๑๐. ทีปิชาดก

Dīpījātakaṃ

khamanīyaṃ yāpanīyanti idaṃ satthā veḷuvane viharanto ekaṃ eḷikaṃ ārabbha kathesi.

Ekasmiṃ hi samaye mahāmoggallānatthero giriparikkhitte ekadvāre giribbajasenāsane vihāsi. Dvārasamīpeyevassa caṅkamo ahosi. Tadā eḷakapālakā eḷakā ettha carantīti giribbajaṃ pavesetvā kīḷantā viharanti. Tesu ekadivasaṃ sāyaṃ āgantvā Eḷake gahetvā gacchantesu ekā eḷikā dūreva kīḷamānā eḷake nikkhamante adisvā ohiyi. Taṃ pacchā nikkhamantaṃ eko dīpiko disvā khādissāmi nanti giribbajadvāre aṭṭhāsi. Sāpi itocito ca olokentī taṃ disvā esa maṃ māretvā khāditukāmatāya ṭhito sace nivattitvā palāyissāmi jīvitaṃ me natthi ajja mayā purisākāraṃ kātuṃ vaṭṭatīti cintetvā siṅgāni ukkhipitvā tassābhimukhī vegena pakkhanditvā dīpikassa ito gaṇhissāmīti vipphanditova gahaṇaṃ anupagantvā vegena palāyitvā eḷakānaṃ antaraṃ pāvisi. Thero tesaṃ taṃ kiriyaṃ disvā punadivase gantvā tathāgatassa ārocetvā evaṃ bhante sā eḷikā attano upāyakusalatāya parakkamaṃ katvā dīpikato muñcīti āha. Satthā moggallāna idāni tāva dīpiko taṃ gahetuṃ nāsakkhi pubbe pana naṃ viravantiṃ māretvā khādīti vatvā tena yācito atītaṃ āhari

atīte magadharaṭṭhe bodhisatto ekasmiṃ gāme mahābhogakule nibbattitvā vayappatto kāme pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññaṃ nibbattetvā ciraṃ himavante vasitvā loṇambilasevanatthāya rājagahaṃ gantvā ekasmiṃyeva giribbaje paṇṇasālaṃ māpetvā vāsaṃ kappesi. Tadā imināva niyāmeneva eḷakapālakesu eḷake carantesu ekadivasaṃ ekaṃ eḷakiṃ pacchā nikkhamantiṃ disvā eko dīpiko khādissāmi nanti dvāre aṭṭhāsi. Sāpi taṃ disvā ajja mayhaṃ jīvitaṃ natthi ekenupāyena iminā saddhiṃ madhurapaṭisanthāraṃ katvā Hadayamaddavassa janetvā jīvitaṃ rakkhissāmīti cintetvā dūratova tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karontī āgacchamānā paṭhamaṃ gāthamāha

khamanīyaṃ yāpanīyaṃ kacci mātula te sukhaṃ

sukhaṃ te ammā avaca sukhakāmā hi te mayanti.

Tattha sukhaṃ te ammāti mayhaṃ mātāpi tumhākaṃ sukhaṃ iccheyyāsīti ajja maṃ avacāti attho. Mayanti mātula mayaṃpi tumhākaṃ sukhameva icchāmāti.

Taṃ sutvā dīpiko ayaṃ dhuttikā maṃ mātulavādena vañcetukāmā na me kakkhalabhāvaṃ jānātīti cintetvā dutiyaṃ gāthamāha

naṅguṭṭhaṃ me apakkamma heṭhayitvāna eḷiki

sājja mātulavādena muñcitabbā nu maññasīti.

Tassattho tvaṃ mama naṅguṭṭhamaṇḍalaṃ akkamitvā heṭhayitvā āgacchasi sā tvaṃ ajja mātulavādena muñcitabbāhamasmīti maññasi nu evaṃ maññasi.

Taṃ sutvā itarā mātula mā evaṃ karīti vatvā tatiyaṃ gāthamāha

puratthābhimukho nisinnosi ahaṃ taṃ mukhamāgatā

pacchato tuyhaṃ naṅguṭṭhaṃ kathaṃ khohaṃ apakkamīti.

Tattha mukhanti abhimukhaṃ. Kathaṃ khohanti tava pacchato ṭhitaṃ ahaṃ kathaṃ apakkamīti attho.

Atha naṃ so kiṃ kathesi eḷike mama naṅguṭṭharahitaṭṭhānaṃ nāma natthīti vatvā catutthaṃ gāthamāha

Yāvatā caturo dīpā sasamuddā sapabbatā

tāvatā mayhaṃ naṅguṭṭhaṃ kathaṃ kho taṃ vivajjayīti.

Tattha tāvatāti ettakaṃ ṭhānaṃ mama naṅguṭṭhaṃ parikkhipitvā gatanti vadati.

Taṃ sutvā eḷikā ayaṃ pāpo madhurakathāya na allīyati paṭisattu hutvā sallaṃ kathessāmīti pañcamaṃ gāthamāha

pubbeva metaṃ akkhiṃsu mātā pitā ca bhātaro

dīghaṃ duṭṭhassa naṅguṭṭhaṃ samhi vehāyasāgatāti.

Tattha akkhiṃsūti pubbeva me etaṃ mātā ca pitā ca bhātaro ca ācikkhiṃsu. Samhīti sā ahaṃ ñātakānaṃ santikā tava naṅguṭṭhassa dīghabhāvaṃ sutvā tava naṅguṭṭhaṃ pariharantī vehāyasā ākāsena āgatāti.

Atha naṃ so jānāmi te ahaṃ ākāsenāgatabhāvaṃ āgacchantī pana mayhaṃ bhakkhe nāsetvā āgatāsīti vatvā chaṭṭhaṃ gāthamāha

tañca disvāna āyantiṃ antalikkhasmiṃ hi eḷaki

migasaṅgho palāyittha bhakkho me nāsito tayāti.

Taṃ sutvā itarā maraṇabhayabhītā aññaṃ kāraṇaṃ āharituṃ asakkontī mātula mā evarūpaṃ kakkhalakammaṃ kari jīvitaṃ me dehīti vilapī. Itaropi taṃ vilapantiṃyeva khandhe gahetvā māretvā khādi. Imā dve abhisambuddhagāthā abhāsi

Iccevaṃ vilapantiyā eḷakiyā ruhaṃghaso

galakaṃ andhāvamaddi natthi duṭṭhe subhāsitaṃ.

Neva duṭṭhe nayo atthi na dhammo na subhāsitaṃ

nikkamme duṭṭhe yuñjetha so ca sabbhi na rajjatīti.

Tattha ruhaṃghasoti ruhirabhakkho lohitapāyito dīpiko. Galakaṃ andhāvamaddīti gīvaṃ maddi ḍaṃsitvā phāletīti attho. Nayoti kāraṇaṃ. Dhammoti sabhāvo. Subhāsitanti sukathitavacanaṃ. Sabbametaṃ duṭṭhe natthīti attho. Nikkamme duṭṭhe yuñjethāti bhikkhave duṭṭhe puggale parakkameva yuñjeyya. So ca sabbhi na rajjatīti so pana puggalo sabbhi sundaraṃ subhāsitaṃ na rajjati na sampiyāyatīti attho.

Tāpaso taṃ tesaṃ kiriyaṃ sabbaṃ addasa.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi tadā eḷakī etarahi eḷakī dīpiko ca etarahi dīpiko tāpaso pana ahamevāti.

Dīpijātakaṃ dasamaṃ.

Kaccānivaggo.

Aṭṭhakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.