๑. โสณกชาดก

Saṭṭhinipātavaṇṇanā

------

soṇakajātakaṃ

kassa sutvā sataṃ dammīti idaṃ satthā jetavane viharanto nekkhammapāramiṃ ārabbha kathesi.

Tadā hi bhagavā dhammasabhāyaṃ nekkhammapāramiṃ vaṇṇayantānaṃ bhikkhūnaṃ majjhe nisīditvā na bhikkhave idāneva pubbepi tathāgato mahābhinikkhamanaṃ nikkhantoyevāti vatvā atītaṃ āhari.

Atīte rājagahe magadharājā rajjaṃ kāresi. Bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchismiṃ nibbatti. Nāmagahaṇadivase cassa arindamakumāroti nāmaṃ kariṃsu. Tassa jātadivaseyeva purohitassāpi putto vijāyi. Soṇakakumārotissa nāmaṃ kariṃsu. Te ubhopi ekatova vaḍḍhitvā vayappattā uttamarūpadharā rūpena nibbisesā hutvā takkasilaṃ gantvā uggahitasippā tato nikkhamitvā sabbasamayasippañca desacārikañca jānissāmāti anupubbena cārikaṃ carantā bārāṇasiṃ patvā rājuyyāne vasitvā punadivase nagaraṃ pavisiṃsu. Taṃ divasañca ekacce manussā brāhmaṇavācakaṃ karissāmāti pāyāsaṃ paṭiyādetvā Āsanāni paññapetvā āgacchante te kumāre disvā gharaṃ pavesetvā paññattāsane nisīdāpesuṃ. Tattha bodhisattassa paññattāsane suddhaṃ kāsikavatthaṃ atthataṃ ahosi. Soṇakassa rattakambalaṃ. So nimittaṃ disvāva ajjeva me piyasahāyo arindamakumāro bārāṇasirājā bhavissati mayhaṃ senāpatiṭṭhānaṃ dassatīti aññāsi. Te ubhopi katabhattakiccā uyyānameva agamaṃsu. Tadā bārāṇasirañño kālakatassa sattamo divaso hoti aputtakaṃ rājakulaṃ. Amaccādayo ca sīsaṃ nahātvā sannipatitvā rajjārahassa santikaṃ gamissatīti phussarathaṃ yojetvā visajjesuṃ. So nagarā nikkhamitvā anupubbena uyyānaṃ gantvā uyyānadvāre nivattitvā ārohaṇasajjo hutvā aṭṭhāsi.

Bodhisatto maṅgalasilāpaṭṭe sīsaṃ pārupitvā nipajji. Soṇakakumāro tassa santike nisīdi. So turiyasaddaṃ sutvā arindamassa phussaratho āgacchati ajjesa rājā hutvā mama senāpatiṭṭhānaṃ dassati na kho pana mayhaṃ issariyenattho etasmiṃ gate nikkhamitvā pabbajissāmīti cintetvā ekamante paṭicchanne aṭṭhāsi. Purohito uyyānaṃ pavisitvā mahāsattaṃ nipannakaṃ disvā turiyāni paggaṇhāpesi. Mahāsatto pabujjhitvā parivattitvā thokaṃ nipajjitvā uṭṭhāya silāpaṭṭe pallaṅke nisīdi. Atha naṃ purohito añjaliṃ paggaṇhitvā āha rajjante deva pāpuṇātīti. Kiṃ aputtakaṃ rājakulanti. Evaṃ devāti. Tenahi sādhūti. Atha naṃ tattheva abhisiñcitvā Rathaṃ āropetvā mahantena parivārena nagaraṃ pavesesuṃ. So nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvā pāsādaṃ abhiruhi. So yasassa mahantatāya soṇakakumāraṃ na sari. Sopi tasmiṃ nagaraṃ paviṭṭhe āgantvā silāpaṭṭe nisīdi. Athassa purato bandhanā pamuttaṃ sālarukkhato paṇḍupalāsaṃ pati. So taṃ disvāva yatheva taṃ tathā mamapi sarīraṃ jaraṃ patvā patissatīti aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvā paccekabodhiṃ pāpuṇi. Taṃ khaṇaññevassa gihiliṅgaṃ antaradhāyi. Pabbajitaliṅgaṃ pāturahosi. So natthidāni punabbhavoti udānaṃ udānento nandamūlakapabbhāraṃ agamāsi.

Mahāsattopi cattālīsamattānaṃ saṃvaccharānaṃ accayena saritvā kahaṃ nukho me sahāyo soṇakoti soṇakaṃ punappunaṃ sarantopi mayā suto vā diṭṭho vāti vattāraṃ alabhitvā alaṅkatamahātale rājapallaṅke nisinno gandhabbanāṭakanaccagītādīhi parivuto sampattiṃ anubhavanto yo me kassaci santike sutvā asukaṭṭhāne nāma soṇako vasatīti ācikkhissati tassa sataṃ dassāmi yo sāmaṃ disvā ārocessati tassa sahassanti ekaṃ udānaṃ abhisaṃkharitvā gītavasena udānento paṭhamaṃ gāthamāha

kassa sutvā sataṃ dammi sahassaṃ diṭṭhasoṇakaṃ

ko me soṇakamakkhāti sahāyaṃ sahakīḷitanti.

Athassa mukhato luñcantī viya gahetvā ekā nāṭakitthī gītaṃ gāyi. Athaññā athaññāti amhākaṃ rañño piyagītanti sabbā Orodhā gāyiṃsu. Anukkamena nagaravāsinopi jānapadāpi tameva gītaṃ gāyiṃsu. Rājāpi punappunaṃ tameva gītaṃ gāyati. Paṇṇāsamattānaṃ saṃvaccharānaṃ accayena panassa bahuputtadhītaro ahesuṃ. Jeṭṭhaputto dīghāvukumāro nāma ahosi. Tadā soṇakapaccekabuddho arindamarājānaṃ daṭṭhukāmo gacchāmissa kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ kathetvā pabbajjākāraṃ karomīti cintetvā iddhiyā ākāsenāgantvā uyyāne nisīdi. Tadā eko sattavassiko pañcacūḷakakumārako mātarā pahito gantvā uyyānapavane dārūni uddharanto punappunaṃ taṃ evaṃ gītaṃ gāyi. Atha naṃ paccekabuddho pakkositvā kumāraka tvaṃ kathaṃ aññaṃ agāyitvā ekameva gītaṃ gāyasi kiṃ aññaṃ na jānāsīti pucchi. Jānāmi bhante amhākaṃ rañño idameva piyaṃ tena naṃ punappunaṃ gāyāmīti. Etassa pana te gītassa paṭigītaṃ gāyanto koci diṭṭhapubboti. Na diṭṭhapubbo bhanteti. Ahantaṃ sikkhāpessāmi sakkhissasi rañño santikaṃ gantvā paṭigītaṃ gāyitunti. Āma bhanteti. Athassa so paṭigītaṃ ācikkhanto mayhaṃ sutvāti ādimāha. Uggaṇhāpetvā ca pana taṃ uyyojesi gaccha kumāraka imaṃ paṭigītaṃ raññā saddhiṃ gāyāhi rājā te mahantaṃ issariyaṃ dassati kinte dārūhi vegena yāhīti.

So sādhūti paṭigīgaṃ uggaṇhitvā vanditvā bhante yāvāhaṃ rājānaṃ ānemi tāva idheva hothāti vatvā vegena mātu santikaṃ gantvā amma khippaṃ maṃ nahāpetvā alaṅkarotha ajja Taṃ daliddabhāvato mocessāmīti vatvā nahātamaṇḍito rājadvāraṃ āgantvā ayya dovārika eko dārako tumhehi saddhiṃ paṭigītaṃ gāyissāmīti āgantvā dvāre ṭhitoti rañño ārocehīti āha. So vegena gantvā rañño ārocesi. Rājā āgacchatūti pakkosāpetvā tāta tvaṃ mayā saddhiṃ gītapaṭigītaṃ gāyissasīti āha. Āma devāti. Tenahi gāyassūti. Deva imasmiṃ ṭhāne na gāyāmi nagare pana bheriñcārāpetvā mahājanaṃ sannipātāpetha mahājanamajjhe gāyissāmīti. Rājā tathā kāretvā alaṅkatamaṇḍape pallaṅkamajjhe nisīditvā tassa anurūpaṃ āsanaṃ dāpetvā idāni tava gītaṃ gāyassūti āha. Deva tumhe tāva gāyatha athāhaṃ paṭigītaṃ gāyissāmīti. Tato rājā paṭhamaṃ gāyanto gāthamāha

kassa sutvā sataṃ dammi sahassaṃ diṭṭhasoṇakaṃ

ko me soṇakamakkhāti sahāyaṃ sahakīḷitanti.

Tattha sutvāti asukaṭṭhāne nāma te piyasahāyo soṇako vasatīti tassa vasanaṭṭhānaṃ sutvā ārocentassa kassa sataṃ dammi. Diṭṭhanti asukaṭṭhāne nāma mayā diṭṭhoti disvā ārocentassa kassa sahassaṃ dammīti .

Evaṃ raññā paṭhamaṃ udānagāthāya gītāya pañcacūḷakadārakena paṭigītabhāvaṃ pakāsento satthā abhisambuddho hutvā imā dve gāthā abhāsi

Atha bravī māṇavako daharo pañcacūḷako

mayhaṃ sutvā sataṃ dehi sahassaṃ diṭṭhasoṇakaṃ

ahaṃ te soṇakamakkhissaṃ sahāyaṃ sahakīḷitanti.

Tena vuttagāthāya pana ayamattho mahārāja mayhaṃ taṃ sutvā ārocentassa sataṃ dammīti vadasi tampi mayhameva dehi yaṃ disvānārocentassa sahassaṃ dammīti vadasi tampi mayhameva dehi ahaṃ te piyasahāyaṃ idāneva paccakkhatova ayaṃ soṇakoti ācikkhissanti. Ito paraṃ suviññeyyameva. Sambuddhagāthā pālinayeneva veditabbā.

Taṃ sutvā rājā āha

katarasmiṃ so janapade raṭṭhesu nigamesu ca

kattha te soṇako diṭṭho taṃ me akkhāhi pucchitoti.

Kumāro āha

taveva deva vijite tavevuyyānabhūmiyā

ujuvaṃsā mahāsālā nīlobhāsā manoramā.

Tiṭṭhanti meghasamānā rammā aññoññanissitā

tesaṃ mūlasmiṃ soṇako jhāyati anupādano

upādānesu lokesu dayhamānesu nibbutoti.

Tato ca rājā pāyāsi senāya caturaṅgiyā

kārāpetvā samaṃ maggaṃ agamā yena soṇako.

Uyyānabhūmiṃ gantvāna vicaranto brahāvane

āsīnaṃ soṇakaṃ dakkhi dayhamānesu nibbutanti.

Tattha ujuvaṃsāti ujukhandhā. Mahāsālāti mahārukkhā. Meghasamānāti nīlameghasadisā. Rammāti ramaṇīyā. Aññoññanissitāti sākhāhi sākhaṃ mūlehi mūlaṃ saṃsibbitvā ṭhitā. Tesanti tesaṃ evarūpānaṃ tava uyyānavane sālānaṃ heṭṭhā. Jhāyatīti lakkhaṇūpanijjhānaārammaṇūpanijjhānasaṅkhātehi jhānehi jhāyati. Anupādanoti kāmūpādānavirahito. Dayhamānesūti ekādasahi aggīhi dayhamānesu sattesu. Nibbutoti te aggī nibbāpetvā sītalena hadayena jhāyamāno tava uyyāne maṅgalasālarukkhamūle silāpaṭṭe nisinno esa te sahāyo kāñcanapaṭimā viya sobhamāno paṭimānetīti. Tato cāti bhikkhave tato so arindamo rājā tassa vacanaṃ sutvāva soṇakapaccekabuddhaṃ passissāmīti caturaṅginiyā senāya nikkhami. Vicarantoti ujukameva āgantvā tasmiṃ mahante vanasaṇḍe vicaranto tassa santikaṃ gantvā taṃ āsīnaṃ addakkhi. So taṃ vanditvā ekamantaṃ nisīditvā attano kilesābhiratattā taṃ kapaṇoti maññamāno imaṃ gāthamāha

kapaṇo vatāyaṃ bhikkhu muṇḍo saṃghāṭipāruto

amātiko apitiko rukkhamūlasmi jhāyatīti .

Tattha jhāyatīti nimmātiko nimpitiko kāruññappattova jhāyatīti.

Imaṃ vākyaṃ nisāmetvā soṇako etadabravī

na rāja kapaṇo hoti dhammaṃ kāyena phassayaṃ.

Yodha dhammaṃ niraṃkatvā adhammaṃ anuvattati

sa rāja kapaṇo hoti pāpo pāpaparāyanoti .

Tattha imanti tassa kilesābhiratassa pabbajjaṃ arocentassa imaṃ pabbajjāgarahavacanaṃ sutvā. Etadabravīti pabbajjāya guṇaṃ pakāsento etaṃ abravi. Phassayanti phassayanto. Yena ariyamaggadhammo nāma kāyena phusito so kapaṇo nāma na hotīti dassento evamāha. Niraṃkatvāti attabhāvato nīharitvā. Pāpo pāpaparāyanoti sayaṃ pāpānaṃ karaṇena pāpo aññesaṃpi karontānaṃ patiṭṭhābhāvena pāpaparāyanoti.

Evaṃ so bodhisattaṃ garahi. Bodhisatto attano garahitabhāvaṃ ajānanto viya hutvā nāmagottaṃ kathetvā tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto gāthamāha

arindamoti me nāmaṃ kāsirājāti maṃ vidū

kacci bhoto sukhaseyyā idha pattassa soṇakāti.

Tattha kaccīti amhākaṃ tāva na kiñci aphāsukaṃ bhoto pana kacci idha pattassa imasmiṃ uyyāne vasato sukhavihāroti pucchati.

Atha naṃ paccekabuddho mahārāja na kevalaṃ idha aññatrāpi vasantassa mama aphāsukannāma natthīti vatvā tassa samaṇabhadrakagāthā nāma ārabhi

Sadāpi bhadramadhanassa anāgārassa bhikkhuno

na tesaṃ koṭṭhe upenti na kumbhe na kaḷopiyā

pariniṭṭhitamesanā tena yāpenti subbatā .

Dutiyampi bhadramadhanassa anāgārassa bhikkhuno

anavajjapiṇḍo bhottabbo na ca kocūparodhati.

Tatiyampi bhadramadhanassa anāgārassa bhikkhuno

nibbutapiṇḍo bhottabbo na ca kocūparodhati .

Catutthaṃpi bhadramadhanassa anāgārassa bhikkhuno

muttassa raṭṭhe carato saṅgo yassa na vijjati.

Pañcamampi bhadramadhanassa anāgārassa bhikkhuno

nagaramhi dayhamānamhi nāssa kiñci adayhatha.

Chaṭṭhampi bhadramadhanassa anāgārassa bhikkhuno

raṭṭhe viluppamānamhi nāssa kiñci ahāritha.

Sattamampi bhadramadhanassa anāgārassa bhikkhuno

corehi rakkhitaṃ maggaṃ ye caññe paripanthikā

pattacīvaramādāya sotthiṃ gacchati subbato.

Aṭṭhamampi bhadramadhanassa anāgārassa bhikkhuno

yaṃ yaṃ disaṃ pakkamati anapekkhova gacchatīti.

Tattha anāgārassāti mahārāja gharāvāsaṃ pahāya anāgāriyabhāvaṃ pattassa adhanassa akiñcanassa bhikkhuno sabbakālaṃ bhadrameva. Na tesanti mahārāja tesaṃ adhanānaṃ bhikkhūnaṃ na koṭṭhāgāre dhanadhaññāni upenti na kumbhiyaṃ na pacchiyaṃ te pana subbatā. Pariniṭṭhitanti paresaṃ ghare pakkaāhāraṃ saṅghāṭipārutā kapālamādāya gharapaṭipāṭiyā esanā pariyesanā tena tato laddhena piṇḍena taṃ āhāraṃ navannaṃ pāṭikulyānaṃ vasena paccavekkhitvā paribhuñjitvā jīvitavuttiṃ yāpenti. Anavajjapiṇḍo bhottabboti vejjakammādikāya anesanāya vā kuhanālapanā nemittakatā nippesikatā lābhena lābhaṃ jigiṃsanatāti evarūpena micchājīvena vā uppādikā cattāro paccayā dhammena uppāditāpi apaccavekkhitvā paribhutto sāvajjapiṇḍo nāma anesanaṃ pana pahāya micchājīvaṃ vajjetvā dhammena samena uppāditā paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paṭisevāmīti vuttanayeneva paccavekkhitvā anavajjapiṇḍo nāma. Yena evarūpo anavajjapiṇḍo bhottabbo paribhuñjitabboyeva yaṃ evaṃ anavajjapiṇḍaṃ bhuñjamānānaṃ paccaye nissāya koci appamattakopi kileso na uparodhati na pīḷeti. Tassa dutiyampi bhadramadhanassa anāgārassa bhikkhunoti. Nibbutoti puthujjanabhikkhuno dhammena uppannapiṇḍopi paccavekkhitvā paribhuñjiyamāno nibbutapiṇḍo nāma. Ekantato pana khīṇāsavassa piṇḍova nibbutapiṇḍo nāma. Kiṃkāraṇā. So hi theyyaparibhogo iṇaparibhogo dāyajjaparibhogo sāmiparibhogoti imesu catūsu paribhogesu sāmiparibhogavasena taṃ paribhuñjati. Taṇhāya dāsabyaṃ atīto sāmī hutvā paribhuñjati na taṃ tappaccayā koci appamattakopi kileso Uparodhatīti. Muttassa raṭṭhe caratoti upaṭṭhākakulādīsu alaggamānassa chinnavalāhakassa viya rāhumukhā pamuttassa vimalacandamaṇḍalassa viya ca yassa gāmanigamādīsu carantassa rāgasaṅgādīsu ekopi saṅgo natthi. Ekacco hi kulehi saṃsaṭṭho viharati sahasokī sahanandī. Ekacco mātāpitūsupi alaggamānaso viharati korunagaragāmavāsī daharo viya. Evarūpassa puthujjanassāpi bhadrameva. Nāssa kiñcīti yo hi bahuparikkhāro hoti so mā me corā parikkhāre hariṃsūti atirekāni cīvarādīni antonagare upaṭṭhākakule nikkhipati atha nagaramhi dayhamāne asukakule nāma aggi uṭṭhitoti sutvā socati kilamati. Evarūpassa bhadraṃ nāma natthi. Yo pana mahārāja sakuṇavattaṃ nāma pūreti kāyapaṭibaddhaparikkhārova hoti tassa tādisassa na kiñci adayhatha. Tenassa pañcamaṃpi bhadrameva. Viluppamānamhīti vilumpamānamhi. Ayameva vā pāṭho. Ahārithāti yathā pabbatagahanādīhi nikkhamitvā raṭṭhaṃ vilumpamānesu coresu bahuparikkhārassa antogāme ṭhapitaṃ vilumpati nīharati tathā yassa adhanassa kāyapaṭibaddhaparikkhārassa na kiñci ahāritha tassa chaṭṭhampi bhadrameva. Ye caññe paripanthikāti ye ca aññepi tesu tesu ṭhānesu suṅkagahaṇatthāya ṭhapitā paripanthikā tehi ca rakkhitaṃ. Pattacīvaranti corānaṃ anupakāraṃ suṅkikānaṃ asuṅkārahaṃ mattikāpattañceva katadaḷhīkammaparibhaṇḍaṃ paṃsukūlacīvarañca appagghāni kāyabandhanaparisāvanasūci- vāsipattatthavikāni cāti sabbepi aṭṭha parikkhāre kāyapaṭibaddhe katvā Maggaṃ paṭipanno kenaci aviheṭhiyamāno sotthiṃ gacchati. Subbatoti lobhanīyāni hi cīvarādīni disvā corāpi haranti. Suṅkikāpi kiṃ nukho etassa hattheti pattatthavikādīni sodhenti. Subbato pana sallahukavuttiṃ tesaṃ passantānaññeva sotthiṃ gacchati tenassa sattamaṃpi bhadrameva. Anapekkhova gacchatīti kāyapaṭibaddhato atirekassa vihāre paṭisāmitassa kassaci parikkhārassa abhāvā vasanaṭṭhānaṃ nivattitvāpi na oloketi yaṃ disaṃ gantukāmo hoti taṃ gacchanto anapekkhova gacchati anurādhapurā nikkhamitvā thūpārāme pabbajitānaṃ dvinnaṃ kulaputtānaṃ vuḍḍhataro viya.

Iti soṇakapaccekabuddho aṭṭha samaṇabhadrakāni kathesi. Tato uttariṃ pana satampi sahassampi aparimāṇāni samaṇabhadrakāni esa kathetuṃ samatthoyeva. Rājā pana kāmābhiratattā tassa kathaṃ pacchinditvā mayhaṃ samaṇabhadrakehi attho natthīti attano kāmādhimuttattaṃ pakāsento āha

bahūni samaṇabhadrāni yo tvaṃ bhikkhu pasaṃsati

ahañca giddho kāmesu kathaṃ kāhāmi soṇaka.

Piyā me mānusā kāmā atho dibyāpi me piyā

atha kena nu vaṇṇena ubho loke labhāmhaseti.

Tattha vaṇṇenāti kāraṇena.

Atha naṃ paccekabuddho āha

Kāmesu giddhā kāmaratā kāmesu adhimucchitā

narā pāpāni katvāna upapajjanti duggatiṃ .

Ye ca kāme pahantvāna nikkhantā akutobhayā

ekodibhāvādhigatā na te gacchanti duggatiṃ.

Upamante karissāmi taṃ suṇohi arindama

upamāya midhekacce atthaṃ jānanti paṇḍitā .

Gaṅgāya kuṇapaṃ disvā vuyhamānaṃ mahaṇṇave

vāyaso samacintesi appapañño acetaso .

Yānañca vatidaṃ laddhaṃ bhakkho cāyaṃ anappako

tattha rattiṃ tattha divā tattheva nirato mano.

Khādaṃ nāgassa maṃsāni pivaṃ bhāgīrasodakaṃ

sampassaṃ vanacetyāni na palettha vihaṅgamo.

Tañca otaraṇī gaṅgā pamattaṃ kuṇape rataṃ

samuddaṃ ajjhagāhāsi agati yattha pakkhinaṃ.

So ca bhakkhaparikkhīṇo uppatitvā vihaṅgamo

na pacchato na purato nuttaraṃ nopi dakkhiṇaṃ .

Dīpaṃ so na ajjhagañchi agati yattha pakkhinaṃ

so ca tattheva pāpattha yathā dubbalako tathā .

Tañca sāmuddikā macchā kumbhīlā makarā susū

pasayhakārā khādiṃsu phandamānaṃ vipakkhikaṃ .

Evameva tuvaṃ rāja ye caññe kāmagiddhino

giddhī ce na vamissanti kākapaññāya te vidū.

Esā te upamā rāja atthasandassanī katā

tvañca paññāyase tena yadi kāhasi vā na vāti.

Tattha pāpānīti mahārāja tvañca kāmagiddho narā ca kāme nissāya kāyaduccaritādīni pāpāni katvā yattha supinantepi dibbā ca mānusikā ca kāmā na labhanti taṃ duggatiṃ upapajjantīti attho. Pahantvānāti kheḷapiṇḍaṃ viya pahāya. Akutobhayāti rāgādīsu kutoci anāgatabhayā. Ekodibhāvādhigatāti ekodibhāvaṃ ekavihārikaṃ adhigatā. Na teti te evarūpā pabbajitā duggatiṃ na gacchanti. Upamanteti mahārāja dibbamānusake kāme patthentassa hatthikuṇape paṭibaddhakākasadisassa tava ekaṃ upamaṃ karissāmi taṃ suṇohīti attho. Kuṇapanti hatthikaḷevaraṃ. Mahaṇṇaveti gambhīraputhule udake. Eko kira mahāvāraṇo gaṅgātīre caranto gaṅgāya patitvā uttarituṃ asakkonto tattheva mato gaṅgāya vuyhi taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Vāyasoti ākāsena gacchanto eko kāko. Yānañca vatidanti so evaṃ cintetvā tattha nilīyitvā idaṃ hatthiyānaṃ laddhaṃ ettha nisinno sukhaṃ carissāmi ayameva ca anappako bhakkho bhavissati idāni mayā aññatra gantuṃ na vaṭṭatīti sanniṭṭhānamakāsi . tattha rattinti tassa rattiñca divā ca tattheva mano abhirato ahosi. Na paletthāti na uppatitvā Pakkāmi. Otaraṇīti samuddābhimukhī otaramānā. Ohāriṇītipi pāṭho. Sā samuddābhimukhī avahāriṇīti attho. Agati yatthāti samuddamajjhaṃ sandhāyāha. Bhakkhaparikkhīṇoti parikkhīṇabhakkho. Uppatitvāti khīṇe camme ca maṃse ca aṭṭhisaṅghāṭo ummivegabhinno udake nimujji. Atha so kāko udake patiṭṭhātuṃ asakkonto uppati evaṃ uppatitvāti attho. Agati yattha pakkhinanti yasmiṃ samuddamajṇe pakkhīnaṃ agati tattha so evaṃ uppatito pacchimadisaṃ gantvā tattha patiṭṭhaṃ alabhitvā tato puratthimaṃ tato uttaraṃ tato dakkhiṇanti catassopi disā gantvā attano patiṭṭhānaṃ na ajjhagañchi nādhigacchīti attho. Atha vāyaso evaṃ uppatitvā pacchimādīsu ekekaṃ disaṃ āgañchi dīpaṃ pana nājjhagamāti evameva attho daṭṭhabbo. Pāpatthāti patito. Yathā dubbalakoti yathā dubbalako pateyya tatheva patito. Susūti susunāmakā caṇḍamacchā. Pasayhakārāti anicchamānakaṃyeva balakkārena. Vipakkhikanti viddhastapakkhikaṃ. Giddhī ce na vamissantīti yadi giddhā hutvā kāme na vamissanti na chaḍḍessanti. Kākapaññāya teti kākassa samānapaññā iti te buddhādayo paṇḍitā vidū vidanti jānantīti attho. Atthasandassanī katāti atthappakāsikā katā. Tvañca paññāyaseti paññāyissasi. Idaṃ vuttaṃ hoti mahārāja mayā hitakāmena tava ovādo dinno taṃ pana tvaṃ yadi kāhasi devaloke nibbattissasi yadi na kāhasi kāmapaṅke nimuggo jīvitapariyosāne Niraye nibbattissasīti. Evaṃ tvameva tena kāraṇena sagge vā niraye vā paññāyissasi ahaṃ pana sabbabhavehi mutto appaṭisandhikoti imaṃ panassa ovādaṃ dadantena paccekabuddhena nadī dassitā. Tāya vuyhamānaṃ hatthikuṇapaṃ dassitaṃ. Kuṇapakhādako kāko dassito. Tassa kuṇapaṃ khāditvā pānīyaṃ pivanakālo dassito. Ramaṇīyavanasaṇḍassa dassanakālo dassito. Kuṇapassa nadiyā vuyhamānassa samuddappaveso dassito. Samuddamajjhe kākassa hatthikuṇape patiṭṭhaṃ alabhitvā vināsaṃ pattakālo dassito. Tattha nadī viya anamataggo saṃsāro daṭṭhabbo. Nadiyā vuyhamānaṃ hatthikuṇapaṃ viya saṃsāre pañcakāmaguṇā. Kāko viya bālaputhujjano. Kākassa kuṇapaṃ khāditvā pānīyaṃ pivanakālo viya puthujjanassa kāmaguṇe paribhuñjitvā somanassikakālo. Kākassa kuṇape laggasseva ramaṇīyavanasaṇḍassa dassanaṃ viya puthujjanassa kāmaguṇesu laggasseva savanavasena aṭṭhatiṃsaārammaṇadassanaṃ. Kuṇape samuddaṃ paviṭṭhe kākassa patiṭṭhaṃ labhituṃ asakkontassa vināsaṃ pattakālo viya bālaputhujjanassa kāmaguṇagiddhassa pāpaparāyanassa kusaladhamme patiṭṭhaṃ labhituṃ asakkontassa mahāniraye vināsaṃ patti daṭṭhabbā.

Evamassa paccekabuddho imāya upamāya ovādaṃ datvā idāni tameva ovādaṃ thiraṃ katvā patiṭṭhapetuṃ gāthamāha

ekavācaṃpi dvivācaṃ bhaṇeyya anukampako

tatuttariṃ na bhāseyya dāso ayyassa santiketi.

Tattha na bhāseyyāti vacanaṃ agaṇhantassa hitato uttariṃ bhāsamāno sāmikassa santike dāso viya hoti. Dāso hi sāmike kathaṃ gaṇhantepi agaṇhantepi kathetiyeva. Tena vuttaṃ tatuttariṃ na bhāseyyāti.

Evaṃ vatvā paccekabuddho iddhiyā uppatitvā sace pabbajissasi vā no vā dinno te mayā ovādo appamatto hohi mahārājāti rājānaṃ anusāsetvā nandamūlakapabbhārameva gato.

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha

idaṃ vatvāna pakkāmi soṇako amitabuddhimā

vehāse antalikkhasmiṃ anusāsetvāna khattiyanti. Ayaṃ abhisambuddhagāthā.

Tattha idaṃ vatvānāti bhikkhave so paccekabuddho amitāya lokuttarabuddhiyā amitabuddhimā idaṃ vatvā iddhiyā uppatitvā sace pabbajissasi taveva no ce pabbajissasi taveva dinno te mayā ovādo appamatto hohīti evaṃ anusāsetvāna khattiyaṃ pakkāmi.

Bodhisattopi taṃ ākāsena gacchantaṃ yāva dassanapathā olokento ṭhatvā tasmiṃ cakkhupathe atikkante saṃvegaṃ paṭilabhitvā cintesi ayaṃ brāhmaṇo hīnajacco samāno asaṃbhinnakhattiyavaṃse jātassa mama matthake pādarajaṃ okiranto ākāsaṃ uppatitvā gato mayāpi ajjeva nikkhamitvā pabbajituṃ vaṭṭatīti. So rajjaṃ Niyyādetvā pabbajitukāmo gāthādvayamāha

ko nume rājakattāro sūtā veyyattimāgatā

rajjaṃ niyyādayissāmi nāhaṃ rajjena matthiko.

Ajjeva pabbajissāmi ko jaññā maraṇaṃ suve

nāhaṃ kākova dummedho kāmānaṃ vasamanvagāti .

Tattha ko numeti kuhiṃ ime. Rājakattāroti ye rājārahaṃ abhisiñcitvā rājānaṃ karonti. Sūtā veyyattimāgatāti sūtā ca ye ca aññe veyyattibhāvaṃ āgatā mukhamaṅgalikā. Rajjena matthikoti rajjena atthiko. Ko jaññā maraṇaṃ suveti maraṇaṃ ajja vā sve vāti idaṃ ko jānituṃ samattho.

Evaṃ rajjaṃ niyyādentassa sutvā amaccā āhaṃsu

atthi te daharo putto dīghāvu raṭṭhavaḍḍhano

taṃ rajje abhisiñcassu so no rājā bhavissatīti .

Tato paraṃ raññā vuttagāthamādiṃ katvā udānasambandhagāthā pālinayeneva veditabbā.

Rājā āha

khippaṃ kumāraṃ ānetha dīghāvuṃ raṭṭhavaḍḍhanaṃ

taṃ rajje abhisiñcassu so vo rājā bhavissatīti.

Amaccā rañño vacanaṃ sutvā rājakumāraṃ ānesuṃ. Rājāpissa rajjaṃ niyyādesi.

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha

Tato kumāraṃ ānesuṃ dīghāvuṃ raṭṭhavaḍḍhanaṃ

taṃ disvā ālapi rājā ekaputtaṃ manoramaṃ .

Saṭṭhigāmasahassāni paripuṇṇāni sabbaso

te putta paṭipajjassu rajjaṃ niyyādayāmi te .

Ajjeva pabbajissāmi ko jaññā maraṇaṃ suve

māhaṃ kākova dummedho kāmānaṃ vasamanvagaṃ .

Saṭṭhināgasahassāni sabbālaṅkārabhūsitā

suvaṇṇakacchā mātaṅgā hemakappanavāsasā.

Āruḷhā gāmaṇīyebhi tomaraṅkusapāṇibhi

te putta paṭipajjassu rajjaṃ niyyādayāmi te.

Ajjeva pabbajissāmi ko jaññā maraṇaṃ suve

māhaṃ kākova dummedho kāmānaṃ vasamanvagaṃ.

Saṭṭhiassasahassāni sabbālaṅkārabhūsitā

ājānīyā ca jātiyā sindhavā sīghavāhanā.

Āruḷhā gāmaṇīyebhi indiyācāpadhāribhi

te putta paṭipajjassu rajjaṃ niyyādayāmi te.

Ajjeva pabbajissāmi ko jaññā maraṇaṃ suve

māhaṃ kākova dummedho kāmānaṃ vasamanvagaṃ .

Saṭṭhirathasahassāni sannaddhā ussitaddhajā

dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā.

Āruḷhā gāmaṇīyebhi cāpahatthehi cammibhi

te putta paṭipajjassu rajjaṃ niyyādayāmi te.

Ajjeva pabbajissāmi ko jaññā maraṇaṃ suve

māhaṃ kākova dummedho kāmānaṃ vasamanvagaṃ.

Saṭṭhidhenusahassāni rohaññā puṅgavūsabhā

tā putta paṭipajjassu rajjaṃ niyyādayāmi te.

Ajjeva pabbajissāmi ko jaññā maraṇaṃ suve

māhaṃ kākova dummedho kāmānaṃ vasamanvagaṃ.

Soḷasitthīsahassāni sabbālaṅkārabhūsitā

vicitravatthābharaṇā āmuttamaṇikuṇḍalā

tā putta paṭipajjassu rajjaṃ niyyādayāmi te.

Ajjeva pabbajissāmi ko jaññā maraṇaṃ suve

māhaṃ kākova dummedho kāmānaṃ vasamanvaganti. Atha naṃ kumāro āha

daharasseva me tāta mātā matāti me sutaṃ

tayā vinā ahaṃ tāta jīvituṃpi na ussahe.

Yathā āraññakaṃ nāgaṃ poto anveti pacchato

jessantaṃ giriduggesu samesu visamesu ca.

Evantaṃ anugacchāmi puttamādāya pacchato

subharo te bhavissāmi na te hessāmi dubbharoti.

Yathā sāmuddikaṃ nāvaṃ bāṇijānaṃ dhanesinaṃ

vohāro tattha gaṇheyya bāṇijā byasanī siyā

evameva puttakali antarāyakaro mamāti.

Kumāro puna kiñci vattuṃ na visahi. Atha rājā amacce āṇāpento āha

imaṃ kumāraṃ pāpetha pāsādaṃ rativaḍḍhanaṃ

tattha kambusahatthāyo yathā sakkaṃva accharā

tā naṃ tattha ramissanti tāhi veso ramissatīti.

Tato kumāraṃ pāpesuṃ pāsādaṃ rativaḍḍhanaṃ

taṃ disvā avacuṃ kaññā dīghāvuṃ raṭṭhavaḍḍhanaṃ

devatā nusi gandhabbo ādū sakko purindado

ko vā tvaṃ kassa vā putto kathaṃ jānemu taṃ mayanti.

Namhi devo na gandhabbo napi sakko purindado

kāsirañño ahaṃ putto dīghāvu raṭṭhavaḍḍhano

mamaṃ bharatha bhaddaṃ vo ahaṃ bhattā bhavāmi voti.

Taṃ tattha avacuṃ kaññā dīghāvuṃ raṭṭhavaḍḍhanaṃ

kuhiṃ rājā anuppatto ito rājā kuhiṅgatoti .

Paṅkaṃ rājā atikkanto thale rājā patiṭṭhito

akaṇṭakaṃ agahanaṃ paṭipanno mahāpathaṃ.

Ahañca paṭipannosmi maggaṃ duggatigāminaṃ

sakaṇṭakaṃ sagahanaṃ yena gacchanti duggatiṃ.

Tassa te svāgataṃ rāja sīhasseva giribbajaṃ

anusāsa mahārāja tvaṃ no sabbāsamissaroti.

Tattha khippanti tenahi sīghaṃ ānetha. Ālapīti saṭṭhigāmasahassānīti ādīni vadanto ālapi. Sabbālaṅkārabhūsitāti te nāgā sabbehi sīsūpagādīhi alaṅkārehi bhūsitā. Hemakappanavāsasāti suvaṇṇakhacitena kappanena paṭicchannasarīrā. Gāmaṇīyebhīti hatthācariyehi. Ājānīyā cāti kāraṇākāraṇavijānanakāva jātiyā. Sindhavāti sindhavaraṭṭhe sindhavanadītīre jātā. Gāmaṇīyebhīti assācariyehi. Indiyācāpadhāribhīti indiyāvudhañca cāpāvudhañca dhārentehi. Dīpā athopi veyyagghāti dīpicammabyagghacammaparivārā. Gāmaṇīyebhīti rathikehi. Cammibhīti sannaddhacammehi. Rohaññāti rattavaṇṇā . Puṅgavūsabhāti usabhasaṅkhātena jeṭṭhakapuṅgavena samannāgatā. Daharasseva meti atha naṃ kumāro tāta daharasseva me sato mātā matā iti mayā sutaṃ sohaṃ tayā vinā jīvituṃ na sakkhissāmīti āha. Pototi taruṇo potako. Jessantanti vicarantaṃ. Sāmuddikanti samudde vicarantaṃ. Dhanesinanti dhanaṃ pariyesantānaṃ. Vohāroti vicitravohāro heṭṭhā kaḍḍhanako bālamaccho vā udakarakkhaso vā āvaṭṭo vā. Tatthāti tasmiṃ samudde. Bāṇijā byasanī siyāti atha te bāṇijā byasanī byasanaṃ pattā bhaveyyuṃ. Siyunti vā pāṭho. Puttakalīti puttalāmaka puttakāḷakaṇṇi. Kumāro puna kiñci vattuṃ na visahi. Atha rājā amacce Āṇāpento imanti ādimāha. Tattha kambusahatthāyoti kambusaṃ vuccati suvaṇṇaṃ suvaṇṇābharaṇabhūsitahatthāyoti attho. Yathāti yathā icchanti tathā karonti.

Evaṃ vatvā mahāsatto tattheva taṃ abhisiñcāpetvā nagaraṃ pāhesi. Sayaṃ pana ekakova uyyānā nikkhamitvā himavantaṃ pavisitvā ramaṇīye bhūmibhāge paṇṇasālaṃ māpetvā isipabbajjaṃ pabbajitvā vanamūlaphalāhāro yāpesi. Mahājanopi kumāraṃ bārāṇasiṃ pavesesi. So nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvā pāsādaṃ abhiruhi. Taṃ disvā avacuṃ kaññāti taṃ mahantena parivārena sirisobhaggena āgataṃ disvā asuko nāmesoti ajānantīyeva tā nāṭakitthiyo avocuṃ. Mamaṃ bharathāti maṃ icchatha. Paṅkanti rāgādikilesapaṅkaṃ. Thaleti pabbajjāya. Akaṇṭakanti rāgakaṇṭakādivirahitaṃ. Teheva gahanehi agahanaṃ. Mahāpathanti saggamokkhagāminaṃ mahāmaggaṃ paṭipanno. Yenāti yena micchāmaggena duggatiṃ gacchanti tamahaṃ paṭipannoti vadati. Tato tā cintesuṃ rājā tāva amhe pahāya pabbajito ayampi kāmesu virattacittarūpo sace naṃ nābhiramissāma nikkhamitvā pabbajeyya abhiramanākāramassa karissāmāti. Atha naṃ abhinandantiyo osānagāthamāhaṃsu. Tattha giribbajanti sīhapotakānaṃ vasanaṭṭhānaṃ kāñcanaguhaṃ kesarasīhassa āgataṃ viya tassa tava āgataṃ svāgataṃ. Tvaṃ noti tvaṃ sabbāsaṃpi amhākaṃ issaro sāmīti.

Evañca pana vatvā sabbāturiyāni paggaṇhiṃsu nānappakārāni Naccagītāni pavattayiṃsu. Yaso mahā ahosi. So yasasampatto pitaraṃ na sari dhammena rajjaṃ kāretvā yathākammaṃ gato. Bodhisattopi jhānābhiññā nibbattetvā āyūhapariyosāne brahmalokūpago ahosi.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā na bhikkhave idāneva pubbepi tathāgato mahābhinikkhamanaṃ nikkhantoyevāti vatvā jātakaṃ samodhānesi tadā paccekabuddho parinibbāyi putto rāhulakumāro ahosi sesaparisā buddhaparisā ahosi arindamo rājā pana ahamevāti.

Soṇakajātakaṃ niṭṭhitaṃ .

Paṭhamaṃ.