๔. สังขปาลชาดก

Saṅkhapālajātakaṃ

ariyāvakāsosīti idaṃ satthā jetavane viharanto uposathakammaṃ ārabbha kathesi.

Tadā hi satthā uposathike upāsake sampahaṃsetvā porāṇakapaṇḍitā mahatiṃ nāgasamapattiṃ pahāya uposathaṃ upavasiṃsuyevāti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.

Atīte rājagahe magadharājā nāma rajjaṃ kāresi. Tadā bodhisatto tassa rañño aggamahesiyā kucchimhi nibbatti. Duyyodhanotissa nāmaṃ kariṃsu. So vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā āgantvā pitu sippaṃ dassesi. Atha naṃ pitā rajje abhisiñcitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā uyyāne vasi. Bodhisatto Divasassa tikkhattuṃ pitu santikaṃ agamāsi. Mahālābhasakkāro udapādi. So tena palibodhena kasiṇaparikammamattaṃpi kātuṃ asakkonto cintesi mahā me lābhasakkāro na sakkā mayā idha vasantena imaṃ jaṭaṃ chindituṃ puttassa anārocetvāva aññattha gamissāmīti. So kañci ajānāpetvā uyyānā nikkhamma magadharaṭṭhaṃ atikkamitvā mahisakaraṭṭhe saṅkhapāladahato nāma nikkhantāya kaṇṇaveṇṇāya nadiyā nivattane candakapabbataṃ upanissāya paṇṇasālaṃ katvā tattha vasanto kasiṇaparikammaṃ katvā jhānābhiññā nibbattetvā uñchācariyāya yāpesi. Tamenaṃ saṅkhapālo nāma nāgarājā mahantena parivārena kaṇṇaveṇṇanadito nikkhamitvā antarantarā upasaṅkamati. So tassa dhammaṃ desesi. Athassa putto pitaraṃ daṭṭhukāmo gataṭṭhānaṃ ajānanto anuvicarāpetvā asukaṭṭhāne nāma vasatīti ñatvā tassa dassanatthāya mahantena parivārena tattha gantvā ekamante khandhāvāraṃ nivāsāpetvā katipayehi amaccehi saddhiṃ assamapadābhimukho pāyāsi. Tasmiṃ khaṇe saṅkhapālo mahantena parivārena dhammaṃ suṇanto nisīdi. So taṃ rājānaṃ āgacchantaṃ disvā isiṃ vanditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Rājā pitaraṃ vanditvā paṭisanthāraṃ katvā nisīditvā pucchi bhante katararājā nāmesa tumhākaṃ santikaṃ āgatoti. Tāta saṅkhapālanāgarājā nāmesoti. So tassa sampattiṃ nissāya nāgabhavane lobhaṃ katvā katipāhaṃ vasitvā pitu bhikkhāhāraṃ nibaddhāpetvā attano nagarameva gantvā catūsu dānasālāyo kāretvā Sakalajambūdīpaṃ saṅkhobhetvā dānaṃ datvā sīlaṃ rakkhitvā uposathavāsakammaṃ katvā nāgabhavanaṃ patthetvā āyūhapariyosāne nāgabhavane nibbattitvā saṅkhapālanāgarājā hutvā ahosi. So gacchante gacchante kāle tāya sampattiyā vippaṭisārī hutvā tato paṭṭhāya manussayoniṃ patthento uposathavāsaṃ vasi. Athassa nāgabhavane vasantassa uposathavāso na sampajjati sīlavināsaṃ pāpuṇāti. So tato paṭṭhāya nāgabhavanā nikkhamitvā kaṇṇaveṇṇāya avidūre mahāmaggassa ca ekapadikamaggassa ca antare ekaṃ vammikaṃ parikkhipitvā uposathaṃ adhiṭṭhāya samādinnasīlo mama cammamaṃsādīhi atthikā cammamaṃsādīni harantūti attānaṃ dānamukhe visajjetvā vammikamatthake nipanno samaṇadhammaṃ karonto cātuddase paṇṇarase vasitvā pāṭipade nāgabhavanaṃ gacchati.

Tasmiṃ ekadivasaṃ evaṃ sīlaṃ samādayitvā nipanne paccantagāmavāsino soḷasa janā maṃsaṃ āharissāmāti āvudhahatthā araññe vicarantā kiñci alabhitvā nikkhamantā taṃ vammikamatthake nipannaṃ disvā mayaṃ ajja godhapotakaṃpi na labhimhā imaṃ nāgarājānaṃ vadhitvā khādissāmāti cintetvā mahā kho panesa gayhamāno palāpeyyāti yathānipannameva taṃ bhogesu sūlehi vijjhitvā dubbalaṃ katvā gaṇhissāmāti sūlādīni ādāya upasaṅkamiṃsu. Bodhisattassapi sarīraṃ mahantaṃ ekadoṇikanāvappamāṇaṃ vaṭṭetvā ṭhapitasumanapupphadāmaṃ viya jiñjukaphalasannibhehi akkhīhi jayasumanapupphasadisena sīsena Samannāgato ativiya sobhati. So tesaṃ soḷasannaṃ janānaṃ padasaddena bhogantarato sīsaṃ nīharitvā rattakkhīni ummiletvā te sūlahatthe āgacchante disvā cintesi ajja mayhaṃ manoratho matthakaṃ pāpuṇissati ahaṃ attānaṃ dānamukhe niyyādetvā viriyaṃ adhiṭṭhahitvā nipanno ime mama sarīraṃ sattīhi koṭṭetvā chiddāvachiddaṃ karonte kodhavasena akkhīni ummiletvā na olokessāmīti. Attano sīlabhedabhayena daḷhaṃ adhiṭṭhāya sīsaṃ bhogantareyeva pavesetvā nipajji. Atha naṃ te upagantvā naṅguṭṭhe gahetvā kaḍḍhantā bhūmiyaṃ pātetvā tikhiṇasūlehi aṭṭhasu ṭhānesu vijjhitvā sakaṇṭakakāḷavettayaṭṭhiyo pahāramukhehi pavesetvā aṭṭhasu ṭhānesu kājenādāya mahāmaggaṃ paṭipajjiṃsu. Mahāsatto sūlehi vijjhanato paṭṭhāya ekaṭṭhānepi kodhavasena akkhīni ummiletvā te na olokesi. Tassa aṭṭhahi kājehi ādāya nīyamānassa sīsaṃ olambitvā bhūmiyaṃ pahari. Atha naṃ sīsamassa olambatīti mahāmagge nipajjāpetvā taruṇasūlena nāsapūṭe vijjhitvā rajjukaṃ pavesetvā sīsaṃ ukkhipitvā kājakoṭiyaṃ laggitvā punapi ukkhipitvā maggaṃ paṭipajjiṃsu.

Tasmiṃ khaṇe videharaṭṭhe mithilanagaravāsī āḷāro nāma kuṭumbiko pañca sakaṭasatāni ādāya sukhayānake nisīditvā gacchanto te bhojaputte bodhisattaṃ tathā gaṇhitvā gacchante disvā tesaṃ soḷasannaṃpi soḷasahi vāhagoṇehi saddhiṃ pasataṃ pasataṃ suvaṇṇamāsake Sabbesaṃpi nivāsanapārupanāni tesaṃ bhariyānaṃpi vatthābharaṇāni datvā visajjāpesi. So nāgabhavanaṃ gantvā tattha papañcaṃ akatvā mahantena parivārena nikkhamitvā āḷāraṃ upasaṅkamitvā nāgabhavanassa vaṇṇaṃ kathetvā taṃ ādāya nāgabhavanaṃ gantvā tīhi nāgakaññāsatehi saddhiṃ mahantamassa yasaṃ datvā dibbehi kāmehi santappesi. Āḷāro nāgabhavane ekavassaṃ vasitvā dibbakāme paribhuñjitvā icchāmahaṃ samma pabbajitunti nāgarājassa kathetvā pabbajitaparikkhāre gahetvā nāgabhavanato himavantappadesaṃ gantvā pabbajitvā tattheva ciraṃ vasitvā aparabhāge cārikaṃ caranto bārāṇasiṃ patvā rājuyyāne vasitvā punadivase bhikkhāya nagaraṃ pavisitvā rājadvāraṃ agamāsi. Atha naṃ bārāṇasirājā disvā iriyāpathe pasīditvā pakkosāpetvā paññattāsane nisīdāpetvā nānaggarasabhojanaṃ bhojetvā aññatarasmiṃ nīce āsane nisinno vanditvā tena saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha

ariyāvakāsosi pasannanetto

maññe bhavaṃ pabbajito kulamhā

kathaṃ nu vittāni pahāya bhoge

pabbaji nikkhamma gharā sapaññoti.

Tattha ariyāvakāsosīti niddosasundarasarīrāvakāsosi abhirūposīti attho. Pasannanettoti pañcahi pasādehi yuttanetto. Kulamhāti khattiyabrāhmaṇakulā vā seṭṭhikulā vā pabbajitosīti maññāmi. Kathaṃ nūti kena kāraṇena kiṃ ārammaṇaṃ katvā Dhanañca bhoge ca pahāya gharā nikkhamitvā pabbajitosi. Sapaññoti paṇḍitapurisoti pucchi.

Tato paraṃ tāpasassa ca rañño ca vacanapaṭivacanavasena gāthānaṃ sambandho veditabbo.

Sayaṃ vimānaṃ naradeva disvā

mahānubhāvassa mahoragassa

disvāna puññāna mahāvipākaṃ

saddhāyahaṃ pabbajitomhi rāja.

Na kāmakāmā na bhayā na dosā

vācaṃ musā pabbajitā bhaṇanti

akkhāhi me pucchito etamatthaṃ

sutvāna me jāyihitippasādo.

Vāṇijja raṭṭhādhipa gacchamāno

pathe addasāsimhi bhojaputte

pavaḍḍhakāyaṃ uragaṃ mahantaṃ

ādāya gacchante pamodamāne.

Sohaṃ samāgañchi janinda tehi

pahaṭṭhalomo avacasmi bhīto

kuhiṃ ayaṃ nīyati bhīmakāyo

nāgena kiṃ kāhatha bhojaputtā.

Nāgo ayaṃ nīyati bhojanatthaṃ

pavaḍḍhakāyo urago mahanto

sādhuñca thūlañca muduñca maṃsaṃ

na tvaṃ rasaññāsi videhaputta.

Ito mayaṃ gantvā sakaṃ niketaṃ

ādāya satthāni vikoṭayitvā

maṃsāni bhakkhāma pamodamānā

mayaṃ hi vo sattavo pannagānaṃ.

Sace ayaṃ nīyati bhojanatthaṃ

pavaḍḍhakāyo urago mahanto

dadāmi vo balibaddāni soḷasa

nāgaṃ imaṃ muñcatha bandhanasmā.

Addhā hi no bhakkho ayaṃ manāpo

bahū ca no oragā bhuttapubbā

karoma te taṃ vacanaṃ āḷāra

mittañca no hohi videhaputta.

Tadassu te bandhanā mocayiṃsu

yaṃ natthuto paṭimokkhassa pāse

mutto ca so bandhanā nāgarājā

pakkāmi pācīnamukho muhuttaṃ.

Gantvāna pācīnamukho muhuttaṃ

puṇṇehi nettehi palokayī maṃ

tadassāhaṃ piṭṭhito anvāgañchi

dasaṅgulī añjaliṃ paggahetvā.

Gaccheva kho tvaṃ taramānarūpo

mā taṃ amittā puna aggahesuṃ

dukkho hi luddehi punā samāgamo

adassanaṃ bhojaputtāna gaccha.

Agamāsi so rahadaṃ vippasannaṃ

nīlobhāsaṃ ramaṇīyaṃ sutitthaṃ

sammonataṃ jambuhi vedisāhi

pāvekkhi nittiṇṇabhayo patīto.

So taṃ pavissa na cirassa nāgo

dibbena me pāturahū janinda

upaṭṭhahī maṃ pitaraṃva putto

hadayaṅgamaṃ kaṇṇasukhaṃ bhaṇanto.

Tvaṃ mesi mātā ca pitā āḷāra

abbhantaro pāṇadado sahāyo

sakañca iddhiṃ paṭilābhakosmi

āḷāra passa me nivesanāni

Pahūtabhakkhaṃ bahuannapānaṃ

masakkasāraṃ viya vāsavassāti.

Tattha vimānanti saṅkhapālanāgarañño anekasatanāṭakitthīsampattisampannaṃ kāñcanamaṇivimānaṃ. Puññānanti tena katapuññānaṃ mahantaṃ vipākaṃ disvā kammañca phalañca paralokañca saddahitvā pavattāya saddhāya ahaṃ pabbajito. Na kāmakāmāti na vatthukāmenapi bhayenapi dosenapi musā bhaṇanti. Jāyihitīti bhante tumhākaṃ vacanaṃ sutvā mayhaṃpi pasādo somanassaṃ jāyissati. Vāṇijjanti vāṇijjakammaṃ karissāmīti gacchanto. Pathe addasāsimhīti pañcannaṃ sakaṭasatānaṃ purato sukhayānake nisīditvā gacchanto mahāmagge janapadamanusse addasaṃ. Pavaḍḍhakāyanti vaḍḍhitakāyaṃ. Ādāyāti aṭṭhahi kājehi gahetvā. Avacasmīti abhāsiṃ. Bhīmakāyoti bhayajananakāyo. Bhojaputtāti luddaputte piyasamudācārenālapati. Videhaputtāti videharaṭṭhavāsitāya āḷāraṃ ālapiṃsu. Vikoṭayitvāti chinditvā. Mayañhi vo sattavoti mayaṃ pana nāgānaṃ verino nāma. Bhojanatthanti bhojanatthāya. Mittañca no hohīti tvaṃ amhākaṃ mitto hohi kataguṇaṃ jāna. Tadassu teti mahārāja tehi bhojaputtehi evaṃ vutte ahaṃ tesaṃ soḷasa vāhagoṇe nivāsanapārupanāni pasataṃ pasataṃ suvaṇṇamāsake bhariyānañca nesaṃ vatthālaṅkāraṃ adāsiṃ atha te saṅkhapālanāgarājānaṃ bhūmiyaṃ nipajjāpetvā attano kakkhalatāya kaṇṭakācitā kāḷavettalatā koṭiyaṃ gahetvā ākaḍḍhituṃ ārabhiṃsu athāhaṃ Nāgarājānaṃ kilamantaṃ disvā akilamantova asinā tā latā chinditvā dārakānaṃ kaṇṇaveṭhato vaṭṭiharaṇaniyāmena adukkhāpento sanikaṃ nīhariṃ tasmiṃ kāle te bhojaputtā yaṃ bandhanaṃ assa natthuto pavesetvā pāse paṭimokkhaṃ tasmā bandhanā taṃ uragaṃ mocayiṃsu. Tassa nāsato saha pāsena taṃ rajjukaṃ nīhariṃsūti dīpeti. Iti te uragaṃ visajjetvā thokaṃ gantvā ayaṃ urago dubbalo matakāle naṃ gahetvāva gacchissāmīti nilīyiṃsu. Puṇṇehīti sopi muhuttaṃ pācīnamukho gantvā assupuṇṇehi nettehi maṃ palokayi. Tadassāhanti tadā assa ahaṃ. Gacchevāti evantaṃ avacanti vadati. Rahadanti kaṇṇaveṇṇarahadaṃ. Sammonatanti ubhayatīresu jumbūrukkhavedisārukkhehi onataṃ vinataṃ. Nittiṇṇabhayo patītoti so kira taṃ rahadaṃ passanto āḷārassa nipaccakāraṃ dassetvā yāva naṅguṭṭhā ottari. Udake paviṭṭhapaviṭṭhaṭṭhānamevassa nibbhayaṃ ahosi. Tasmā nittiṇṇabhayo patīto hatthatuṭṭho pāvekkhīti. Pavissāti pavesetvā. Dibbena meti nāgabhavane pamādaṃ anāpajjitvā mayi kaṇṇaveṇṇanadītīraṃ anatikkanteyeva dibbena parivārena mama purato pāturahosi. Upaṭṭhahīti upāgami. Abbhantaroti hadayamaṃsasadiso. Tvaṃ mama bahūpakāro sakkāraṃ te karissāmi. Passa me nivesanānīti mama nāgabhavanaṃ passa. Masakkasāraṃ viyāti masakkasāro vuccati osakkanaparisakkanābhāvena ghanasāratāya ca sinerupabbatarājā ayaṃ tattha māpitatāvatiṃsabhavanaṃ sandhāyevamāha.

Mahārāja evaṃ vatvā so nāgarājā uttariṃ attano nāgabhavanaṃ vaṇṇento gāthādvayamāha

taṃ bhūmibhāgehi upetarūpaṃ

asakkharā ceva mudū subhā ca

nīcātiṇā apparajā ca bhūmi

pāsādikā yattha jahanti sokaṃ.

Anāvakulā veḷuriyūpanīlā

catuddisaṃ ambavanaṃ surammaṃ

pakkā ca pesī saphalā suphullā

niccotukā dhārayanti phalānīti.

Tattha asakkharāti yā tattha bhūmi pāsāṇasakkhararahitā mudu subhā kāñcanarajaṭamaṇimayā sattaratanavālukākiṇṇā. Nīcātiṇāti indagopakapiṭṭhisadisavaṇṇehi nīcatiṇehi samannāgatā. Apparajāti paṃsurahitā. Yattha jahanti sokanti yattha paviṭṭhamattāva nissokā honti. Anāvakulāti na avakulā akhanimā upari ukkulavikulabhāvarahitā vā samasaṇṭhitā. Veḷuriyūpanīlāti veḷuriyena upanīlā tattha nāgabhavane veḷuriyamayā pasannasalilā nīlobhāsā anekavaṇṇakamaluppalasañchannā pokkharaṇīti attho. Catuddisanti pokkharaṇiyā catūsu disāsu. Pakkā cāti tasmiṃ ambavane ambarukkhā pakkaphalā ca aḍḍhapakkaphalā ca taruṇaphalā ca phullitāyevāti attho. Niccotukāti channampi utūnaṃ anurūpehi pupphaphalehi samannāgatāti.

Tesaṃ vanānaṃ naradeva majjhe

nivesanaṃ bhassarasannikāsaṃ

rajaṭaggaḷaṃ sovaṇṇamayaṃ uḷāraṃ

pabhāsati vijjurivantalikkhe.

Maṇimayā sovaṇṇamayā uḷārā

anekacittā sasataṃ sunimmitā

paripūrā kaññāhi alaṅkatāhi

sovaṇṇakāyūradharāhi rāja.

So saṅkhapālo taramānarūpo

pāsādamāruyha anomavaṇṇo

sahassathambhaṃ atulānubhāvaṃ

yatthassa bhariyā mahesī ahosi.

Ekā ca nārī taramānarūpā

ādāya veḷuriyamayaṃ mahagghaṃ

subhaṃ maṇiṃ jātimantūpapannaṃ

acoditā āsanamabbhihāsi.

Tato maṃ urago hatthe gahetvā

nisīdayī pamukhaāsanasmiṃ

idamāsanaṃ atra bhavaṃ nisīdatu

bhavañhi me aññataro garūnaṃ.

Aññā ca nārī taramānarūpā

ādāya vāriṃ upasaṅkamitvā

pādāni pakkhālayi me janinda

bhariyāva bhattū patino piyassa.

Aparā ca nārī taramānarūpā

paggayha sovaṇṇamayāya cāṭiyā

anekasūpaṃ vividhaṃ viyañjanaṃ

upanāmayī bhatta manuññarūpaṃ.

Turiyehi maṃ bhārata bhuttabhattaṃ

upaṭṭhahuṃ bhattu mano viditvā

tatuttariṃ maṃ nipati mahantaṃ

dibbehi kāmehi anappakehīti.

Tattha nivesananti pāsādo. Bhassarasannikāsanti pabhassaradassanaṃ. Rajaṭaggaḷanti rajaṭadvārakavātaṃ. Maṇimayāti evarūpā tattha kūṭāgārā ca gabbhā ca. Paripūrāti saṃpuṇṇā. So saṅkhapāloti mahārāja ahaṃ evaṃ tasmiṃ nāgabhavanaṃ vaṇṇente taṃ daṭṭhukāmo ahosiṃ atha maṃ tattha netvā so saṅkhapālo hatthe gahetvā taramāno veḷuriyathambhehi sahassathambhaṃ pāsādaṃ āruyha yasmiṃ ṭhāne assa mahesī ahosi taṃ ṭhānaṃ netīti dīpeti. Ekā cāti mayi pāsādaṃ abhiruḷhe ekā itthī aññehipi maṇīhi jātimantehi Upetaṃ subhaṃ veḷuriyāsanaṃ tena nāgarājena avuttāva. Abbhihāsīti abhihari attharīti vuttaṃ hoti. Pamukhaāsanasminti pamukhāsanasmiṃ. Uttamāsane nisīdāpesīti attho. Garūnanti mātāpitūnaṃ me tvaṃ aññataroti evaṃ vatvā nisīdāpesi. Vividhaṃ viyañjananti vividhaṃ byañjanaṃ. Bhatta manuññarūpanti bhattaṃ manuññarūpaṃ. Bhāratāti rājānaṃ ālapati. Bhuttabhattanti katabhattakiccaṃ. Upaṭṭhahunti anekasatehi turiyehi gandhabbaṃ kurumānā upaṭṭhahiṃsu. Bhattu mano viditvāti attano patino cittaṃ jānitvā. Tatuttarinti tato gandhabbakaraṇato uttariṃ. Maṃ nipatīti so nāgarājā maṃ upasaṅkami. Mahantaṃ dibbehīti mahantehi uḷārehi dibbehi. Kāmehīti tehi ca na appakehi anappakehi.

Evaṃ upasaṅkamitvā ca pana gāthamāha

bhariyā mametā tisatā āḷāra

sabbattamajjhā padumuttarābhā

āḷāra etāsu te kāmakāro

dadāmi te tā paricārayassūti.

Tattha sabbattamajjhāti sabbā attamajjhā pāṇinā gahitappamāṇamajjhāti attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana sumajjhāti pāṭho. Padumuttarābhāti padumavaṇṇauttarābhā. Padumavaṇṇacchaviyoti attho. Paricārayassūti tā attano pādaparicārikā karohīti vatvā tīhi itthīsatehi saddhiṃ mahāsampattiṃ mayhaṃ adāsi.

Sohaṃ

saṃvaccharaṃ dibbarasānubhutvā

tadāssuhaṃ uttari paccabhāsiṃ

nāgassidaṃ kinti kathañca laddhaṃ

kathajjhagamāsi vimānaseṭṭhaṃ.

Adhicca laddhaṃ pariṇāmajante

sayaṃ kataṃ udāhu devehi dinnaṃ

pucchāmi taṃ nāgarāje tamatthaṃ

kathajjhagamāsi vimānaseṭṭhanti.

Tattha dibbarasānubhutvāti dibbe kāmaguṇarase anubhavitvā. Tadāssuhanti tadā assu ahaṃ. Nāgassidanti bhaddamukhassa saṅkhapālanāgarājassa idaṃ sampattijātaṃ. Kinti kiṃ nāma kammaṃ katvā laddhaṃ kathametaṃ vimānaseṭṭhaṃ tvaṃ ajjhagamāsīti iti naṃ ahaṃ pucchiṃ. Adhicca laddhanti ahetunā laddhaṃ. Pariṇāmajanteti kenaci tava atthāya pariṇāmitattā pariṇāmato jātaṃ. Sayaṃ katanti kārake pakkosāpetvā ratanāni datvā kāritanti.

Tato parā dvinnaṃpi vacanapaṭivacanagāthā ca

nādhicca laddhaṃ na pariṇāmajamme

na sayaṃ kataṃ napi devehi dinnaṃ

sakehi kammehi apāpakehi

puññehi me laddhamidaṃ vimānaṃ.

Kinte vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ

kassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko

akkhāhi me nāgarāje tamatthaṃ

kathaṃ nu te laddhamidaṃ vimānaṃ.

Rājā ahosiṃ magadhānamissaro

duyyodhano nāma mahānubhāvo

so itaraṃ jīvitaṃ saṃviditvā

asassataṃ vipariṇāmadhammaṃ.

Annañca pānañca pasannacitto

sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ

opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi

santappitā samaṇabrāhmaṇā ca.

Mālañca gandhañca vilepanañca

padīpayaṃ yānamupassayañca

acchādanaṃ sayanamathannapānaṃ

sakkacca dānāni adamha tattha.

Taṃ me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ

tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko

teneva me laddhamidaṃ vimānaṃ

pahūtabhakkhaṃ bahuannapānaṃ.

Naccehi gītehi cupetarūpaṃ

ciraṭṭhitikaṃ na ca sassatāyaṃ

appānubhāvā taṃ mahānubhāvaṃ

tejassinaṃ hanti atejavanto

kimeva dāṭhāvudha kiṃ paṭicca

hatthatthamāgañchi vanibbakānaṃ.

Bhayaṃ nu te anvagataṃ mahantaṃ

tejo nu te anvagataṃ dantamūlaṃ

kimeva dāṭhāvudha kiṃ paṭicca

kilesamāpajji vanibbakānaṃ.

Na me bhayaṃ anvagataṃ mahantaṃ

tejo na sakkā mama tebhi hantuṃ

satañca dhammāni sukittitāni

samuddavelāva duraccayāni.

Cātuddasiṃ pañcadasiṃ āḷāra

uposathaṃ niccamupāvasāmi

athāgamuṃ soḷasa bhojaputtā

rajjuṃ gahetvāna daḷhañca pāsaṃ.

Bhetvāna nāsaṃ atikassa rajjuṃ

nayiṃsu maṃ samparigayha luddā

Etādisaṃ dukkhamahaṃ titikkhaṃ

uposathaṃ appaṭikopayanto.

Ekāyane taṃ pathe addasaṃsu

balena vaṇṇena cupetarūpaṃ

siriyā paññāya ca bhāvitosi

kimatthiyaṃ nāga tapo karosi.

Na puttahetu na dhanassa hetu

na āyuno cāpi āḷāra hetu

manussayoniṃ abhipatthayāno

tasmā parakkamma tapo karomi.

Tvaṃ lohitakkho vihatantaraṃso

alaṅkato kappitakesamassu

surosito lohitacandanena

gandhabbarājāva disā pabhāsasi.

Deviddhipattosi mahānubhāvo

sabbehi kāmehi samaṅgibhūto

pucchāmi taṃ nāgarāje tamatthaṃ

seyyo ito kena manussaloko.

Āḷāra nāññatra manussalokā

suddhi vā saṃvijjati saṃyamo vā

Ahañca laddhāna manussayoniṃ

kāhāmi jātimaraṇassa antaṃ.

Saṃvaccharo me vusito tavantike

annena pānena upaṭṭhitosmi

āmantayitvāna palemi nāga

cirappavuṭṭhosmi ahaṃ janinda.

Puttā ca dārā ca anujīvino ca

niccānusiṭṭhā upatiṭṭhate taṃ

kaccinu te nābhisaṃsittha koci

piyañhi me dassanaṃ tuyha āḷāra.

Yathāpi mātu ca pitu agāre

putto piyo paṭivihitova seyya

tatopi mayhaṃ idhameva seyyo

cittañhi te nāga mayi pasannaṃ.

Maṇi mamaṃ vijjati lohitaṅgo

dhanāharo maṇiratanaṃ uḷāraṃ

ādāya taṃ gaccha sakaṃ niketaṃ

laddhā dhanantaṃ maṇimossajassūti.

Tattha kinte vatanti kiṃ tava vatasamādānaṃ. Brahmacariyanti seṭṭhacariyaṃ. Opānabhūtanti catumahāpathe khatapokkharaṇī viya dhammikasamaṇabrāhmaṇānaṃ yathāsukhaṃ paribhuñjitabbavibhavaṃ. Na ca sassatāyanti Ciraṭṭhitikaṃ samānaṃpi cetaṃ mayhaṃ sassataṃ na hotīti me katheti. Appānubhāvāti bhojaputte sandhāyāha. Hantīti aṭṭhasu ṭhānesu sūlehi vijjhantā kiṃkāraṇā haniṃsu. Kiṃ paṭiccāti kaṃ sandhāya tvaṃ tadā tesaṃ hatthatthaṃ āgañchi vasaṃ upagato. Vanibbakānanti bhojaputtā idha vanibbakāti vuttā. Tejo nu te anvagataṃ dantamūlanti kiṃ nu tava tejo bhojaputte disvā tadā bhayaṃ mahantaṃ anvagataṃ udāhu visaṃ dantamūlaṃ anvagataṃ. Kilesanti dukkhaṃ. Vanibbakānanti bhojaputtānaṃ santike bhojaputte nissāyāti attho. Tejo na sakkā mama tebhi hantunti mama visatejo aññassa tejena abhihantuṃpi na sakkā tesaṃ. Satanti buddhādīnaṃ. Dhammānīti sīlasamādhipaññākhanti- anuddayāmettābhāvanāsaṅkhātāni dhammāni. Sukittitānīti suvaṇṇitāni sukathitāni. Kinti katvā. Samuddavelāva duraccayānīti tehi samuddavelā viya sappurisehi jīvitatthaṃpi duraccayānīti vaṇṇitāni tasmā ahaṃ sīlabhedabhayena khantimettāsamannāgato hutvā mama kopassa sīlavelantaṃ atikkamituṃ na adāsinti āha. Imissā pana saṅkhapāladhammadesanāya dasapi pāramiyo labbhanti. Tadā hi mahāsattena sarīrassa pariccattabhāvo dānapāramī nāma hoti. Tathārūpenapi visatejena sīlassa abhinnatā sīlapāramī. Nāgabhavanato nikkhamitvā samaṇadhammakaraṇaṃ nekkhammapāramī. Idañcīdañca kātuṃ vaṭṭatīti saṃvidahanaṃ paññāpāramī. Adhivāsanaviriyaṃ viriyapāramī. Adhivāsanakhanti khantipāramī. Saccasamādānaṃ saccapāramī. Mama sīlaṃ na bhindissāmīti Adhiṭṭhānaṃ adhiṭṭhānapāramī. Anuddayabhāvo mettāpāramī. Vedanāya majjhattabhāvo upekkhāpāramī. Athāgamunti athekadivasaṃ vammikamatthake nipannaṃ disvā soḷasa bhojaputtā khararajjuñca daḷhapāsañca sūlāni ca gahetvā mama santikaṃ āgatā. Bhetvānāti mama sarīraṃ aṭṭhasu ṭhānesu bhinditvā kaṇṭakalatā pavesetvā. Nāsaṃ atikassa rajjunti thokaṃ gantvā sīsaṃ me olambantaṃ disvā mahāmagge nipajjāpetvā puna nāsaṃpi me bhinditvā vivaṭṭarajjuṃ atikassa kājakoṭiyaṃ laggetvā samantato pariggahetvā maṃ nayiṃsu. Addasaṃsūti samma saṅkhapāla te bhojaputtā ekāyane ekagamane jaṅghapadikamagge taṃ balena vaṇṇena ca upetarūpaṃ passiṃsu tvaṃ pana issariyasobhaggasiriyā ca paññāya ca bhāvito vaḍḍhito so tvaṃ evarūpo samāno kimatthaṃ tapaṃ karosi kiṃ icchanto uposathavāsaṃ upavasasi sīlaṃ rakkhasi. Addasāsintipi pāṭho. Ahaṃ ekāyane mahāmagge taṃ addasinti attho. Abhipatthayānoti patthento. Tasmāti yasmā manussayoniṃ patthemi tasmā viriyena parakkamitvā tapokammaṃ karomīti. Surositoti suanulitto. Itoti imamhā nāgabhavanā manussaloko kena uttaritaro. Suddhīti maggaphalanibbānasaṅkhātā visuddhi. Saṃyamoti sīlaṃ. Idaṃ so manussalokeyeva buddhapaccekabuddhānaṃ uppattiṃ sandhāyāha. Kāhāmīti attano appaṭisandhikabhāvaṃ karonto jātijarāmaraṇassa antaṃ karissāmīti. Evaṃ mahārāja so saṅkhapālo manussalokaṃ vaṇṇesīti. Saṃvaccharo meti evaṃ mahārāja Tasmiṃ manussalokaṃ vaṇṇente ahaṃ pabbajjāya sinehaṃ katvā etadavocaṃ. Tattha upaṭṭhitosmīti annapānena ceva dibbehi ca kāmaguṇehi pariciṇṇo mānito. Palemīti saremi gacchāmi. Cirappavuṭṭhosmīti ahaṃ manussalokato cirappavuṭṭho. Nābhisaṃsitthāti kacci nukho mama puttādīsu koci taṃ na akkosi na paribhāsasīti pucchati. Nābhisajjethātipi pāṭho. Na kopesīti attho. Paṭivihitoti paṭijaggito. Maṇi mamanti sace samma āḷāra gacchasiyeva evaṃ sante mama lohitaṅgo dhanāharaṇo sabbakāmadado maṇi saṃvijjati taṃ āḷāra maṇiratanaṃ ādāya tava gehaṃ gaccha tattha imassānubhāvena yāvadicchakaṃ dhanaṃ laddhā puna imaṃ maṇiratanaṃ ossajassu ossajanto ca aññattha anossajitvā attano udakacāṭiyaṃ ossajeyyāsīti vatvā mayhaṃ maṇiratanaṃ upanesīti vadati.

Evaṃ vatvā athāhaṃ mahārāja nāgarājānaṃ etadavocaṃ samma nāhaṃ dhanenatthiko pabbajituṃ pana icchāmīti pabbajitaparikkhāraṃ yācitvā teneva saddhiṃ nāgabhavanato nikkhamitvā taṃ nivattetvā himavantaṃ pavisitvā pabbajitoti vatvā rañño dhammakathaṃ kathento gāthādvayamāha

diṭṭhā mayā mānusikāpi kāmā

asassatā vipariṇāmadhammā

ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvā

saddhāyahaṃ pabbajitomhi rāja.

Dumapphalāneva patanti mānavā

daharā ca vuḍḍhā ca sarīrabhedā

etaṃpi disvā pabbajitomhi rāja

apaṇṇakaṃ sāmaññameva seyyoti.

Tattha saddhāyāti kammañca phalañca nibbānañca saddahitvā. Dumapphalānevāti yathā rukkhaphalāni pakkānipi apakkānipi patanti tathāpi daharā ca vuḍḍhā patanti. Apaṇṇakanti aviruddhaṃ niyyānikaṃ. Sāmaññameva seyyoti pabbajjāva uttamāti pabbajjāya guṇaṃ disvā pabbajitomhi mahārājāti.

Taṃ sutvā rājā anantaraṃ gāthamāha

addhā have sevitabbā sapaññā

bahussutā ye bahuṭhānacintino

nāgañca sutvāna tuvañca āḷāra

kāhāmi puññāni anappakānīti.

Tattha ye bahuṭhānacintinoti ye bahūni kāraṇāni jānanti. Nāgañcāti tathā appamādavihārīnaṃ nāgarājānañca tvañca vacanaṃ sutvā.

Athassa ussāhaṃ janento tāpaso osānagāthamāha

addhā have sevitabbā sapaññā

bahussutā ye bahuṭhānacintino

Nāgañca sutvāna mamañca rāja

karohi puññāni anappakānīti.

Evaṃ so rañño dhammaṃ desetvā tattheva cattāro vassānamāse vasitvā puna himavantaṃ gantvā yāvajīvaṃ cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmalokūpagato ahosi. Saṅkhapālopi yāvajīvaṃ uposathavāsaṃ vasitvā rājā ca dānādīni puññāni katvā yathākammaṃ gato.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā evaṃ porāṇakapaṇḍitā nāgasampattiṃ pahāya uposathavāsaṃ vasiṃsūti vatvā jātakaṃ samodhānesi tadā pitā tāpaso kassapo ahosi bārāṇasirājā ānando āḷāro sārīputto saṅkhapālo pana ahameva sammāsambuddhoti.

Saṅkhapālajātakaṃ niṭṭhitaṃ.

Catutthaṃ.