ธาตุ ๑๘

[348] ธาตุ 18 (สิ่งที่ทรงสภาวะของตนอยู่เอง ตามที่เหตุปัจจัยปรุงแต่งขึ้น เป็นไปตามธรรมนิยามคือกำหนดแห่งธรรมดา ไม่มีผู้สร้างผู้บันดาล และมีรูปลักษณะกิจอาการเป็นแบบจำเพาะตัว อันพึงกำหนดเอาเป็นหลักได้แต่ละอย่างๆ - Dhātu: elements)

1. จักขุธาตุ (ธาตุคือจักขุปสาท - Cakkhu-dhātu: eye element)

2. รูปธาตุ (ธาตุคือรูปารมณ์ - Rūpa-dhātu: visible-data element)

3. จักขุวิญญาณธาตุ (ธาตุคือจักขุวิญญาณ - Cakkhuviññāṇa-dhātu: eye-consciousness element)

4. โสตธาตุ (ธาตุคือโสตปสาท - Sota-dhātu: ear element)

5. สัททธาตุ (ธาตุคือสัททารมณ์ - Sadda-dhātu: sound element)

6. โสตวิญญาณธาตุ (ธาตุคือโสตวิญญาณ - Sotaviññāṇa-dhātu: ear-consciousness element)

7. ฆานธาตุ (ธาตุคือฆานปสาท - Ghāna-dhātu: nose element)

8. คันธธาตุ (ธาตุคือคันธารมณ์ - Gandha-dhātu: odour element)

9. ฆานวิญญาณธาตุ (ธาตุคือฆานวิญญาณ - Ghānaviññāṇa-dhātu: nose-consciousness element)

10. ชิวหาธาตุ (ธาตุคือชิวหาปสาท - Jivhā-dhātu: tongue element)

11. รสธาตุ (ธาตุคือรสารมณ์ - Rasa-dhātu: flavour element)

12. ชิวหาวิญญาณธาตุ (ธาตุคือชิวหาวิญญาณ - Jivhāviññāṇa-dhātu: tongue-consciousness element)

13. กายธาตุ (ธาตุคือกายปสาท - Kāya-dhātu: body element)

14. โผฏฐัพพธาตุ (ธาตุคือโผฏฐัพพารมณ์ - Phoṭṭhabba-dhātu: tangible-data element)

15. กายวิญญาณธาตุ (ธาตุคือกายวิญญาณ - Kāyaviññāṇa-dhātu: body-consciousness element)

16. มโนธาตุ (ธาตุคือมโน - Mano-dhātu: mind element)

17. ธรรมธาตุ (ธาตุคือธรรมารมณ์ - Dhamma-dhātu: mental-data element)

18. มโนวิญญาณธาตุ (ธาตุคือมโนวิญญาณ - Manoviññāṇa-dhātu: mind-consciousness element)

ข้อควรสังเกต

ก. ข้อ 3, 6, 9, 12, 15 ได้แก่ ทวิปัญจวิญญาณจิต รวมเป็นจิต = 10

ข. ข้อ 16 มโนธาตุ ได้แก่ สัมปฏิจฉนะ 2 กับปัญจทวาราวัชชนะ 1 รวมเป็นจิต = 3

ค. ข้อ 18 มโนวิญญาณธาตุ ได้แก่ จิตนอกเหนือจากนั้นอีก = 76

รวมเป็นจิตทั้งสิ้น = 89

ดู [356] จิต 89 หรือ 121.