๗. ทกรักขสชาดก

๗. ทกรักขสชาดก (๕๑๗)

ว่าด้วยผีเสื้อน้ำ

(เภรีปริพาชิกากล่าวปัญหาของรากษสว่า)

ถ้าว่ามหาบพิตรทั้ง ๗ พระองค์กำลังลอยเรืออยู่ในห้วงน้ำ

ผีเสื้อน้ำผู้แสวงหามนุษย์เป็นพลีกรรมยึดเรือไว้

มหาบพิตรจะทรงสละให้ผีเสื้อน้ำตามลำดับอย่างไร

(พระราชาสดับดังนั้นแล้ว จึงตรัสว่า)

โยมจะให้พระมารดาเป็นอันดับ ๑ ให้พระมเหสีแล้วให้อนุชา

แต่นั้นจะให้พระสหาย แล้วจะให้ปุโรหิตพราหมณ์เป็นอันดับที่ ๕

จะให้ตนเองเป็นอันดับที่ ๖ แต่จะไม่ให้มโหสธบัณฑิต

(เภรีปริพาชิกากล่าวคุณของมารดาว่า)

พระราชชนนีของมหาบพิตร ทรงบำรุงเลี้ยง ให้กำเนิด

และทรงเอ็นดูช่วยเหลือตลอดกาลนาน

เมื่อมหาบพิตรถูกฉัพภิพราหมณ์ประทุษร้าย

พระนางทรงเป็นบัณฑิตคิดเห็นประโยชน์

จึงทรงกระทำสิ่งอื่นแทนมหาบพิตร

ปลดเปลื้องมหาบพิตรจากการถูกลอบปลงพระชนม์

พระราชมารดานั้นทรงประทานพระชนม์ชีพ

ทรงครรภ์พระโอรสเช่นนั้น

เพราะโทษอะไร มหาบพิตรจึงจะประทานให้ผีเสื้อน้ำ

(พระราชาตรัสโทษของพระมารดาว่า)

พระมารดาของโยมประดับเครื่องอลังการที่ไม่ควรประดับ

เหมือนเด็กสาวกระซิกกระซี้กับคนเฝ้าประตู

และคนชั้นต่ำเกินขอบเขต

อนึ่ง ทรงส่งทูตไปยังพระราชาฝ่ายอื่นเสียเอง

เพราะโทษนั้น โยมจะพึงให้พระมารดาแก่รากษส

(เภรีปริพาชิกากล่าวคุณของพระนางนันทาเทวีว่า)

พระนางนันทาเทวีผู้ประเสริฐกว่าหมู่สนมนารี

มีพระเสาวนีย์น่ารัก ทรงอนุวัตรตามมหาบพิตร เป็นผู้ทรงศีล

มิได้ทรงเหินห่างมหาบพิตร ประดุจพระฉายาโดยส่วนเดียว

ปราศจากความกริ้วโกรธ ทรงมีบุญ

ฉลาด ทรงเล็งเห็นประโยชน์

เพราะโทษอะไร มหาบพิตรจะประทานมเหสีให้ผีเสื้อน้ำ

(พระราชาตรัสโทษของนางนันทาเทวีว่า)

พระนางนันทาเทวีนั้นชอบขอทรัพย์ที่ไม่ควรขอกับโยม

ผู้ถึงความร่าเริงยินดี ผู้ตกอยู่ในอำนาจสิ่งที่มิใช่ประโยชน์

เพื่อโอรสและธิดาของตน

โยมนั้นมีความกำหนัด จึงยอมให้ทรัพย์

ทั้งมีค่ามากและมีค่าน้อยเป็นจำนวนมาก

ครั้นยอมให้ทรัพย์ยากที่จะสละได้แล้ว ภายหลังจึงเศร้าโศกเสียใจ

เพราะโทษนั้นแหละ โยมจะพึงให้มเหสีแก่ผีเสื้อน้ำ

(เภรีปริพาชิกาทูลถามต่อไปว่า)

พระกนิษฐภาดาพระองค์ใดทรงยังชนบทให้เจริญ

เชิญเสด็จมหาบพิตรกลับพระราชมณเฑียรและทรงครอบงำ

นำทรัพย์จากราชสมบัติอื่นมาถวายเป็นจำนวนมาก

พระกนิษฐภาดาพระองค์นั้นประเสริฐกว่านายขมังธนูทั้งหลาย

ทรงกล้าหาญ มีพระปรีชาเฉียบแหลม

เพราะโทษอะไร มหาบพิตรจึงจะประทานให้แก่ผีเสื้อน้ำเล่า

(พระราชาตรัสโทษของพระกนิษฐาภาดาว่า)

อนุชาใดของโยมผู้ยังชนบทให้เจริญ

นำโยมกลับพระราชมณเฑียรและครอบงำ

นำทรัพย์จากราชสมบัติอื่นมาให้เป็นจำนวนมาก

อนุชานั้นประเสริฐกว่านายขมังธนูทั้งหลาย

กล้าหาญ และมีปัญญาเฉียบแหลม ยังเป็นเด็ก

แต่ดูหมิ่นโยมว่า พระราชาพระองค์นี้ทรงเป็นสุขเพราะเรา

พระแม่เจ้า เขาไม่มาแม้สู่ที่บำรุงของโยมเหมือนก่อน

เพราะโทษนั้น โยมจะพึงให้อนุชาแก่ผีเสื้อน้ำ

(เภรีปริพาชิกาบอกคุณของพระสหายนั้นว่า)

มหาบพิตรและธนุเสขกุมาร

ทั้ง ๒ กำเนิดราตรีเดียวกัน

ทั้ง ๒ เกิดในพระนครนี้ เป็นชาวปัญจาลนคร

เป็นสหายกันมีวัยเสมอกัน

กุมารนั้นติดตามมหาบพิตรท่องเที่ยวไป

ร่วมทุกข์ร่วมสุขกับมหาบพิตร

มีความขยันขวนขวายในราชกิจทุกอย่างของมหาบพิตร

ทั้งกลางวันและกลางคืน

เพราะโทษอะไร มหาบพิตรจึงจะประทานสหายให้ผีเสื้อน้ำเสียเล่า

(พระราชาตรัสโทษของพระสหายว่า)

พระแม่เจ้า ธนุเสขกุมารนี้หัวเราะดังกับโยม

เมื่อท่องเที่ยวไปกับโยม

แม้วันนี้เขาก็ยังหัวเราะดังเกินขอบเขตแบบนั้น

พระแม่เจ้า โยมแม้กำลังปรึกษากับพระเทวีอยู่ในที่รโหฐาน

ธนุเสขกุมารยังมิทันบอกกล่าว

ยังมิทันให้โยมรู้ตัวก่อน ก็พรวดพราดเข้าไป

เขาได้ช่อง ได้โอกาส

เพราะโทษนั้น โยมจึงจะให้สหายผู้ไม่มีความละอาย

ไม่เอื้อเฟื้อแก่ผีเสื้อน้ำ

(เภรีปริพาชิกาบอกคุณของเกวัฏฏปุโรหิตว่า)

ท่านเกวัฏฏปุโรหิตเป็นผู้ฉลาดในนิมิตทุกอย่าง

รู้สำเนียงเสียงร้องของสัตว์ทั้งปวง เชี่ยวชาญในคัมภีร์พระเวท

เชี่ยวชาญในเรื่องลางบอกเหตุ ในความฝัน

ชำนาญในการหาฤกษ์ยาม ในการเคลื่อนพลและเข้าประชิด

สามารถรู้โทษและคุณทั้งในภาคพื้นดินและอากาศ

เป็นผู้ฉลาดในคลองแห่งนักษัตร

เพราะโทษอะไร มหาบพิตรจึงจะประทานปุโรหิตพราหมณ์

ให้แก่ผีเสื้อน้ำเสียเล่า

(พระราชาตรัสโทษของปุโรหิตพราหมณ์ว่า)

พระแม่เจ้า แม้ท่ามกลางบริษัท

ปุโรหิตพราหมณ์ก็ลืมตาจ้องมองโยม

เพราะเหตุนั้น โยมจะให้ปุโรหิตผู้หยาบช้า

คล้ายกับเลิกคิ้วมองดูโยมแก่ผีเสื้อน้ำเสีย

(เภรีปริพาชิกาทูลถามต่อไปอีกว่า)

พระองค์ทรงครอบครองแผ่นดินมีสมุทรเป็นขอบเขต

มีสาครล้อมรอบประดุจต่างหู ทรงมีหมู่อำมาตย์แวดล้อม

ทรงมีแคว้นกว้างใหญ่ไพศาล

มีมหาสมุทรทั้ง ๔ เป็นขอบเขต

ทรงพิชิตสงคราม มีพลานุภาพมาก

ทรงเป็นเอกราชเหนือพื้นปฐพี

มหาบพิตรทรงมีพระอิสริยยศอันไพบูลย์

ทรงมีเหล่านารีจากชนบทต่างๆ ถึง ๑๖,๐๐๐ นาง

ล้วนประดับด้วยแก้วมุกดาและต่างหูแก้วมณี

งามเปรียบได้กับเทพกัญญา

ขอถวายพระพรพระบรมกษัตริย์

ชีวิตยืนยาวที่เพียบพร้อมด้วยองค์สมบัติทุกอย่างนี้

นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่า เป็นที่รักของคนที่มีความสุข

ผู้เพียบพร้อมด้วยสมบัติ ที่น่าปรารถนาทุกอย่าง

เมื่อเป็นเช่นนั้น เรื่องอะไรหรือเหตุไฉน มหาบพิตรจึงทรงสละ

พระชนม์ชีพที่สละได้ยาก คอยตามป้องกันบัณฑิตเล่า

(พระราชาตรัสบอกคุณของมโหสธบัณฑิตว่า)

พระแม่เจ้า เพราะท่านมโหสธแม้มาสู่เงื้อมมือโยมแล้ว

โยมยังไม่ทราบถึงความชั่วของท่านปราชญ์แม้สักเพียงอณูหนึ่ง

ถึงแม้ว่าโยมจะต้องตายไปก่อนในกาลไรๆ ก็ตาม

ท่านมโหสธก็จะพึงช่วยลูกและหลานของโยมให้มีความสุข

ท่านมโหสธเห็นแจ่มแจ้งประโยชน์ทุกประการ

ทั้งอนาคตและปัจจุบัน โยมจะไม่ยอมให้ท่านมโหสธ

ผู้ไม่เคยทำความผิดแก่ผีเสื้อน้ำ

(เภรีปริพาชิกาเชิญชาวพระนครมากล่าวว่า)

ชาวปัญจาละทั้งหลาย

ท่านทั้งหลายจงสดับพระดำรัสของพระเจ้าจูฬนีนี้

พระองค์ทรงสละพระชนม์ชีพที่สละได้ยาก

คอยตามป้องกันบัณฑิต

พระเจ้าปัญจาละทรงสละชีวิตของพระชนนี พระมเหสี

พระกนิษฐภาดา พระสหาย และพราหมณ์ปุโรหิต

และแม้ของพระองค์เองรวมเป็น ๖ คน

ปัญญาให้สำเร็จประโยชน์ใหญ่หลวง

เป็นธรรมชาติละเอียดอ่อน เป็นเหตุให้เกิดแต่สิ่งที่ดี

ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลในปัจจุบัน

และเพื่อความสุขในสัมปรายภพด้วยประการฉะนี้

ทกรักขสชาดกที่ ๗ จบ