อชปาลนิโครธกถา

{๔} อถโข ภควา ตสฺส สตฺตาหสฺส อจฺจเยน ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐหิตฺวา โพธิรุกฺขมูลา เยน อชปาลนิโคฺรโธ เตนุปสงฺกมีติ เอตฺถ น ภควา ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐหิตฺวา อนนฺตรเมว โพธิรุกฺขมูลา เยน อชปาลนิโคฺรโธ เตนุปสงฺกมิ ฯ ยถา ปน ภุตฺวา สยตีติ วุตฺเตน น หตฺเถ อโธวิตฺวา มุขํ อวิกฺขาเลตฺวา สยนสมีปํ อคนฺตฺวา อญฺญํ กิญฺจิ อลฺลาปสลฺลาปํ อกตฺวา สยติ อิจฺเจวํ วุตฺตํ โหติ โภชนโต ปน ปจฺฉา สยติ น น สยตีติ อิทเมตฺถ ทีปิตํ โหติ เอวมิธาปิ น ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐหิตฺวา อนนฺตรเมว ปกฺกามีติ วุตฺตํ โหติ วุฏฺฐานโต ปน ปจฺฉา ปกฺกามิ น น ปกฺกามีติ อิทเมตฺถ ทีปิตํ โหติ ฯ อนนฺตรํ ปน อปกฺกมิตฺวา ภควา กึ อกาสีติ ฯ อปรานิปิ ตีณิ สตฺตาหานิ โพธิสมีเปเยว วีตินาเมสิ ฯ ตตฺรายํ อนุปุพฺพีกถา ภควติ กิร พุทฺธตฺตํ ปตฺวา สตฺตาหํ เอกปลฺลงฺเกน นิสินฺเน น ภควา วุฏฺฐาติ กึ นุโข อญฺเญปิ พุทฺธตฺตกรา ธมฺมา อตฺถีติ เอกจฺจานํ เทวตานํ กงฺขา อุทปาทิ ฯ อถ ภควา อฏฺฐเม ทิวเส สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย เทวตานํ กงฺขํ ญตฺวา กงฺขาวิธมนตฺถํ อากาเส อุปฺปติตฺวา ยมกปาฏิหาริยํ ทสฺเสตฺวา ตาสํ กงฺขํ วิธมิตฺวา ปลฺลงฺกโต อีสกํ ปาจีนนิสฺสิเต อุตฺตรทิสาภาเค ฐตฺวา จตฺตาริ อสงฺเขยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ อุปจิตานํ ปารมีนํ ผลาธิคมนฏฺฐานํ ปลฺลงฺกญฺจ โพธิรุกฺขญฺจ อนิมฺมิเสหิ อกฺขีหิ โอโลกยมาโน สตฺตาหํ วีตินาเมสิ ฯ ตํ ฐานํ อนิมฺมิสเจติยํ นาม ชาตํ ฯ อถ ปลฺลงฺกสฺส จ ฐิตฏฺฐานสฺส จ อนฺตรา ปุรตฺถิมโต จ ปจฺฉิมโต จ อายเต รตนจงฺกเม จงฺกมนฺโต สตฺตาหํ วีตินาเมสิ ฯ ตํ ฐานํ รตนจงฺกมเจติยํ นาม ชาตํ ฯ ตโต ปจฺฉิมทิสาภาเค เทวตา รตนฆรํ มาปยึสุ ฯ ตตฺถ ปลฺลงฺเกน นิสีทิตฺวา อภิธมฺมปิฏกํ วิเสสโต เจตฺถ อนนฺตนยสมนฺตปฏฺฐานํ วิจินนฺโต สตฺตาหํ วีตินาเมสิ ฯ ตํ ฐานํ รตนฆรเจติยํ นาม ชาตํ ฯ เอวํ โพธิสมีเปเยว จตฺตาริ สตฺตาหานิ วีตินาเมตฺวา ปญฺจเม สตฺตาเห โพธิรุกฺขมูลา เยน อชปาลนิโคฺรโธ เตนุปสงฺกมิ ฯ ตสฺส กิร นิโคฺรธสฺส ฉายาย อชปาลกา คนฺตฺวา นิสีทนฺติ เตนสฺส อชปาลนิโคฺรโธเตฺวว นามํ อุทปาทิ ฯ สตฺตาหํ วิมุตฺติสุขปฏิสํเวทีติ ตตฺราปิ ธมฺมํ วิจินนฺโตเยว วิมุตฺติสุขํ ปฏิสํเวเทนฺโต นิสีทิ ฯ โพธิโต ปุรตฺถิมทิสาภาเค เอส รุกฺโข โหติ ฯ เอวํ นิสินฺเน จ ปเนตฺถ ภควติ เอโก พฺราหฺมโณ ตํ อาคนฺตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิ ฯ เตน วุตฺตํ อถโข อญฺญตโรติอาทิ ฯ ตตฺถ หุํหุํกชาติโกติ โส กิร ทิฏฺฐมงฺคลิโก นาม มานวเสน โกธวเสน จ หุํหุนฺติ กโรนฺโต วิจรติ ตสฺมา หุํหุํกชาติโกติ วุจฺจติ ฯ หุหุกชาติโกติปิ ปฐนฺติ ฯ เอตมตฺถํ วิทิตฺวาติ เอตํ เตน วุตฺตสฺส วจนสฺส สิขาปฺปตฺตมตฺถํ วิทิตฺวา ตายํ เวลายํ อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ ฯ ตสฺสตฺโถ โย พาหิตปาปธมฺมตาย พฺราหฺมโณ น ทิฏฺฐมงฺคลิกตาย หุํหุํการกสาวาทิปาปธมฺมยุตฺโต หุตฺวา เกวลํ ชาติมตฺตเกน พฺรหฺมญฺญํ ปฏิชานาติ โส พฺราหฺมโณ พาหิตปาป- ธมฺมตฺตา พาหิตปาปธมฺโม หุํหุํการปฺปหาเน นิหุํหุํโก ราคาทิกสาวาภาเวน นิกฺกสาโว ภาวนานุโยคยุตฺตจิตฺตตาย ยตตฺโต สีลสํวเรน วา สญฺญตจิตฺตตาย ยตตฺโต จตุมคฺคญาณสงฺขาเตหิ เวเทหิ วา อนฺตํ ติณฺณํ เวทานํ อนฺตํ คตตฺตา เวทนฺตคู จตุมคฺคพฺรหฺมจริยสฺส วุสิตตฺตา วุสิตพฺรหฺมจริโย ฯ ธมฺเมน โส พฺรหฺมวาทํ วเทยฺยาติ พฺราหฺมโณ อหนฺติ เอตํ วาทํ ธมฺเมน วเทยฺย ยสฺส สกเล โลกสนฺนิวาเส กุหิญฺจิ เอการมฺมเณปิ ราคุสฺสโท โทสุสฺสโท โมหุสฺสโท มานุสฺสโท ทิฏฺฐุสฺสโทติ อิเม ปญฺจ อุสฺสทา นตฺถีติ ฯ {๕} อกาลเมโฆติ อสมฺปตฺเต วสฺสกาเล อุปฺปนฺนเมโฆ ฯ อยํ ปน คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเส อุทปาทิ ฯ สตฺตาหวทฺทลิกาติ ตสฺมึ อุปฺปนฺเน สตฺตาหํ อวิจฺฉินฺนวุฏฺฐิตา อโหสิ ฯ สีตวาตทุทฺทินีติ สา จ ปน สตฺตาหวทฺทลิกา อุทกผุสิตสมฺมิสฺเสน สีตวาเตน สมนฺตา ปริพฺภมนฺเตน ทูสิตทิวสตฺตา สีตวาตทุทฺทินี นาม อโหสิ ฯ