[๔๘๔] กุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม โดยเหตุปัจจัย เป็นต้น

เอเตสุ ปน ฉสุ วาเรสุ อตฺถิ โกจิ ปจฺจโย เอกนฺตํ อนุโลมโต น ติฏฺฐติ, ปจฺจนีกโตว ติฏฺฐติ, อตฺถิ เอกนฺตํ ปจฺจนีกโต น ติฏฺฐติ, อนุโลมโตว ติฏฺฐติ, อตฺถิ อเนกนฺตํ อนุโลมโต เจว ติฏฺฐติ, ปจฺจนีกโต จาติ อิทํ ปกิณฺณกํ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ปฐโม ปโญฺห ปจฺฉาชาตสฺส, ทุติโย ปโญฺห มหาจตุกฺกสฺส, ตติโย ยุชฺชมานกานํ เสสานํ วเสน เวทิตพฺโพ. ๗-

@เชิงอรรถ: ๑ ขุ.ชา. ๒๘/๔๒๐/๑๖๐ (สฺยา) ๒ สํ.ม. ๑๙/๘๓๒/๒๔๕

@๓ สี.,ม. อยํ สมฺปยุตฺตฏฺโฐ นาม อสํสฏฺฐํ ๔ ฉ.ม. อยํ ปาโฐ น ทิสฺสติ

@๕ ฉ.ม. เอกุปฺปาทลกฺขณสฺส ๖ ฉ.ม. เวทิตพฺพาตีติ ปาโฐ น ทิสฺสติ

@๗ ฉ.ม. เวทิตพฺโพติ

๗. ปญฺหาวารวิภงฺควณฺณนา

[๔๐๑-๔๐๓] ปญฺหาวาเร "สิยา กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย"ติอาทีนํ ๑- กุสลตฺติเก อุทฺธริตพฺพปุจฺฉานํ ลพฺภมานวเสน วิสฺสชฺชนํ ทสฺเสตุํ กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโยติอาทิ วุตฺตํ. กุสโล จ นาเมส สยํ อุปฺปชฺชนฺโต ฐเปตฺวา ปจฺฉาชาตญฺจ วิปากญฺจ เสเสหิ พาวีสติยา ปจฺจเยหิ อุปฺปชฺชติ, กุสลสฺส ปจฺจโย โหนฺโต ฐเปตฺวา ปุเรชาตปจฺฉาชาตวิปากวิปฺปยุตฺเต เสเสหิ วีสติยา ปจฺจเยหิ ปจฺจโย โหติ. ตสฺมา เยหิ ปจฺจเยหิ กุสโล กุสลสฺส ปจฺจโย โหติ, เต ปจฺจเย ปฏิปาฏิยา ทสฺเสตุํ เหตุปจฺจเยนาติอาทิ อารทฺธํ.

ตตฺถ ยา เอสา ปจฺจยวิภงฺควาเร วิย "เหตุสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานนฺ"ติ อกตฺวา "เหตู สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานนฺ"ติ เทสนา กตา, ตสฺสา เอวํ กรเณ อิทํ ปโยชนํ:- ตตฺถ หิ สุญฺญฏฺฐํ ทีเปตุํ ธมฺมานนฺติ วุตฺตํ, อิธ ปจฺจยโต อุปฺปชฺชมานา ธมฺมา ราสิโต อุปฺปชฺชนฺติ, น เอเกกโตติ ราสฏฺฐํ ทีเปตุํ ขนฺธานนฺติ วุตฺตํ. ปฏิจฺจวาราทีสุ วา ขนฺธวเสน ปจฺจยุปฺปนฺนเทสนา อารุฬฺหาติ เตเนวานุกฺกเมน อิธาปิ อารุฬฺหา. ๒- กสฺมา ปเนเตสุ เอวมารุฬฺหาติ? อสงฺกรโต วิภาคทสฺสนตฺถํ. "เอกํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เสสา ธมฺมา"ติ หิ อาทินา นเยน วุจฺจมาเน อสุกธมฺมํ นาม นิสฺสาย อสุกธมฺมาติ น สกฺกา อสงฺกรโต ปจฺจเย จ ปจฺจยุปฺปนฺเน จ ชานิตุํ, เอวํ สนฺเต อุทฺเทสนิทฺเทสา นิพฺพิเสสา สิยุํ. ตสฺมา อสงฺกรโต วิภาคทสฺสนตฺถํ เอวํ อารุฬฺหาติ เวทิตพฺพา. จิตฺตสมุฏฺฐานานนฺติ อิทํ ยสฺส อพฺยากตสฺส กุสโล เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ, ตเมว ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ปจฺจยวิภงฺเค ปน กุสลาทิวเสน วิภาคํ อกตฺวา สามญฺญโต สพฺเพสํ เหตูนํ วเสน อุปฺปนฺนรูปทสฺสนตฺถํ จิตฺตสมุฏฺฐานานนฺติ อวตฺวา ตํสมุฏฺฐานานนฺติ

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม....อาทินา ๒ ฉ.ม. อารุฬฺหาติ วุตฺตํ. ตสฺมา ตตฺถ อพฺยากตเหตุสมุฏฺฐานรูปํ, โอกฺกนฺติกฺขเณ กฏตฺตารูปมฺปิ สงฺคหิตํ. ๑- อิมินา อุปาเยน เสเสสุปิ เอวรูเปสุ วิสฺสชฺชเนสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.