๔. สุมนพุทธวงศ์

6. Sumanabuddhavaṃsavaṇṇanā

evaṃ ekappakāreneva dasasahassilokadhātuṃ ekandhakāraṃ katvā tasmiṃ bhagavati parinibbute tassa aparabhāge navutivassasahassāyukesu manussesu anukkamena parihāyitvā dasavassesu jātesu 2- puna vaḍḍhitvā anukkamena asaṅkhyeyyāyukā hutvā puna parihāyitvā navutivassasahassāyukesu jātesu sumano nāma bodhisatto pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tato cavitvā mekhalanagare sudattassa nāma rañño kule sirimāya nāma deviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ aggahesi. Pāṭihāriyāni pubbe vuttanayāneva.

So anukkamena vuddhippatto sirivaḍḍhanasomavaḍḍhanaiddhivaḍḍhananāmadheyyesu tīsu pāsādesu tesaṭṭhiyā nāṭakitthisatasahassehi paricāriyamāno surayuvatīhi paricāriyamāno devakumāro viya navavassasahassāni dibbasukhasadisaṃ visayasukhamanubhavamāno vaṭaṃsikāya nāma deviyā anupamaṃ nāma nirupamaṃ puttaṃ janetvā cattāri nimittāni disvā hatthiyānena nikkhamitvā pabbaji. Taṃ pana pabbajantaṃ tiṃsakoṭiyo anupabbajiṃsu.

@Footnote: 1 Sī.,i. tamagataṃ 2 Sī.,i. atikkantesu antarakappesu

So tehi parivuto dasamāse padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya anomanigame anomaseṭṭhino dhītāya anupamāya nāma dinnaṃ pakkhittadibbojaṃ pāyāsaṃ paribhuñjitvā sālavane divāvihāraṃ vītināmetvā anupamājīvakena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā nāgabodhiṃ upagantvā taṃ padakkhiṇaṃ katvā aṭṭhahi tiṇamuṭṭhīhi tiṃsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ katvā tattha pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi. Tato mārabalaṃ vidhamitvā sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhitvā "anekajātisaṃsāraṃ .pe. Taṇhānaṃ khayamajjhagā"ti 1- udānaṃ udānesi. Tena vuttaṃ:-

"maṅgalassa aparena sumano nāma nāyako

sabbadhammehi asamo sabbasattānamuttamo"ti.

Tattha maṅgalassa aparenāti maṅgalassa bhagavato aparabhāge. Sabbadhammehi asamoti sabbehipi sīlasamādhipaññādhammehi asamo asadiso.

Sumano kira bhagavā bodhisamīpeyeva sattasattāhāni vītināmetvā dhammadesanatthaṃ brahmāyācanaṃ sampaṭicchitvā "kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyan"ti 2- upadhārento attanā saha pabbajitānaṃ tiṃsakoṭiyo ca attano kaniṭṭhabhātikaṃ vemātikaṃ saraṇakumārañca purohitaputtaṃ bhāvitattamāṇavakañca upanissayasampanne disvā "etesaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyan"ti cintetvā haṃsarājā viya gaganapathena mekhaluyyāne otaritvā uyyānapālaṃ pesetvā attano kaniṭṭhabhātikaṃ saraṇakumārañca purohitaputtaṃ bhāvitattakumārañca pakkosāpetvā tesaṃ parivārabhūtā tesaṃ parivārabhūtā sattattiṃsakoṭiyo attanā saha pabbajitā tiṃsakoṭiyo ca aññe ca bahū devamanussakoṭiyo cāti devaṃ koṭisatasahassaṃ dhammacakkappavattanena dhammāmataṃ pāyesi. Tena vuttaṃ:-

@Footnote: 1 khu.dha. 25/153 ādi/44

@2 vi.mahā. 4/10/10, dī.mahā. 10/72/35, Ma.mū. 12/284/245, Ma.Ma. 13/340/322

"tadā amatabheriṃ so 1- āhanī mekhale pure

dhammasaṅkhasamāyuttaṃ navaṅgaṃ jinasāsanan"ti.

Tattha amatabherinti amatādhigamāya nibbānādhigamāya bheriṃ. Āhanīti vādayi, dhammaṃ desesīti attho. Sāyaṃ amatabherī nāma amatapariyosānaṃ navaṅgaṃ buddhavacanaṃ. Tenevāha "dhammasaṅkhasamāyuttaṃ, navaṅgaṃ jinasāsanan"ti. Tattha dhammasaṅkhasamāyuttanti catusaccadhammakathāsaṅkhavarasamāyuttaṃ.

Sumano pana lokanāyako abhisambodhiṃ pāpuṇitvā paṭiññānurūpaṃ paṭipadaṃ paṭipajjamāno mahājanassa bhavabandhanamokkhatthāya kusalaratanassa kilesacorehi viluppamānassa parittānatthaṃ sīlavipulapākāraṃ samādhiparikhāparivāritaṃ vipassanā- ñāṇadvāraṃ satisampajaññadaḷhakavāṭaṃ samāpattimaṇḍapādipaṭimaṇḍitaṃ bodhipakkhiyajanasamākulaṃ amatavaranagaraṃ māpesi. Tena vuttaṃ:-

"nijjinitvā 2- kilese so patvā sambodhimuttamaṃ

māpesi nagaraṃ satthā saddhammapuravaruttaman"ti.

Tattha nijjinitvāti vijinitvā abhibhuyya, kilesābhisaṅkhāradevaputtamāre viddhaṃsetvāti attho. Soti so sumano bhagavā. "vijinitvā kilesehī"tipi pāṭho. Tattha hikāro padapūraṇamatte nipāto. Patvāti adhigantvā. "patto"tipi pāṭho. Nagaranti nibbānanagaraṃ. Saddhammapuravaruttamanti saddhammasaṅkhātaṃ puravaresu uttamaṃ seṭṭhaṃ padhānabhūtaṃ. Atha vā saddhammamayesu puresu pavaresu uttamaṃ saddhammapuravaruttamaṃ. Purimasmiṃ atthavikappe "nagaran"ti tasseva vevacananti daṭṭhabbaṃ. Paṭividdhadhamma- sabhāvānaṃ sekkhāsekkhānaṃ ariyapuggalānaṃ patiṭṭhānaṃ gocaranivāsaṭṭhena nibbānaṃ "nagaran"ti vuccati. Tasmiṃ pana saddhammavaranagare so satthā avicchinnaṃ akuṭilaṃ ujuṃ puthulañca vitthatañca satipaṭṭhānamayaṃ mahāvīthiṃ māpesi. Tena vuttaṃ:-

@Footnote: 1 pāḷi. amatabheriyo 2 pāḷi. vijinitvā, i. jinitvā

"nirantaraṃ akuṭilaṃ ujuṃ vipulavitthataṃ

māpesi so mahāvīthiṃ satipaṭṭhānavaruttaman"ti.

Tattha nirantaranti kusalajavanasañcaraṇānantarabhāvato nirantaraṃ. Akuṭilanti kuṭilabhāvakaradosavirahitato akuṭilaṃ. Ujunti akuṭilattāva ujuṃ. Purimapadasseva atthadīpakamidaṃ vacanaṃ. Vapulavitthatanti āyāmato ca vitthārato ca puthulavitthataṃ, puthulavitthatabhāvo lokiyalokuttarasatipaṭṭhānavasena daṭṭhabbo. Mahāvīthinti mahāmaggaṃ. Satipaṭṭhānavaruttamanti satipaṭṭhānañca taṃ varesu uttamañcāti satipaṭṭhānavaruttamaṃ. Atha vā varaṃ satipaṭṭhānamayaṃ uttamavīthinti attho.

Idāni tassa nibbānamahānagarassa tassaṃ satipaṭṭhānavīthiyaṃ cattāri sāmaññaphalāni catasso paṭisambhidā cha abhiññā aṭṭha samāpattiyoti imāni mahaggharatanāni ubhosu passesu dhammāpaṇe pasāresi. Tena vuttaṃ:-

"phale cattāri sāmaññe catasso paṭisambhidā

chaḷabhiññāṭṭhasamāpattī pasāresi tattha vīthiyan"ti.

Idāni bhagavā imāni ratanabhaṇḍāni ye pana appamattā satimanto paṇḍitā hiriottappavīriyādīhi samannāgatā, te ādiyantīti tesaṃ ratanānaṃ haraṇūpāyaṃ dassento:-

"ye appamattā akhilā hirivīriyehupāgatā

te te ime guṇavare ādiyanti yathāsukhan"ti āha.

Tattha yeti aniyamuddeso. Appamattāti pamādassa paṭipakkhabhūtena satiyā avippavāsalakkhaṇena appamādena samannāgatā. Akhilāti pañcacetokhilarahitā. Hirivīriyehu- pāgatāti kāyaduccaritādīhi hirīyatīti hirī, lajjāyetaṃ adhivacanaṃ. Vīrassa bhāvo Vīriyaṃ, taṃ ussāhalakkhaṇaṃ. Tehi hirivīriyehi upāgatā samannāgatā bhabbapuggalā. Teti idaṃ pubbe aniyamuddesassa niyamuddeso. Puna teti vuttappakāre guṇaratanavisese te kulaputtā ādiyanti paṭilabhanti adhigacchantīti attho. Sabbaṃ pana sumano bhagavā kataviditamano dhammabheriṃ āhanitvā dhammanagaraṃ māpetvā iminā nayena paṭhamameva satasahassakoṭiyo bodhesi. Ayaṃ paṭhamo abhisamayo ahosi. 1- Tena vuttaṃ:-

"evametena yogena uddharanto mahājanaṃ

bodhesi paṭhamaṃ satthā koṭisatasahassiyo"ti.

Tattha uddharantoti saṃsārasāgarato ariyamagganāvāya samuddharanto. Koṭisatasahassiyoti satasahassakoṭiyoti attho. Vipariyāyena niddiṭṭhaṃ.

Yadā pana sumano lokanāyako sunandavatīnagare ambarukkhamūle titthiyamadamānamaddanaṃ yamakapāṭihāriyaṃ katvā sattānaṃ koṭisahassaṃ 2- dhammāmataṃ pāyesi. Ayaṃ dutiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ:-

"yamhi kāle mahāvīro ovadī titthiye gaṇe

koṭisatasahassāni 3- dutiye dhammadesane"ti.

Tattha titthiye gaṇeti titthiyabhūte gaṇe, titthiyānaṃ gaṇe vā "titthiye abhimaddanto, buddho dhammamadesayī"ti paṭhanti keci.

Yadā pana dasasu cakkavāḷasahassesu devatā imasmiṃ cakkavāḷe sannipatitvā manussā ca nirodhakathaṃ samuṭṭhāpesuṃ "kathaṃ nirodhaṃ samāpajjanti, kathaṃ nirodhasamāpannā honti, kathaṃ nirodhā vuṭṭhahantī"ti. Evaṃ samāpajjaadhiṭṭhānavuṭṭhānādīsu vinicchayaṃ kātuṃ asakkontā saha manussehi chasu kāmāvacaradevalokesu devā ca navasu

@Footnote: 1 cha.Ma. ayaṃ paṭhamo abhisamayo ahosīti ime pāṭhā na dissanti

@2 Ma. koṭisatasahassaṃ 3 cha. koṭisahassābhisamiṃsu Brahmalokesu brahmāno ca dveḷhakajātā dvidhā ahesuṃ. Tato narasundarena arindamena nāma raññā saddhiṃ sāyanhasamaye sumanadasabalaṃ sabbalokanāthaṃ upasaṅkamiṃsu. Upasaṅkamitvā arindamo rājā bhagavantaṃ nirodhapañhaṃ pucchi. Tato bhagavatā nirodhapañhe vissajjite navutipāṇakoṭisahassānaṃ dhammābhisamayo ayaṃ tatiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ:-

"yadā devā manussā ca samaggā ekamānasā

nirodhapañhaṃ pucchiṃsu saṃsayañcāpi mānasaṃ.

Tadāpi dhammadesane nirodhaparidīpane

navutikoṭisahassānaṃ tatiyābhisamayo ahū"ti.

Tassa pana sumanassa bhagavato tayo sāvakasannipātā ahesuṃ. Tattha paṭhamasannipāte mekhalanagaraṃ upanissāya vassaṃ vasitvā paṭhamapavāraṇāya arahantānaṃ koṭisahassena ehibhikkhupabbajjāya pabbajitena saddhiṃ bhagavā pavāresi, ayaṃ paṭhamo sannipāto ahosi. Athāparena samayena saṅkassanagarassāvidūre arindamarājakusalabalanibbatte yojanappamāṇe kanakapabbate nisinno saradasamayarucira- karanikaro divasakaro viya yugandharapabbate munivaradivasakaro arindamarājānaṃ parivāretvā āgatānaṃ parisānaṃ navutikoṭisahassāni dametvā sabbe ehibhikkhupabbajjāya pabbājetvā tasmiṃyeva divase arahattaṃ pattehi bhikkhūhi parivuto caturaṅgasannāgate sannipāte pātimokkhaṃ uddisi. Ayaṃ dutiyo sannipāto ahosi. Yadā pana sakko devarājā sugatadassanatthāya upasaṅkami, tadā sumano bhagavā asītiyā arahantakoṭisahassehi parivuto pātimokkhaṃ uddisi, ayaṃ tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ:-

"sannipātā tayo āsuṃ sumanassa mahesino

khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ santacittāna tādinaṃ.

Vassaṃ vuṭṭhassa bhagavato abhighuṭṭhe pavāraṇe

koṭisatasahassehi pavāresi tathāgato.

Tatoparaṃ sannipāte vimale kañcanapabbate

navutikoṭisahassānaṃ dutiyo āsi samāgamo.

Yadā sakko devarājā buddhadassanupāgami

asītikoṭisahassānaṃ tatiyo āsi samāgamo"ti.

Tattha abhighuṭṭhe pavāraṇeti liṅgavipallāso daṭṭhabbo, abhighuṭṭhāya pavāraṇāyāti attho. Tatoparanti tato aparabhāge. Kañcanapabbateti kanakamaye pabbate. Buddhadassanupāgamīti buddhadassanatthamupāgami. Tadā kira amhākaṃ bodhisatto atulo nāma nāgarājā ahosi mahiddhiko mahānubhāvo. So "loke buddho uppanno"ti sutvā ñātigaṇaparivuto sakabhavanā nikkhamitvā koṭisatasahassa- bhikkhuparivārassa sumanassa bhagavato dibbehi turiyehi upahāraṃ kāretvā mahādānaṃ pavattetvā paccekadussayugāni datvā saraṇesu patiṭṭhāsi. Sopi naṃ satthā "anāgate buddho bhavissatī"ti byākāsi. Tena vuttaṃ:-

"ahantena samayena nāgarājā mahiddhiko

atulo nāma nāmena ussannakusalasañcayo. 1-

Tadāhaṃ nāgabhavanā nikkhamitvā sañātibhi

nāgānaṃ dibbaturiyehi sasaṃghaṃ jinamupaṭṭhahiṃ.

Koṭisatasahassāni 2- annapānena tappayiṃ

paccekadussayugaṃ datvā saraṇaṃ tamupāgamiṃ.

@Footnote: 1 pāḷi. uppannakusalasañcayo 2 cha.Ma. koṭisatasahassānaṃ

Sopi maṃ buddho byākāsi sumano lokanāyako

aparimeyyito kappe ayaṃ buddho bhavissati

1- ahu kapilavhayā rammā nikkhamitvā tathāgato. 1-

Padhānaṃ padahitvāna katvā dukkarakārikaṃ

ajapālarukkhamūlasmiṃ nisīditvā tathāgato

tattha pāyāsaṃ paggayha nerañjaramupehiti.

Nerañjarāya tīramhi pāyāsaṃ adi so jino

paṭiyattavaramaggena bodhimūlamhi ehiti.

Tato padakkhiṇaṃ katvā bodhimaṇḍaṃ anuttaraṃ

assattharukkhamūlamhi bujjhissati mahāyaso.

Imassa janikā mātā māyā nāma bhavissati

pitā suddhodano nāma ayaṃ hessati gotamo.

Anāsavā vītarāgā santacittā samāhitā

kolito upatisso ca aggā hessanti sāvakā

ānando nāmupaṭṭhāko upaṭṭhissatimaṃ jinaṃ.

Khemā uppalavaṇṇā ca aggā hessanti sāvikā

anāsavā vītarāgā santacittā samāhitā.

Bodhi tassa bhagavato assatthoti pavuccati

citto ca hatthāḷavako aggā hessantupaṭṭhakā.

Nandamātā ca uttarā aggā hessantupaṭṭhikā

āyu vassasataṃ tassa gotamassa yasassino.

@Footnote: 1 cha.Ma. ime pāṭhā na dissanti

Idaṃ sutvāna vacanaṃ asamassa mahesino

āmoditā naramarū buddhavījaṃ kira ayaṃ.

Ukkuṭṭhisaddā vattanti apphoṭenti hasanti ca

katañjalī namassanti dasasahassī sadevakā.

Yadimassa lokanāthassa virajjissāma sāsanaṃ

anāgatamhi addhāne hessāma sammukhā imaṃ.

Yathā manussā nadiṃ tarantā paṭititthaṃ virajjhiya

heṭṭhātitthaṃ gahetvāna uttaranti mahānadiṃ.

Evameva ayaṃ sabbe yadi muñcāmimaṃ jinaṃ

anāgatamhi addhāne hessāma sammukhā imaṃ. 1- Yathā koṇḍaññabuddhavaṃse, evaṃ aṭṭhārasa gāthā 2- vitthāretabbāti.

Tassāpi vacanaṃ sutvā bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ

uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ dasapāramipūriyā"ti.

Tassa pana sumanassa bhagavato mekhalaṃ nāma nagaraṃ ahosi, sudatto nāma rājā pitā, sirimā nāma devī mātā, saraṇo ca bhāvitatto ca dve aggasāvakā, udeno nāmupaṭṭhāko, soṇā ca upasoṇā ca dve aggasāvikā, nāgarukkho bodhi, navutihatthubbedhaṃ sarīraṃ, navutiyeva vassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi, vaṭaṃsikā nāmassa mahesī devī, anūpamo nāma putto ahosi, hatthiyānena nikkhami. Upaṭṭhāko aṅgarājā. Aṅgārāme vasīti. Tena vuttaṃ:-

"nagaraṃ mekhalaṃ nāma sudatto khattiyo

sirimā nāma janikā sumanassa mahesino.

@Footnote: 1 cha.Ma. (19) padhānaṃ padahitvāna .pe. hessāma sammukhā imanti pāṭhā na dissanti

@2 cha.Ma. aṭṭha gāthā

Navavassasahassāni agāraṃ ajjhāsi so 1-

cando sucando vaṭaṃso ca tayo pāsādamuttamā.

Tesaṭṭhisatasahassāni nāriyo samalaṅkatā

vaṭaṃsikā nāma nārī anūpamo nāma atrajo.

Nimitte caturo disvā hatthiyānena nikkhami

anūnadasamāsāni padhānaṃ padahī jino.

Brahmunā yācito santo sumano lokanāyako

vatti cakkaṃ mahāvīro mekhale puramuttame.

Saraṇo bhāvitatto ca ahesuṃ aggasāvakā

udeno nāmupaṭṭhāko sumanassa mahesino.

Soṇā ca upasoṇā ca ahesuṃ aggasāvikā

sopi buddho amitayaso nāgamūle abujjhatha.

Varuṇo ceva saraṇo ca ahesuṃ aggupaṭṭhakā

cālā ca upacālā ca ahesuṃ aggupaṭṭhikā.

Uccattanena so buddho navutihatthamuggato

kañcanagghiyasaṅkāso dasasahassī virocati.

Navutivassasahassāni āyu vijjati tāvade

tāvatā tiṭṭhamāno so tāresi janataṃ bahuṃ.

Tāraṇīye tārayitvā bodhanīye ca bodhayi

parinibbāyi sambuddho uḷurājāva atthami.

@Footnote: 1 cha.Ma. ajjha so vasi

Te ca khīṇāsavā bhikkhū so ca buddho asādiso

atulappabhaṃ dassayitvā nibbutā te mahāyasā.

Tañca ñāṇaṃ atuliyaṃ tāni ca atulāni ratanāni

sabbaṃ tamantarahitaṃ nanu rittā sabbasaṅkhāRā.

Sumano yasadharo buddho aṅgārāmamhi nibbuto

tattheva tassa jinathūpo catuyojanamuggato"ti.

Tattha kañcanagghiyasaṅkāsoti vividharatanavicittakañcanamayagghikasadisarūpasobho. Dasasahassī virocatīti tassa pabhāya dasasahassīpi lokadhātu virocatīti attho. Tāraṇīyeti tārayitabbe, tārayituṃ yutte sabbe buddhaveneyyeti attho. Uḷurājāvāti cando viya. Atthamīti atthaṅgato. Keci "atthaṃ gato"ti paṭhanti. Asādisoti asadiso. Mahāyasāti mahākittisaddā mahāparivārā ca. Tañca ñāṇanti taṃ sabbaññutaññāṇañca. Atuliyanti atulyaṃ asadisaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

Sumanabuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.

Niṭṭhito catuttho buddhavaṃso.