๒. กุมภชาดก

Kumbhajātakaṃ

ko pāturāsīti idaṃ satthā jetavane viharanto visākhāya sahāyikā surāpītā pañcasatā itthiyo ārabbha kathesi.

Sāvatthiyaṃ kira surāchaṇe saṅghuṭṭhe tā pañcasatā itthiyo sāmikānaṃ chaṇe kīḷāyamānānaṃ tikkhasuraṃ paṭiyādetvā chaṇaṃ kīḷissāmāti sabbāpi visākhāya santikaṃ gantvā sahāyike chaṇaṃ karissāmāti vatvā ayaṃ surāchaṇo ahaṃ suraṃ na pivissāmīti Vutte tumhe sammāsambuddhassa dānaṃ detha mayaṃ chaṇaṃ karissāmāti āhaṃsu. Sā sādhūti sampaṭicchitvā uyyojetvā satthāraṃ nimantāpetvā mahādānaṃ datvā bahugandhamālaṃ ādāya sāyaṇhasamaye dhammakathaṃ sotuṃ tāhi parivutā jetavanaṃ agamāsi. Tā panitthiyo suraṃ pivamānāva tāya saddhiṃ gantvā dvārakoṭṭhake ṭhatvā suraṃ pivitvāva tāya saddhiṃ satthu santikaṃ agamaṃsu. Visākhā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Itarāsu ekaccā satthu santikeyeva nacciṃsu ekaccā hatthakukkuccapādakukkuccā kalahaṃ kariṃsu. Satthā tāsaṃ saṃvegajananatthāya bhamukalomato raṃsiyo visajjesi. Andhakāratimisā ahosi. Tā bhītatasitā maraṇabhayatajjitā ahesuṃ. Tena tāsaṃ surā jiṇṇā. Satthā nisinnapallaṅke antarahito sinerumuddhani ṭhatvā uṇṇālomato raṃsiṃ visajjesi. Candasuriyasahassuggamanaṃ viya ahosi. Satthā tattha ṭhitova tāsaṃ saṃvegajananatthāya

ko nu hāso kimānando niccaṃ pajjalite sati

andhakārena onaddhā padīpaṃ na gavesathāti imaṃ gāthamāha. Gāthāpariyosāne tā pañcasatāpi sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu. Satthā āgantvā gandhakuṭichāyāya buddhāsane nisīdi. Atha naṃ visākhā vanditvā bhante idaṃ hirottappabhedakaṃ surāpānannāma kadā uppannanti pucchi. So tassā ācikkhanto atītaṃ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente eko kāsikaraṭṭhavāsī suro nāma vanacarako bhaṇḍaṃ pariyesanatthāya himavantaṃ Agamāsi. Tattheko rukkho uggantvā porisamatte ṭhāne tidhākappo ahosi. Tassa tiṇṇaṃ kappānaṃ antare cāṭippamāṇo āvāṭo ahosi. So deve vassante udakena pūrito taṃ parivāretvā harītakī āmalakī maricagaccho ca ahesuṃ. Tesaṃ pakkāni vaṇṭakato phalāni chinditvā tattha patanti. Tassāvidūre sayañjātasālī. Tato ca suvakā sālisīsāni āharitvā tasmiṃ rukkhe nisīditvā khādanti. Tesaṃ khādamānānaṃ sālīpi taṇḍulāpi tattha patanti. Iti taṃ udakaṃ suriyātapena paccamānaṃ rasaṃ lohitavaṇṇaṃ ahosi. Nidāghasamaye pipāsitā sakuṇagaṇā taṃ pivitvā mattā parivattetvā rukkhamūle patiṃsu thokaṃ niddāyitvā vikujjamānā pakkamanti. Rukkhasunakhamakkaṭādīsupi eseva nayo. Vanacarako taṃ disvā sace idaṃ visaṃ bhaveyya ime mareyyuṃ ime pana thokaṃ niddāyitvā yathāsukhaṃ gacchanti nayidaṃ visanti. So sayaṃ pivitvā matto hutvā maṃsaṃ khāditukāmo ahosi. Tato aggiṃ katvā pajjalitvā rukkhamūle patite sakuṇe tittirakukkuṭādayo māretvā maṃsaṃ aṅgāre pacitvā ekena hatthena naccanto ekena maṃsaṃ khādanto ekāhaṃ dvīhaṃ tattheva ahosi. Tato pana avidūre eko varuṇo nāma tāpaso vasati. Vanacarako aññathāpi tassa santikaṃ gacchati. Athassa etadahosi idaṃ pānaṃ tāpasena saddhiṃ pivissāmīti. So ekaṃ veḷunāḷikaṃ pūretvā pakkamaṃsena saddhiṃ āharitvā paṇṇasālaṃ gantvā bhante Imaṃ pānaṃ pivathāti vatvā ubhopi maṃsaṃ khādantā pivisu. Iti surena ca varuṇena ca diṭṭhattā tassa pānassa surāti ca varuṇīti ca nāmaṃ jātaṃ.

Te ubhopi attheso upāyoti veḷunāḷiyo pūretvā kājenādāya paccantanagaraṃ gantvā pānakārakā nāma āgatāti rañño ārocesuṃ. Rājā ne pakkosāpesi. Te tassa pānaṃ upanesuṃ. Rājā dve tayo vāre pivitvā majji. Tassa taṃ ekāhadvīhamattameva ahosi. Atha ne aññaṃpi atthīti pucchi. Atthi devāti. Kuhinti. Himavante devāti. Tenahi ānethāti. Te gantvā ekadve vāre ānetvā nivaddhaṃ gantuṃ na sakkhissāmāti sabbasambhāre sallakkhetvā tassa rukkhatacādīni gahetvā sabbasambhāre pakkhipitvā nagare suraṃ kariṃsu. Nāgarā suraṃ pivitvā pamādaṃ āpannā duggatā ahesuṃ. Nagaraṃ suññaṃ viya ahosi. Tena pānakārakā tato palāyitvā bārāṇasiṃ gantvā pānakārakā āgatāti ārocesuṃ. Rājā ne pakkosāpetvā paribbayaṃ adāsi. Tatthāpi suraṃpi akaṃsu. Taṃpi nagaraṃ tatheva vinassati. Tato palāyitvā sāketaṃ gantvā tato sāketato sāvatthiṃ agamaṃsu. Tadā sāvatthiyaṃ sabbamitto nāma rājā ahosi. So tesaṃ saṅgahaṃ katvā kena vo atthoti pucchitvā sambhāramūlena ceva sālipiṭṭhena ca pañcahi cāṭisatehīti vutte sabbaṃ dāpesi. Te pañcasu cāṭisatesu suraṃ saṇṭhapetvā mūsikabhayena cāti Rakkhanatthāya ekekāya cāṭiyā santike ekekaṃ viḷāraṃ bandhiṃsu. Te paccitvā uttaraṇakāle cāṭikucchīsu paggharantaṃ suraṃ pivitvā mattā niddāyiṃsu. Mūsikā āgantvā tesaṃ kaṇṇanāsikadāṭhikanaṅguṭṭhe khāditvā agamaṃsu. Viḷārā suraṃ pivitvā matāti āyuttakapurisā rañño ārocesuṃ. Rājā visakārakā ete bhavissantīti dvinnaṃpi janānaṃ sīsāni chindāpesi. Te suraṃ pivitvā madhuraṃ devāti viravantāva mariṃsu. Rājā te mārāpetvā cāṭiyo bhindathāti āṇāpesi. Viḷārāpi surāya jiṇṇāya uṭṭhahitvā kīḷantā vicariṃsu. Te disvā rañño ārocayiṃsu. Rājā sace visaṃ assa te mareyyuṃ madhurena tena bhavitabbaṃ pivissāmi nanti nagaraṃ alaṅkārāpetvā rājaṅgaṇe maṇḍapaṃ kārāpetvā alaṅkatamaṇḍape samussitasetacchatte rājapallaṅke nisīditvā amaccagaṇaparivuto suraṃ pātuṃ ārabhi.

Tadā sakko devarājā ke nukho mātāpitupaṭṭhānādīsu appamattā tīṇi sucaritāni pūrentīti lokaṃ voloketvā taṃ rājānaṃ suraṃ pātuṃ nisinnaṃ disvā sacāyaṃ suraṃ pivissati sakalajambūdīpo nassissati yathā na pivati tathā naṃ karissāmīti ekaṃ surāpuṇṇaṃ kumbhaṃ hatthatale ṭhapetvā brāhmaṇavesenāgantvā rañño sammukhaṭṭhāne ākāseyeva ṭhatvā imaṃ kumbhaṃ kīṇatha imaṃ kumbhaṃ kīṇathāti āha. Sabbamittarājā taṃ tathā vadantaṃ ākāse ṭhitaṃ disvā kuto nukho brāhmaṇo āgacchatīti tena saddhiṃ sallapento Tisso gāthā abhāsi

ko pāturāsī tidivā nabhamhi

obhāsayaṃ saṃvariṃ candimāva

gattehi te rasmiyo niccharanti

sateritā vijjurivantalikkhe.

So chinnavātaṃ kamasi aghamhi

vehāsayaṃ gacchasi tiṭṭhasi ca

iddhī nu te vatthukatā subhāvitā

anaddhagūnamasi devatānaṃ.

Vehāsayaṃ kamamāgamma tiṭṭhasi

kumbhaṃ kiṇāthāti yametamatthaṃ

ko vā tuvaṃ kissa vatāya kumbho

akkhāhi me brāhmaṇa etamatthanti.

Tattha ko pāturāsīti kuto pātubhūtosi kuto āgatosīti attho. Tidivā nabhamhīti kiṃ tāvatiṃsabhavanā āgantvā idha nabhamhi ākāse pākaṭo jātosīti pucchati. Saṃvarinti rattiṃ. Sateritāti evaṃnāmakā. Soti so tvaṃ. Chinnavātanti valāhako sītāvattena vātena kamati tassa pana sopi vāto natthi tena evamāha. Kamasīti pavattasi. Aghamhīti appaṭighe ākāse. Vatthukatāti vatthu viya patiṭṭhā viya katā. Anaddhagūnamasi devatānanti yāva padasā addhānaṃ agamanena anaddhagūnaṃ devatānaṃ iddhi sā asi Tava subhāvitāti pucchati. Vehāsayaṃ kamamāgammāti ākāse pavattaṃ padavītihāraṃ paṭicca nissāya tiṭṭhasi. Imassa ko vā tuvanti iminā sambandho. Evaṃ tiṭṭhamāno ko nāma tvanti attho. Yametamatthanti yaṃ etaṃ vadasi. Imassa kissa vatāyanti iminā sambandho. Yaṃ etaṃ kumbhaṃ kīṇathāti vadasi kissa vā te ayaṃ kumbhoti attho.

Tato sakko tenahi suṇāhīti vatvā surāya dose dassento āha

na sappikumbho napi telakumbho

na phāṇitassa na madhussa kumbho

kumbhassa vajjāni anappakāni

dose bahū kumbhagate suṇātha.

Galeyya yaṃ pitvā pate papātaṃ

sobbhaṃ guhaṃ candaniyoligallaṃ

bahuṃpi bhuñjeyya abhojaneyyaṃ

tassā puṇṇaṃ kumbhamimaṃ kiṇātha.

Yaṃ ve pitvā cittasmiṃ anesamāno

āhiṇḍatī goriva bhakkhasādī

anāthamāno upagāyati naccatī ca

tassā puṇṇaṃ kumbhamimaṃ kiṇātha.

Yaṃ ve pitvā acelakova naggo

careyya gāme visikhantarāni

sammuḷhacitto ativelasāyī

tassā puṇṇaṃ kumbhamimaṃ kiṇātha.

Yaṃ ve pitvā uṭṭhāya pavedhamāno

sīsañca bāhuñca pacālayanto

so naccatī dārukaṭallakova

tassā puṇṇaṃ kumbhamimaṃ kiṇātha.

Yaṃ ve pitvā aggidaḍḍhā sayanti

atho siṅgālehipi khāditāse

bandhaṃ vadhaṃ bhogajāniñcupenti

tassā puṇṇaṃ kumbhamimaṃ kiṇātha.

Yaṃ ve pitvā bhāseyya abhāsaneyyaṃ

sabhāyamāsino apetavattho

samakkhito vantagato byasanno

tassā puṇṇaṃ kumbhamimaṃ kiṇātha.

Yaṃ ve pitvā ukkaṭṭho āvilakkho

mameva sabbapaṭhavīti maññati

na me samo cāturantopi rājā

tassā puṇṇaṃ kumbhamimaṃ kiṇātha.

Mānātimānā kalahāni pesuṇi

dubbaṇṇinī naggayinī palāyinī

porāṇadhuttāna gatī niketo

tassā puṇṇaṃ kumbhamimaṃ kiṇātha.

Iddhāni phītāni kulāni assu

anekasāhassadhanāni loke

ucchinnadāyajjakatānimāya

tassā puṇṇaṃ kumbhamimaṃ kiṇātha.

Dhaññaṃ dhanaṃ rajaṭaṃ jātarūpaṃ

khettaṃ gavaṃ yattha vināsayanti

ucchedanī vittavataṃ kulānaṃ

tassā puṇṇaṃ kumbhamimaṃ kiṇātha.

Yaṃ ve pitvā duṭṭharūpova poso

akkosati pitaraṃ mātarañca

sassupi gaṇheyya athopi suṇhaṃ

tassā puṇṇaṃ kumbhamimaṃ kiṇātha.

Yaṃ ve pitvā duṭṭharūpāva nārī

akkosati sassuraṃ sāmikañca

dāsaṃpi gaṇhe paricārikampi

tassā puṇṇaṃ kumbhamimaṃ kiṇātha.

Yaṃ ve pitvāna haneyya poso

dhamme ṭhitaṃ samaṇaṃ brāhmaṇaṃ vā

gacche apāyaṃpi tatonidānaṃ

tassā puṇṇaṃ kumbhamimaṃ kiṇātha.

Yaṃ ve pitvā duccaritaṃ caranti

kāyena vācāya ca cetasā vā

nirayaṃ vajanti duccaritaṃ caritvā

tassā puṇṇaṃ kumbhamimaṃ kiṇātha.

Yaṃ yācamānā na labhanti pubbe

bahuṃ hiraññaṃpi pariccajantā

so taṃ pivitvā alikaṃ bhaṇāti

tassā puṇṇaṃ kumbhamimaṃ kiṇātha.

Yaṃ ve pitvā pesano pesayanto

accāyike karaṇīyamhi jāte

atthampi so nappajānāti vutto

tassā puṇṇaṃ kumbhamimaṃ kiṇātha.

Hirīmanāpi ahirīkabhāvaṃ

pātuṃ karonti madanāya mattā

dhīrāpi santā bahukaṃ bhaṇanti

tassā puṇṇaṃ kumbhamimaṃ kiṇātha.

Yaṃ ve pitvā ekathūpā sayanti

anāsakā thaṇḍiladukkhaseyyaṃ

dubbaṇṇiyaṃ āyasakyañcupenti

tassā puṇṇaṃ kumbhamimaṃ kiṇātha.

Yaṃ ve pitvā pattakkhandhā sayanti

gāvo kūṭahatāriva na hi

vāruṇiyā vego narena sussahoriva

tassā puṇṇaṃ kumbhamimaṃ kiṇātha.

Yaṃ manussā vivajjanti sappaṃ

ghoravisamiva taṃ loke visasamānaṃ

ko naro pātumarahati

tassā puṇṇaṃ kumbhamimaṃ kiṇātha.

Yaṃ ve pitvā andhakaveṇḍaputtā

samuddatīre paricārayantā

upakkamuṃ musalehaññamaññaṃ

tassā puṇṇaṃ kumbhamimaṃ kiṇātha.

Yaṃ ve pitvā pubbadevā pamattā

tidivā cutā sassatiyā samāyā

taṃ tādisaṃ majjamimaṃ niratthakaṃ

jānaṃ mahārāja kathaṃ piveyya.

Nayimasmi kumbhasmiṃ dadhi madhu vā

evaṃ abhiññāya kiṇāhi rāja

evañhi maṃ kumbhagatā mayā te

akkhātarūpaṃ tava sabbamittāti.

Tattha vajjānīti ādīnavā. Galeyyāti gacchanto pade pade parivatteyya. Yaṃ pitvā pateti yaṃ pivitvā pateyya. Sobbhanti āvāṭaṃ. Candaniyoḷigallanti candaniyañca oligallañca. Abhojaneyyanti bhuñjituṃ ayuttaṃ. Anesamānoti anissaro. Gorivāti goṇo viya. Bhakkhasādīti surākasaṭakhādako yathā so tattha tattha bhakkhasaṃ pariyesanto āhiṇḍati evaṃ āhiṇḍatīti attho. Anāthamānoti niravassayo anātho viya. Upagāyatīti aññaṃ gāyantaṃ disvā upagantvā gāyati. Acelakovāti acelako viya. Visikhantarānīti antaravīthiyo. Ativelasāyīti aticiraṃpi niddaṃ okkameyya. Ativelacārītipi pāṭho. Ativelacārī hutvā careyyāti attho. Dārukaṭallakovāti dārumayayantarūpakaṃ viya. Bhogajāniñcupentīti bhogajāniñca upenti. Pāṇātipātādīni katvā daṇḍapīḷitā dhanajāniñca aññañca vadhabandhanādidukkhaṃ pāpuṇantīti attho. Vantagatoti attano vantasmiṃ gato. Byasannoti byasanapatto. Visannotipi pāṭho. Tasmiṃ vante osannoti attho. Ukkaṭṭhoti ahaṃ mahāyodho ko mayā sadiso atthīti evaṃ ukkaṃsagato hutvā. Āvilakkhoti rattakkho. Sabbapaṭhavīti sabbā paṭhavī. Sabbā Paṭhavītipi pāṭho. Cāturantoti catusamuddapariyantāya paṭhaviyā issaro. Mānāti mānakārakā. Sesapadesupi eseva nayo. Gatīti nipphatti. Niketoti nivāso. Tassā puṇṇanti yā evarūpā tassā puṇṇaṃ. Yattha vināsayantīti yaṃ nissāya yattha patiṭṭhitā ekaṃpi bahuṃpi dhanadhaññādisāpateyyaṃ nāsenti kapaṇā honti. Iddhānīti samiddhāni. Phītānīti vatthālaṅkārakappabhaṇḍehi pupphitāni. Ucchinnadāyajjakatānīti ucchinnadāyajjāni niddhanāni katāni. Duṭṭharūpoti dappitarūpo. Gaṇheyyāti bhariyasaññāya kilesavasena hatthe gaṇheyya. Dāsaṃpi gaṇheyyāti attano dāsaṃpi kilesavasena sāmiko meti gaṇheyya. Pitvānāti pivitvā. Duccaritaṃ caritvāti evaṃ tīhi dvārehi dasavidhaṃpi akusalaṃ katvā. Yācamānāti yaṃ purisaṃ pubbe suraṃ apivantaṃ bahuṃpi hiraññaṃ pariccajantāpi musāvādaṃ karohīti yācamānā na labhanti. Pitvāti pitvā ṭhito. Nappajānāti vuttoti kenatthenāgatosīti vutto sāsanassa duggahitattā taṃ atthaṃ nappajānāti. Hirīmanāpīti hiriyuttacittāpi. Ekathūpāti sūkarapotakā viya hīnajaccehipi saddhiṃ ekarāsī hutvā. Anāsakāti nirāhārā. Thaṇḍiladukkhaseyyanti bhūmiyaṃ dukkhaseyyaṃ. Āyasakyanti garahaṃ. Pattakkhandhāti patitakkhandhā. Kūṭahatārivāti gīvāyaṃ bandhanena kūṭena hatā gāvo viya. Yathā tiṇaṃ akhādantiyo pāyaṃ apivantiyo sayanti tathā sayantīti attho. Ghoravisamivāti ghoravisaṃ viya. Visasamānanti visasadisaṃ. Andhakaveṇḍaputtāti dasa bhātikarājāno. Upakkamunti pahariṃsu. Pubbadevāti asurā. Tidivāti tāvatiṃsadevalokā. Sassatiyāti sassatā dīghāyukabhāvena niccasammatā devalokāti attho. Samāyāti saddhiṃ asuramāyāhi. Jānanti evaṃ niratthakaṃ etanti vijānanto tumhādiso paṇḍitapuriso kathaṃ piveyya. Kumbhagatā mayāti kumbhagataṃ mayāti ayameva vā pāṭho. Akkhātarūpanti sabhāvato akkhātaṃ.

Taṃ sutvā rājā surāya ādīnavaṃ ñatvā tuṭṭho sakkassa thutiṃ karonto dve gāthā abhāsi

na me pitā vā athavāpi mātā

etādiso yādisako tuvaṃsi

hitānukampi paramatthakāmo

sohaṃ karissaṃ vacanaṃ tavajja.

Dadāmi te gāmavarāni pañca

dāsīsataṃ satta gavaṃsatāni

ājaññayutte ca rathe dasā ime

ācariyo hosi mamatthakāmoti.

Tattha gāmavarānīti brāhmaṇa ācariyassa nāma ācariyabhāgo icchitabbo saṃvacchare satasahassuṭṭhānake tuyhaṃ pañca gāme dadāmīti vadati. Dasā imeti dasa ime purato ṭhite kāñcanavicitte rathe dassento evamāha.

Taṃ sutvā sakko devattabhāvaṃ dassento attānaṃ jānāpento ākāse ṭhatvā dve gāthā abhāsi

Taveva dāsīsatamatthu rāja

gāmā ca gāvo ca taveva hontu

ājaññayuttā ca rathā taveva

sakkohamasmī tidasānamindo.

Maṃsodanaṃ sappipāyañca bhuñje

khādassu ca tvaṃ madhumāsapūve

evaṃ tuvaṃ dhammarato janinda

anindito saggamupehi ṭhānanti.

Tattha evaṃ tuvaṃ dhammaratoti evaṃ tuvaṃ nānaggarasabhojanaṃ bhuñjanto surāpānā virato tīṇi duccaritāni pahāya tividhasucaritadhammarato hutvā kenaci anindito saggaṭṭhānaṃ upehīti.

Iti sakko tassa ovādaṃ datvā sakaṭṭhānameva gato. Sopi suraṃ apivitvā surābhājanāni bhindāpetvā sīlaṃ samādāya dānaṃ datvā saggaparāyano ahosi. Jambūdīpepi anukkamena surāpānaṃ vepullappattaṃ jātaṃ.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi tadā rājā ānando ahosi sakko pana ahamevāti.

Kumbhajātakaṃ niṭṭhitaṃ.

Dutiyaṃ.