātiṃ vuḍḍhiṃ kareyya paraṃ aviheṭhayantoyevāti.

Rājā bodhisattena saddhiṃ mantentova pokkharaṇītīraṃ gantvā tattha supupphitaṃ bālasuriyavaṇṇaṃ udakena anupalittaṃ padumaṃ disvā āha sahāya imaṃ padumaṃ udake jātameva udakena alimpamānaṃ ṭhitanti. Atha naṃ bodhisatto mahārāja raññāpi evarūpeneva Bhavitabbanti ovadanto gāthā āha

odātamūlaṃ sucivārisambhavaṃ

jātaṃ yathā pokkharaṇīsu ambujaṃ

padumaṃ yathā agginibhāsiphālimaṃ

na kadamo na rajo na vāri lippati.

Evaṃpi vohārasuciṃ asāhasaṃ

visuddhakammantamapetapāpakaṃ

na limpati kammakilesa tādiso

jātaṃ yathā pokkharaṇīsu ambujanti.

Tattha odātamūlanti paṇḍaramūlaṃ. Ambujanti padumasseva vevacanaṃ. Agginibhāsiphālimanti agginibhāsinā suriyena phālitaṃ vikasitanti attho. Na kadamo na rajo na vāri lippatīti neva kaddamo na rajo na udakaṃ limpati na makkhatīti attho. Limpaticceva vā pāṭho. Bhummatthe vā etāni paccattāni. Etesu kaddamādīsu na limpati na allīyatīti attho. Vohārasucinti porāṇehi dhammika- rājūhi likkhāpetvā ṭhapite vinicchayavohāre suciṃ agatigamanaṃ pahāya dhammena vinicchayakārakanti attho. Asāhasanti dhammikavinicchaye ṭhitattāyeva sāhasikakiriyā rahitaṃ. Visuddhakammanti teneva asāhasikattena visuddhakammantaṃ saccavādiṃ akkodhaṃ majjhattaṃ tulābhūtaṃ. Apetapāpakanti apetapāpakammaṃ. Na limpati kammakilesāti taṃ rājānaṃ pāṇātipāto adinnādānaṃ kāmesu micchācāro musāvādoti ayaṃ kammakileso na Allīyati. Kiṃkāraṇā. Tādiso jātaṃ yathā pokkharaṇīsu ambujanti. Tādiso hi rājā yathā pokkharaṇīsu jātaṃ padumaṃ anupalittaṃ evaṃ anupalitto nāma hoti mahārājāti.

Rājā bodhisattassa ovāde ṭhatvā tato paṭṭhāya dhammena rajjaṃ kārento dānādīni puññāni katvā saggaparāyano ahosi.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi tadā rājā ānando ahosi paṇḍitāmacco pana ahamevāti.

Kukkujātakaṃ paṭhamaṃ.