๘. ตักกลชาดก

Takkalajātakaṃ

na takkalā santīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ pituposakaṃ ārabbha kathesi.

So kira ekasmiṃ daliddakule pacchājāto mātari kālakatāya pātova uṭṭhāya dantakaṭṭhamukhodakādīni karonto bhatiṃ vā kasiṃ vā katvā laddhavibhavānurūpena yāgubhattādīni sampādetvā pitaraṃ posesi. Atha naṃ pitā āha tāta tvaṃ ekakova anto ca bahi ca kattabbaṃ karosi ekante kuladārikaṃ ānessāmi sā geheva kattabbaṃ karissatīti. Tāta itthiyo nāma gharaṃ āgatā neva mayhaṃ na tumhākaṃ cittasukhaṃ karissanti mā evarūpaṃ cintayittha ahaṃ yāvajīvaṃ tumhe posetvā tumhākaṃ accayena pabbajissāmīti. Athassa pitā anicchamānakasseva ekaṃ kuladārikaṃ ānesi. Sā sassurassa ca sāmikassa ca upakārikā ahosi nīcavutti. Sāmikopissā mama pitu upakārikāti tussitvā laddhaṃ laddhaṃ manāpaṃ manāpaṃ āharitvā deti. Sāpi taṃ sassurasseva upanāmeti. Sā aparabhāge cintesi mayhaṃ sāmiko laddhaṃ laddhaṃ pitu adatvā mayhameva deteva addhā pitari nisneho jāto imaṃ mahallakaṃ ekenupāyena mama sāmikassa paṭikūlaṃ katvā Gehā nīharāpessāmīti sā tato paṭṭhāya udakaṃ atisītalaṃ vā accuṇhaṃ vā āhāraṃ atiloṇaṃ vā aloṇaṃ vā bhattaṃ uttaṇḍulaṃ vā atikilinnaṃ vāti evamādīni tassa kodhuppattikāraṇāni katvā tasmiṃ bhujjhante ko imaṃ mahallakaṃ upaṭṭhātuṃ sakkhissatīti pharusāni vatvā kalahaṃ vaḍḍheti. Tattha tattha kheḷapiṇḍādīni chaḍḍetvāpi sāmikaṃ ujjhāpesi passa pitukammaṃ idañcidañca mā karīti vutte kujjhati imasmiṃ gehe pitaraṃ vā vāsehi maṃ vāti. Atha naṃ so bhadde tvaṃ daharā yatthakatthaci jīvituṃ sakkhissasi mayhaṃ pitā mahallako tvaṃ etassa asahantī imamhā gehā nikkhamāhīti āha. Sā bhītā ito paṭṭhāya evaṃ na karissāmīti sassurassa pādesu nipatitvā khamāpetvā pakatiniyāmeneva paṭijaggituṃ ārabhi. Atha so upāsako purimadivasesu tāya ubbāḷho satthu santikaṃ dhammassavanāya agantvā tassā pakatiyā saṇṭhitakāle agamāsi. Atha naṃ satthā kiṃ upāsaka satta divasāni dhammassavanāya nāgatosīti pucchi. So taṃ kāraṇaṃ kathesi. Satthā idāni tāva tassā kathaṃ agahetvā pitaraṃ na nīharāpesi pubbe pana te etissā kathaṃ sutvā gahetvā pitaraṃ āmakasusānaṃ netvā āvāṭaṃ nikkhanitvā tattha naṃ pakkhipitvā maraṇakāle ahaṃ sattavassiko hutvā mātāpitūnaṃ guṇaṃ kathetvā pitughātakammaṃ nivāresiṃ tadā tvaṃ mama kathaṃ sutvā tava pitaraṃ yāvajīvaṃ paṭijaggitvā saggaparāyano jāto svāyaṃ māyā dinnaovādo bhavantaragatampi taṃ na vijahati iminā kāraṇena tassā kathaṃ Agahetvā idāni tayā pitā na nīhatoti vatvā tena yācito atītaṃ āhari

atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente aññatarasmiṃ kāsikagāme ekassa kulassa ekaputtako ahosi nāmena saviṭṭhako nāma. So mātāpitaro paṭijagganto aparabhāge mātari kālakatāya pitaraṃ posesīti sabbaṃ vatthuṃ paccuppannavatthuniyāmeneva kathetabbaṃ. Ayaṃ panettha viseso tadā sā itthī passasi pitu kammaṃ idañcidañca mā karīti vutte kujjhatīti vatvā sāmi pitā te caṇḍo pharuso niccaṃ kalahaṃ karoti jarājiṇṇo byādhipīḷito na cirasseva marissati ahaṃ etena saddhiṃ ekagehe vasituṃ na sakkomi ayaṃpesa katipāhena marissateva tvaṃ etaṃ āmakasusānaṃ netvā āvāṭaṃ khanitvā tattha naṃ pakkhipitvā kuddālena sīsaṃ bhinditvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā upari paṃsunā chādetvā āgacchāti āha. So tāya punappunaṃ vuccamāno bhadde purisamaraṇaṃ nāma bhāriyaṃ kathaṃ naṃ māressāmīti. Ahaṃ te upāyaṃ ācikkhissāmīti. Ācikkha tāvāti. Sāmi tvaṃ paccūsakālepi pitu nipannaṭṭhānaṃ gantvā yathā sabbe suṇanti evaṃ mahāsaddaṃ katvā tāta asukagāme tumhākaṃ uddhāraṇako atthi mayi gate na deti tumhākaṃ accayena nassateva sve yānake nisīditvā pātova gacchissāmāti vatvā tena vuttavelāyameva uṭṭhāya yānakaṃ yojetvā tattha naṃ nisīdāpetvā āmakasusānaṃ ānetvā āvāṭaṃ nikkhanitvā corehi acchinnasaddaṃ Katvā māretvā āvāṭe pakkhipitvā sīsaṃ bhinditvā nahāyitvā āgacchāti. Saviṭṭhako attheso upāyoti tassā vacanaṃ sampaṭicchitvā yānakaṃ gamanasajjaṃ akāsi. Tassa paneko sattavassiko putto atthi paṇḍito byatto. So mātu vacanaṃ sutvā mayhaṃ mātā pāpadhammā pitaraṃ me pitughātakammaṃ kāresi ahamassa pitughātakammaṃ kātuṃ na dassāmīti saṇikaṃ gantvā ayyakena saddhiṃ nipajji. Saviṭṭhako ca pitarā vuttavelāya yānakaṃ yojetvā ehi tāta uddhāraṃ sodhessāmāti pitaraṃ yānake nisīdāpesi. Kumārakopi paṭhamataraṃ yānakaṃ abhirūhi. Saviṭṭhako taṃ nivāretuṃ asakkonto teneva saddhiṃ āmakasusānaṃ gantvā pitarañca kumārañca yānakena saddhiṃ ekamante ṭhapetvā sayaṃ otaritvā kuddālapiṭakaṃ ādāya ekasmiṃ paṭicchannaṭṭhāne caturassaāvāṭaṃ khanituṃ ārabhi. Kumārakopi otaritvā tassa santikaṃ gantvā ajānanto viya kathaṃ samuṭṭhāpetvā paṭhamaṃ gāthamāha

na takkalā santi na ālupāni

na vilāliyo na kalambāni tāta

eko araññamhi susānamajjhe

kimatthiko tāta khanāsi kāsunti.

Tattha na takkalā santīti viṇḍālukandā na santi. Ālupānīti ālukakandā. Vilāliyoti vilālivallikandā. Kalambānīti tālakandā.

Athassa pitā dutiyaṃ gāthamāha

Pitāmaho tāta sudubbalo te

anekabyādhīhi dukkhena phuṭṭho

tamajjahaṃ nikkhanissāmi sobbhe

na hissa taṃ jīvitaṃ rocayāmīti.

Tattha anekabyādhīhīti anekehi byādhīhi uppannena dukkhena phuṭṭho. Na hissa tanti ahaṃ hi assa tava pitāmahassa taṃ dujjīvitaṃ na icchāmi evarūpā jīvitā maraṇamevassa varanti maññamāno taṃ sobbhe nikkhanissāmīti.

Taṃ sutvā kumārako upaḍḍhagāthamāha

saṅkappametaṃ paṭiladdhapāpakaṃ

accāyikakammaṃ karosi luddhanti.

Tassattho tāta tvaṃ pitaraṃ dukkhā pamocissāmīti maraṇadukkhena yojento etaṃ pāpaṃ saṅkappaṃ paṭiladdhaṃ tassa ca saṅkappassa vasena hitaṃ atikkamma ṭhitattā accāyikakammaṃ karosi luddhanti.

Evañca pana vatvā pitu hatthato kuddālaṃ gahetvā avidūre aññaṃ āvāṭaṃ khanituṃ ārabhi. Atha naṃ pitā upasaṅkamitvā kasmā tāta āvāṭaṃ khanasīti pucchi. So tassa kathento tatiyaṃ gāthamāha

mayāpi tāta paṭilacchase tvaṃ

etādisaṃ kammajarūpanīto

Taṃ kūlavattaṃ anuvattamāno

ahaṃpi taṃ khanissāmi sobbheti.

Tassattho tāta ahaṃpi ekasmiṃ sobbhe taṃ mahallakakāle nikkhanissāmīti. Iti kho tāta mayāpi nikkhanite imasmiṃ sobbhe tuvaṃ jarūpanīto etādisaṃ kammaṃ paṭilacchase taṃ etaṃ tayā pavattitaṃ kulavattaṃ anuvattamāno vayappatto bhariyāya saddhiṃ vasanto ahaṃpi taṃ nikkhanissāmi sobbheti.

Athassa pitā catutthagāthamāha

pharusāhi vācāhi pakubbamāno

āsajja maṃ tvaṃ vadase kumāra

putto mama orasako samāno

ahitānukampi me tvaṃsi puttāti.

Tattha pakubbamānoti abhibhavanto. Āsajjāti ghaṭṭetvā.

Evaṃ vutte paṇḍito kumāro ekaṃ paṭivacanagāthaṃ dve udānagāthāti tisso gāthā abhāsi

na tāhaṃ tāta ahitānukampī

hitānukampi vo ahaṃpi tāta

pāpañca taṃ kammapakubbamānaṃ

arahāmi no vārayituṃ tato hi.

Yo mātaraṃ pitaraṃ vā saviṭṭha

adūsake hiṃsati pāpadhammo

Kāyassa bhedā abhisamparāyaṃ

asaṃsayaṃ so nirayaṃ pureti.

Yo mātaraṃ pitaraṃ vā saviṭṭha

annena pānena upaṭṭhahāti

kāyassa bhedā abhisamparāyaṃ

asaṃsayaṃ so sugatiṃ puretīti.

Imaṃ pana puttassa dhammakathaṃ sutvā pitā aṭṭhamaṃ gāthamāha

na me tvaṃ putta ahitānukampī

hitānukampi me tuvaṃsi putta

ahañca te mātarā vuccamāno

etādisaṃ kamma karomi luddhanti.

Tattha ahañca te mātarāti ahaṃpi te mātarā. Ayameva vā pāṭho.

Taṃ sutvā kumāro tāta itthiyo nāma uppanne dose aniggayhamānāva punappunaṃ pāpaṃ karonti mama mātā yathā puna etaṃ pāpaṃ na karoti tathā naṃ paṇāmetuṃ vaṭṭatīti navamaṃ gāthamāha

yā te sā bhariyā anariyarūpā

mātā mamesā sakiyā janettī

niddhāpaye taṃ sakā agārā

aññaṃpi te sā dukkhamāvaheyyāti.

Saviṭṭhako paṇḍitaputtassa kathaṃ sutvā somanassajāto hutvā Gacchāma tātāti saddhiṃ puttena ca pitarā ca yānake nisīditvā pāyāsi. Sāpi kho anācārā nikkhantā no gehā kāḷakaṇṇīti haṭṭhatuṭṭhā allagomayena gehaṃ ulimpitvā pāyāsaṃ pacitvā āgamana- maggaṃ olokentī te āgacchante disvā nikkhantaṃ kāḷakaṇṇiṃ puna gahetvā āgatoti kujjhitvā are nikkhantaṃ kāḷakaṇṇiṃ punādāya āgatosīti paribhāsi. Saviṭṭhako kiñci avatvā yānakaṃ mocetvā anācāre kiṃ vadesīti taṃ sukoṭitaṃ koṭetvā ito paṭṭhāya mā imaṃ gehaṃ pāvisīti pāde gahetvā nikkaḍḍhi. Tato pitarañca puttañca nahāpetvā sayaṃpi nahāyitvā tayopi pāyāsaṃ paribhuñjiṃsu. Sāpi pāpadhammā katipāhaṃ aññasmiṃ gehe vasi. Tasmiṃ kāle putto pitaraṃ āha tāta mama mātā ettakena na bujjhati tumhe mama mātu maṅkubhāvakaraṇatthaṃ asukagāme nāma vo mātuladhītā atthi sā mayhaṃ pitarañca puttañca mamañca paṭijaggissati tamānessāmīti vatvā mālāgandhādīni ādāya yānakena nikkhamitvā khettaṃ anuvicaritvā sāyaṃ āgacchathāti. So tathā akāsi. Paṭivissakakule itthiyo sāmiko kira te aññaṃ bhariyaṃ ānetuṃ asukagāmaṃ nāma gatoti tassā ācikkhiṃsu. Sā idānimhi naṭṭhā natthi me puna okāsoti bhītatasitā hutvā puttameva yācissāmīti saṇikaṃ puttassa santikaṃ gantvā tassa pādesu nipatitvā tāta ṭhapetvā taṃ añño mama paṭisaraṇaṃ natthi ito paṭṭhāya tava pitarañca pitāmahañca alaṅkatacetiyaṃ viya paṭijaggissāmi puna Mayhaṃ imasmiṃ ghare pavesanaṃ karohīti āha. So sādhu amma sace puna na evarūpaṃ karissatha karissāmi appamattā hothāti vatvā pitu āgamanakāle dasamaṃ gāthamāha

yā te sā bhariyā anariyarūpā

mātā mamesā sakiyā janettī

dantā kareṇūva vasūpanītā

sā pāpadhammā punarāvajātūti.

Tattha kareṇūvāti tāta idāni sā āneñjakāraṇakārikā hatthinī viya dantā vasaṃ upanītā nibbisevanā jātā. Punarāvajātūti puna imaṃ gehaṃ āgacchatūti.

Evaṃ so pitu dhammaṃ kathetvā gantvā mātaraṃ ānesi. Sā sāmikañca sassurañca khamāpetvā tato paṭṭhāya dantadhammena samannāgatā sāmikañca sassurañca puttañca paṭijaggi. Ubhopi ca puttassa ovāde ṭhatvā dānādīni puññāni katvā saggaparāyanā ahesuṃ.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi. Saccapariyosāne pituposako sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā pitā ca putto ca suṇisā ca eteyeva ahesuṃ paṇḍitakumāro pana ahamevāti.

Takkalajātakaṃ aṭṭhamaṃ.