๓. สีวิราชชาดก

๓. สีวิราชชาดก (๔๙๙)

ว่าด้วยพระเจ้าสีพี

(ท้าวสักกเทวราชทูลขอดวงพระเนตรกับพระราชาว่า)

ข้าพระพุทธเจ้าเป็นคนเฒ่า มองเห็นได้ไม่ไกล

มาเพื่อทูลขอพระจักษุ เราทั้ง ๒ จักมีนัยน์ตาคนละข้าง

ข้าพระพุทธเจ้าทูลขอแล้ว

ขอพระองค์โปรดพระราชทานพระจักษุแก่ข้าพระพุทธเจ้าเถิด

(พระโพธิสัตว์ได้สดับดังนั้นทรงดีพระทัย จึงตรัสว่า)

วณิพก ใครแนะนำเจ้าให้มาขอดวงตา ณ ที่นี้

เจ้าขอดวงตาซึ่งเป็นอวัยวะสำคัญ ยากที่จะสละได้ง่ายๆ

ที่บัณฑิตกล่าวไว้ว่า เป็นของที่คนสละได้ยาก

(ท้าวสักกเทวราชตรัสว่า)

ท่านผู้ใด ในเทวโลกเขาเรียกกันว่า สุชัมบดี

ท่านผู้นั้น ในมนุษยโลกเขาเรียกกันว่า มัฆวาน

ข้าพระพุทธเจ้าเป็นวณิพก

ท่านผู้นั้นแนะนำให้มาขอพระราชทานดวงพระเนตรในที่นี้

เมื่อข้าพระพุทธเจ้าทูลวิงวอนขอพระราชทานอวัยวะอันสำคัญอยู่

ขอพระองค์ผู้ถูกขอโปรดพระราชทาน

ดวงพระเนตรแก่ข้าพระพุทธเจ้าเถิด

ขอพระองค์โปรดพระราชทานดวงพระเนตรซึ่งเป็นอวัยวะที่สำคัญ

ที่บัณฑิตกล่าวไว้ว่า คนสละได้ยาก แก่ข้าพระพุทธเจ้าเถิด

(พระราชาตรัสว่า)

เจ้ามาด้วยความประสงค์อันใด

ปรารถนาประโยชน์อันใดอยู่

ขอความดำริเหล่านั้นจงสำเร็จแก่เจ้า

พราหมณ์ เจ้าจงได้ดวงตาเถิด

เมื่อเจ้าขอข้างเดียว เราจะให้ทั้ง ๒ ข้าง

เมื่อประชาชนเพ่งดูอยู่ เจ้าจงเป็นผู้มีดวงตาไปเถิด

เจ้าปรารถนาสิ่งใด ขอสิ่งนั้นจงสำเร็จแก่เจ้า

(ข้าราชการมีเสนาบดีเป็นต้น ราชวัลลภ ชาวพระนคร และนางสนมกราบทูล ทัดทานว่า)

ขอเดชะพระองค์ผู้สมมติเทพของข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย

ขอพระองค์อย่าได้พระราชทานดวงพระเนตรเลย

อย่าทรงละทิ้งพวกข้าพระพุทธเจ้าทั้งปวงเลย

ขอเดชะพระมหาราช ขอพระองค์พระราชทานทรัพย์

แก้วมุกดา และแก้วไพฑูรย์จำนวนมากไปเถิด

ขอเดชะพระองค์ผู้สมมติเทพ

ขอพระองค์จงพระราชทานราชรถ

ที่เทียมด้วยม้าอาชาไนย ซึ่งประดับตบแต่งแล้ว

ขอพระองค์จงพระราชทานพญาช้าง

และที่อยู่อาศัยที่ทำด้วยทองคำเถิด

ขอเดชะพระองค์ผู้จอมทัพ

ขอพระองค์จงพระราชทานสิ่งของให้พราหมณ์

เหมือนกับชาวกรุงสีพีที่มียานพาหนะและรถ

พึงตามเสด็จแวดล้อมพระองค์ในกาลทุกเมื่อ

(ลำดับนั้น พระราชาได้ตรัส ๓ คาถาว่า)

ผู้ใดพูดว่า เราจักให้แล้วกลับใจไม่ให้

ผู้นั้นชื่อว่าสวมบ่วงที่ตกไปบนพื้นดินไว้ที่คอ

ผู้ใดพูดว่า เราจักให้แล้วกลับใจไม่ให้

ผู้นั้นเป็นคนเลวกว่าคนที่เลว

ชื่อว่าเข้าถึงสถานที่ลงโทษแห่งพญายม

เขาขอสิ่งใด ควรให้สิ่งนั้น

เขาไม่ขอสิ่งใด ไม่ควรให้สิ่งนั้น

เราจักให้สิ่งที่พราหมณ์ขอกับเราเท่านั้น

(ลำดับนั้น พวกอำมาตย์ทูลถามพระราชาว่า)

ขอเดชะพระองค์ผู้จอมชน

พระองค์ทรงปรารถนาอายุ วรรณะ สุข

หรือพละอะไรหรือ จึงได้พระราชทาน

พระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งชาวสีพี

จะพึงพระราชทานดวงพระเนตร

เพราะเหตุแห่งปรโลกได้อย่างไร

(พระราชาตรัสว่า)

เราบริจาคดวงตานั้นเพราะยศก็หามิได้

เราจะปรารถนาบุตร ทรัพย์ และแคว้นก็หาไม่

แต่นี้เป็นธรรมของสัตบุรุษที่ท่านประพฤติมาแต่โบราณ

เพราะเหตุนั้นแล ใจของเราจึงยินดีในการให้ทาน

ดวงตาทั้ง ๒ ข้างเราจะเกลียดชังก็หาไม่

ตัวตนเราจะเกลียดชังก็หาไม่

แต่สัพพัญญุตญาณเป็นที่รักของเรา

เพราะเหตุนั้น เราจึงได้บริจาคดวงตา

(พระโพธิสัตว์ได้กำชับนายแพทย์สีวิกะว่า)

นายแพทย์สีวิกะ ท่านเป็นเพื่อน เป็นมิตรของเรา

ศึกษามาดีแล้ว จงทำตามคำของเราโดยดี

เมื่อเรายังเห็นอยู่ ท่านจงควักดวงตา

แล้ววางไว้ในมือของวณิพก

(พระศาสดาทรงประกาศข้อความนั้นว่า)

นายแพทย์สีวิกะถูกพระเจ้าสีพีทรงเตือน

จึงกระทำตามรับสั่ง ได้ควักดวงพระเนตรของพระราชาแล้ว

ได้น้อมเข้าไปให้แก่พราหมณ์ พราหมณ์เป็นคนมีตาดี

พระราชากลับกลายเป็นคนมีพระเนตรบอดไป

จากวันนั้น สองสามวันต่อมา

เมื่อดวงพระเนตรมีเนื้องอกขึ้นมา

พระราชาผู้ทรงบำรุงแคว้นแห่งชาวกรุงสีพี

ให้เจริญรุ่งเรืองพระองค์นั้นทรงรับสั่งหานายสารถีมาตรัสว่า

พ่อสารถี เจ้าจงจัดเทียมยาน

เทียมเสร็จแล้วจงบอกให้ทราบ

เราจะไปยังอุทยาน สระโบกขรณี และราวป่า

ก็พระราชาได้เสด็จเข้าไปประทับนั่งขัดสมาธิที่ริมฝั่งสระโบกขรณี

ท้าวสุชัมบดีสักกเทวราชได้ทรงปรากฏแก่ท้าวเธอ

(ฝ่ายท้าวสักกะซึ่งพระโพธิสัตว์ได้ยินเสียงฝีพระบาทแล้วทูลถาม จึงตรัสว่า)

ฤๅษีเจ้า หม่อมฉันเป็นท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพ

ได้มาที่สำนักของพระองค์

ขอพระองค์จงขอพรที่พระองค์มีพระทัยปรารถนา

(พระราชาตรัสว่า)

ขอถวายพระพรท้าวสักกะ ทรัพย์ของอาตมาก็มีเพียงพอ

พลนิกายและพระคลังก็มีมิใช่น้อย

แต่บัดนี้ อาตมาเป็นคนตาบอดจึงพอใจการตายเท่านั้น

(ท้าวสักกะตรัสว่า)

พระมหากษัตริย์ผู้จอมมนุษย์ คำเหล่าใดเป็นคำสัตย์

ขอพระองค์จงตรัสคำเหล่านั้น

เมื่อพระองค์ตรัสคำสัตย์ ดวงพระเนตรจักปรากฏมีอีก

(พระโพธิสัตว์ผู้เป็นพระราชาได้ทำสัจจกิริยาว่า)

วณิพกมีโคตรต่างๆ กันเหล่าใดพากันมาเพื่อจะขอกับอาตมา

บรรดาวณิพกเหล่านั้น ผู้ใดย่อมขออาตมา

แม้ผู้นั้นย่อมเป็นที่รักแห่งใจของอาตมา

ด้วยสัจจวาจานี้ ขอดวงตาจงเกิดขึ้นแก่อาตมา

(ต่อมาได้ตรัสอีกว่า)

พราหมณ์ผู้มาขอกับอาตมาแล้วว่า

ขอพระองค์โปรดพระราชทานดวงตาข้างหนึ่งเถิด

อาตมาได้ประทานดวงตาให้พราหมณ์ซึ่งขออยู่นั้นไป ๒ ข้าง

ปีติและโสมนัสมิใช่น้อยได้ท่วมทับโดยยิ่ง

ด้วยสัจจวาจานี้ ขอดวงตาดวงที่ ๒ จงเกิดขึ้นแก่อาตมา

(ท้าวสักกะทรงชมเชยพระโพธิสัตว์ในท่ามกลางมหาชนว่า)

พระองค์ผู้ทรงผดุงแคว้นให้เจริญแก่ชาวกรุงสีพี

พระองค์ตรัสคาถาโดยธรรม

ดวงพระเนตรของพระองค์เหล่านี้จะปรากฏเป็นทิพย์

จะให้พระองค์สำเร็จการเห็นทะลุผ่านภายนอกฝา

ภายนอกกำแพงศิลาและภูเขาไปได้ไกลถึง ๑๐๐ โยชน์โดยรอบ

(พระโพธิสัตว์แสดงธรรมว่า)

ในโลกนี้ ใครหนอถูกเขาขอแล้ว

ไม่พึงให้ทรัพย์เครื่องปลื้มใจ

ทั้งวิเศษ ทั้งเป็นที่รักยิ่งของตน

เอาเถิด เราขอเตือนชาวสีพีทุกคนที่มาประชุมพร้อมกัน

ขอพวกท่านจงดูดวงตาทั้ง ๒ ซึ่งเป็นทิพย์ของเราในวันนี้

จะให้เราสำเร็จการเห็นทะลุผ่านภายนอกฝา

ภายนอกกำแพงศิลาและภูเขา

ไปได้ไกลถึง ๑๐๐ โยชน์โดยรอบ

ไม่มีอะไรของเหล่าสัตว์ในมนุษยโลกนี้

ที่จะยอดเยี่ยมไปกว่าการบริจาค

เราได้บริจาคดวงตาซึ่งเป็นของมนุษย์แล้ว

กลับได้ดวงตาอันยิ่งกว่าของมนุษย์

พี่น้องชาวกรุงสีพีทั้งหลาย

พวกท่านได้เห็นดวงตาทิพย์ ที่เราได้แล้วแม้นี้

จงให้ทาน จงบริโภคเถิด

คนที่ให้แล้วและบริโภคแล้วตามความสามารถ

ไม่พึงถูกนินทา พึงเข้าถึงแดนสวรรค์

สีวิราชชาดกที่ ๓ จบ