ตักการิยชาดก
ว่าด้วยการพูดดีเป็นศรีแก่ตัว
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๑๘๒๖ · บรรทัด ๗๐๖๓ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๒
เรื่องเล่า
พระศาสดา เมื่อเสด็จประทับอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงพระปรารภภิกษุชื่อโกกาลิกะ ตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่า อหเมว ทุพฺภาสิตํ ภาสิ พาโล ดังนี้.
ความพิสดารว่า ภายในพรรษาหนึ่ง พระอัครสาวกทั้งสองท่านประสงค์จะละหมู่อยู่อย่างเงียบ ๆ ทูลลาพระศาสดา ไปถึงที่อยู่ของพระโกกาลิกะในโกกาลิกรัฐกล่าวเธออย่างนี้ว่า โกกาลิกะผู้มีอายุ เรากับเธอถ้อยทีถ้อยอาศัยกัน จักอยู่เป็นผาสุกตลอดไตรมาสนี้ เราขออยู่จำพรรษา ณ ที่นี้แหละ. เธอตอบว่า ผู้มีอายุ ก็ท่านอาศัยผมแล้วจักอยู่สำราญได้ไฉนเล่า. พระอัครสาวกตอบว่า ผู้มีอายุ ถ้าเธอไม่บอกแก่ใคร ๆ ว่า พระอัครสาวกอยู่จำพรรษาที่นี้เราจะพึงอยู่สบาย นี้เราอาศัยเธออยู่เป็นผาสุก. เธอถามว่า เมื่อเป็นเช่นนี้ผมอาศัยท่าน พึงอยู่เป็นผาสุกได้อย่างไร. ตอบว่า เราจักบอกธรรม จักกล่าวธรรมกถาแก่เธอตลอดไตรมาส นี้เธออาศัยเราอยู่เป็นผาสุก. พระโกกาลิกะกล่าวว่า ผู้มีอายุ เชิญท่านอยู่ตามอัธยาศัยเถิด และได้ถวายเสนาสนะที่สมควรแก่ท่านทั้งสอง. พระอัครสาวกทั้งสองพากันอยู่สบายด้วยความสุขในผลสมาบัติ. ใคร ๆ มิรู้การที่ท่านพากันอยู่ ณ ที่นี้. ท่านทั้งสองจำพรรษาแล้ว ปวารณาแล้ว ก็พากันบอกพระโกกาลิกะนั้นว่า อาวุโส เราอาศัยเธออยู่กันอย่างสบายแล้วจักพากันไปถวายบังคมพระศาสดา เธอรับคำว่า สาธุ แล้วพาพระอัครสาวกทั้งสองเที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านใกล้ ๆ. พระเถระทั้งหลายกระทำภัตกิจเสร็จแล้ว ก็พากันออกจากบ้าน.
พระโกกาลิกะส่งพระเถระเหล่านั้นแล้วกลับไปบอกคนทั้งหลายว่าอุบาสกทั้งหลาย พวกแกเหมือนเดรัจฉาน ช่างไม่รู้เสียเลยว่าพระอัครสาวกทั้งสองอยู่ในวิหารตลอด ๓ เดือน บัดนี้เล่า ท่านก็กลับไปเสียแล้ว. คนทั้งหลายพากันกล่าวว่า เหตุไรเล่า พระผู้เป็นเจ้าจึงไม่แจ้งแก่พวกผมให้ทราบ แล้วพากันถือเภสัช มีเนยใสและน้ำมันเป็นต้น และเครื่องนุ่งห่มคือผ้าเป็นอันมาก เข้าไปหาพระเถระไหว้แล้วต่างกราบเรียนว่า ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้เจริญ โปรดอภัยแก่พวกกระผมเถิด. พระโกกาลิกะดำริว่า พระเถระทั้งสองมักน้อยสันโดษ คงไม่รับผ้าเหล่านี้ด้วยตน คงให้แก่เรา จึงไปสู่พระเถระทั้งหลายกับพวกอุบาสกนั่นเอง. พระเถระทั้งสองมิได้รับอะไร ๆ ไว้เพื่อตนทั้งไม่สั่งให้เขาถวายแก่พระโกกาลิกะ เพราะท่านมุ่งอบรมภิกษุอยู่. พวกอุบาสกพากันอ้อนวอนว่า ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้เจริญ เมื่อพระคุณเจ้าไม่รับคราวนี้ ก็นิมนต์มาที่นี้อีกเพื่ออนุเคราะห์พวกกระผม. พระเถระเจ้ารับแล้วพากันไปสู่สำนักพระศาสดา พระโกกาลิกะผูกอาฆาตว่า พระเถระเหล่านั้น เมื่อตนไม่รับก็ไม่บอกให้เขาให้แม้แก่เรา. ฝ่ายพระเถระทั้งสองพักอยู่ในสำนักพระศาสดาหน่อยหนึ่ง ก็พาภิกษุ ๕๐๐ รูปผู้เป็นบริวารของตน ๆ เที่ยวจาริกไปกับภิกษุ๑,๐๐๐ รูป จนถึงโกกาลิกรัฐ. พวกอุบาสกเหล่านั้นก็พากันต้อนรับ พาพระเถระไปสู่วิหารนั้นเอง กระทำสักการะใหญ่ทุก ๆ วัน. เภสัชและเครื่องนุ่งห่มคือผ้าเกิดขึ้นมามากมาย. พวกภิกษุผู้ที่มากับพระเถระ พากันเลือกจีวรให้แก่พวกภิกษุที่มากันเท่านั้น ไม่ได้ให้แก่พระโกกาลิกะ. แม้พระเถระก็มิได้บอกให้เธอ โกกาลิกะไม่ได้จีวรก็ด่าตัดเพ้อพระเถระว่า สารีบุตรและโมคคัลลานะปรารถนาน้อย เมื่อก่อนเขาให้ลาภไม่รับ บัดนี้รับเสียจนล้นเหลือ ไม่มองดูผู้อื่น ๆ เลย พระเถระทั้งหลายดำริว่า โกกาลิกะประสบอกุศลเพราะอาศัยพวกเรา พร้อมด้วยบริวารพากันออกไป แม้จะถูกหมู่ชนพากันอาราธนาว่าพระคุณเจ้านิมนต์อยู่อีกสักสองสามวันเถิด ก็มิได้ปรารถนาจะกลับ.
ลำดับนั้นภิกษุรูปหนึ่งกล่าวว่า อุบาสกทั้งหลาย พระเถระทั้งหลายจักอยู่ได้อย่างไร พระเถระผู้ชิดชอบของพวกท่าน ทนการอยู่ของภิกษุเหล่านั้นไม่ได้. อุบาสกเหล่านั้นพากันไปสู่สำนักของพระโกกาลิกะนั้น กล่าวว่า พระคุณเจ้าผู้เจริญ ได้ยินว่า พระคุณเจ้าทนการอยู่ในสำนักของพระเถระไม่ได้ นิมนต์ไปเถิดขอรับ จงขอให้พระเถระเจ้าทั้งสองรับขมาแล้วนิมนต์กลับมา หรือไม่เช่นนั้นพระคุณเจ้าจงหนีไปอยู่ที่อื่นเถิด. พระโกกาลิกะจำไปอ้อนวอนพระเถระทั้งหลายด้วยความกลัวพวกอุบาสก. พระเถระทั้งหลายต่างกล่าวว่า ผู้มีอายุ เธอจงไปเสียเถิด พวกเราจักไม่กลับละ. เธอเมื่อไม่อาจนิมนต์พระเถระให้กลับได้ ก็กลับไปวิหารนั่นแล. ลำดับนั้น พวกอุบาสกพากันถามเธอว่า พระคุณเจ้าข้าพระคุณเจ้านิมนต์พระเถระกลับหรือ ก็กล่าวว่า ผู้มีอายุทั้งหลาย ข้าพเจ้าไม่สามารถนิมนต์ให้กลับได้. ลำดับนั้น พวกอุบาสกต่างคิดว่า เมื่อภิกษุผู้มีบาปกรรมนี้ยังอยู่ในวิหารนี้ พวกภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักจักไม่อยู่ พวกเราต้องไล่เธอไปเสีย แล้วพากันกล่าวกะเธอว่า พระคุณเจ้าข้า พระคุณเจ้าอย่าอยู่ที่นี้เลยพระคุณเจ้าจะพึ่งพาอาศัยอะไร ๆ พวกข้าพเจ้าไม่ได้ละ. เธอถูกพวกเหล่านั้นชังน้ำหน้าเสียแล้ว ก็ถือบาตรจีวรไปพระเชตวัน เข้าเฝ้าพระศาสดากราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระสารีบุตร ท่านพระโมคคัลลานะมีความปรารถนาลามก ลุอำนาจความปรารถนาลามกเสียแล้ว. ลำดับนั้น พระศาสดารับสั่งกะเธอว่า โกกาลิกะ เธออย่าได้กล่าวอย่างนี้เลย จงยังจิตให้เลื่อมใสในสารีบุตรและโมคคัลลานะเถิด. ท่านโกกาลิกะกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญพระองค์มัวเชื่อพระอัครสาวกของพระองค์ ข้าพระองค์ได้เห็นประจักษ์แล้วว่าพวกนี้ล้วนเลว ๆ มีลับลมคมในทุศีลทั้งนั้น แม้พระศาสดาจะตรัสห้ามถึงสามครั้ง ก็คงกล่าวอย่างนั้น แล้วลุกจากอาสนะหลีกไป.
พอเธอหันไปเท่านั้นทั่วร่างก็เกิดตุ่มประมาณเท่าเมล็ดผักกาด ค่อยเจริญโดยลำดับ ถึงขนาดมะตูมสุกแล้วแตกน้ำเหลืองและเลือดไหลโทรมกาย. เธอต้องระทดเจ็บแสบนอนอยู่ ณ ซุ่มพระทวารพระเชตวัน ถึงพรหมโลกได้มีเรื่องเกรียวกราวกันว่า พระอัครสาวกทั้งสองถูกพระโกกาลิกะด่า. ลำดับนั้นตุทีพรหมอุปัชฌาย์ของเธอทราบเรื่องนั้น จึงมาดำริว่า จักให้เธอขมาพระเถระทั้งหลายเสีย ยืนในอากาศกล่าวว่า โกกาลิกะ ท่านทำกรรมหยาบคายนัก ท่านจงให้พระอัครสาวกเลื่อมใสเถิด. เธอถามว่า ผู้มีอายุ ท่านเป็นใครเล่า เราชื่อว่า ตุทีพรหม เธอกลับเอ็ดเอามหาพรหมว่า ผู้มีอายุ ท่านนะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพยากรณ์แล้วว่า เป็นพระอนาคามีมิใช่หรือ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วว่า ธรรมดาว่า พระอนาคามีมีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นสภาวะ ท่านคงเป็นยักษ์ที่กองขยะเป็นแน่. ท้าวมหาพรหมนั้น เมื่อมิอาจให้เธอเชื่อถือถ้อยคำได้ ก็กล่าวว่า ท่านนั้นเองจักปรากฏตามคำของท่าน แล้วไปสู่พรหมโลกชั้นสุทธาวาสทันที. ฝ่ายภิกษุโกกาลิกะก็ตายไปบังเกิดในปทุมนรก. ท้าวสหัมบดีพรหมรู้ความที่เธอเกิดในที่นั้นแล้ว จึงกราบทูลแด่พระตถาคต. พระศาสดาตรัสเล่าแก่พวกภิกษุพวกภิกษุเมื่อกล่าวถึงโทษของเธอ พากันสนทนากันในโรงธรรมสภาว่า ผู้มีอายุทั้งหลาย ได้ยินว่า โกกาลิกภิกษุด่าพระสารีบุตรและพระมหาโมคคัลลานะบังเกิดในปทุมนรกเพราะอาศัยปากของตน. พระศาสดาเสด็จมาตรัสถามว่าดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้พวกเธอนั่งสนทนากันด้วยเรื่องอะไรหนอ เมื่อภิกษุเหล่านั้นกราบทูลให้ทรงทราบแล้วตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิใช่แต่ในบัดนี้เท่านั้น ที่โกกาลิกะถูกถ้อยคำกำจัดเสีย เสวยทุกข์เพราะปากของตน แม้ในกาลก่อน ก็เสวยทุกข์เพราะปากของตนแล้วเหมือนกันดังนี้แล้ว จึงทรงนำอดีตนิทานมาเล่าดังต่อไปนี้.
ในอดีตกาล เมื่อพระเจ้าพรหมทัตเสวยราชสมบัติในกรุงพาราณสีปุโรหิตของท้าวเธอเป็นคนตาเหลือง มีเขี้ยวงอกออกมา. นางพราหมณีของเขาเล่นชู้กับพราหมณ์อื่น. แม้พราหมณ์ผู้เป็นชู้นั้น ก็มีลักษณะเช่นนั้นเหมือนกัน. ปุโรหิตเฝ้าห้ามนางพราหมณีบ่อย ๆ เมื่อไม่อาจห้ามปรามกันได้. ก็คิดว่าเราไม่อาจจะฆ่าไอ้ไพรีของเรานี้ด้วยมือตนได้ ต้องหาอุบายฆ่ามันเสียให้ได้. เขาก็เข้าเฝ้าพระราชากราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราช พระนครของพระองค์เป็นพระนครชั้นเลิศในสกลชมพูทวีป พระองค์เล่าก็เป็นพระอัครราชา ประตูพระนครด้านทักษิณของพระองค์ผู้ทรงนามว่าอัครราชาเช่นนี้ สร้างไว้ชั่วไม่เป็นมงคลเลยพระเจ้าข้า. พระราชาตรัสสั่งว่า ควรจะได้อะไรเล่า. เขากราบทูลว่า ต้องรื้อประตูเก่าเสียหาไม้ที่ประกอบด้วยมงคลมาให้พลีแก่ฝูงภูตผู้รักษาพระนคร แล้วตั้งพระทวารใหม่ตามมงคลฤกษ์ พระเจ้าข้า. พระราชารับสั่งว่าถ้าเช่นนั้น เชิญท่านทำอย่างนั้นเถิด.
ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์ เสวยพระชาติเป็นมาณพ ชื่อว่าตักการิยะเรียนศิลปะในสำนักของเขา. ปุโรหิตให้รื้อประตูเก่าตั้งใหม่แล้วกราบทูลพระราชาว่า ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ประตูสำเร็จแล้ว พรุ่งนี้เป็นวันฤกษ์งามต้องทำพลียกพระทวารมิให้ล่วงพ้นฤกษ์นั้นไปได้ พระเจ้าข้า. พระราชารับสั่งว่าถ้าเช่นนั้นท่านอาจารย์ควรจะได้อะไรเพื่อประกอบพิธีพลีกรรม. เขากราบทูลว่าข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พระทวารมีศักดิ์ใหญ่ ต้องเชิญเทพดาผู้มีศักดิ์ให้เข้าครอบครอง จำต้องฆ่าพราหมณ์ผู้บริสุทธิ์ทั้งสองฝ่าย คนหนึ่งมีนัยตาเหลืองมีเขี้ยวงอกออกมา เอาเนื้อและเลือดของเขาทำพลีกรรม แล้วเอาอ่างฝังลงไปใต้พระทวาร ตั้งพระทวารบนนั้น อย่างนี้จึงจักเกิดสวัสดีแก่พระองค์และแก่พระนครพระเจ้าข้า. พระราชารับสั่งว่า ดีละท่านอาจารย์ เชิญท่านฆ่าพราหมณ์เช่นนั้นแล้วยกประตูพระนครเถิด. เขาดีใจเกิดลำพองว่า พรุ่งนี้เป็นได้เห็นหลังปัจจามิตรละ ครั้นไปถึงเรือนของตนก็ไม่อาจรักษาปากไว้ได้ ละล่ำละลักบอกเมียว่า อีคนชั่ว อีคนจัณฑาล ตั้งแต่นี้มึงจะชมชื่นกับใครเล่า พรุ่งนี้กูจะฆ่าชู้ของมึงพลีกรรมเสีย. ภรรยาเถียงว่า เขาไม่มีผิด จักฆ่าเสียเพราะเหตุอะไรเล่า. เขาตอบว่า พระราชารับสั่งให้กูทำพลีกรรมด้วยเนื้อและเลือดของพราหมณ์ที่มีเขี้ยวและตาเหลืองตั้งพระทวาร ก็ชู้ของมึงมีเขี้ยวและตาเหลืองกูจักฆ่ามันทำพลีกรรมเสีย.
นางจึงส่งข่าวไปถึงสำนักของชู้ว่า ข่าวว่าพระราชาทรงประสงค์จะฆ่าพวกพราหมณ์ผู้มีเขี้ยวและตาเหลืองทำพลีกรรม ถ้าเธออยากจะมีชีวิตอยู่ ก็จงชักชวนพวกพราหมณ์ผู้มีลักษณะเช่นเดียวกับเธอหนีไปเสียให้ทันกาลทีเดียวเถิด. เขาทำตามนั้น ข่าวนั้นได้เลื่องลือไปในพระนคร. พวกพราหมณ์ที่มีเขี้ยวและตาเหลืองทุกคนพากันหนีออกจากพระนครทุกแห่ง. ปุโรหิตมิได้ล่วงรู้ความศัตรูหนีไปแล้ว เข้าเฝ้าพระราชาแต่เช้าตรู่ กราบทูลว่าข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ที่โน่นมีพวกพราหมณ์ผู้มีเขี้ยวและตาเหลือง โปรดรับสั่งจับเถิดพระเจ้าข้า. พระราชาทรงส่งพวกอำมาตย์ไป. พวกอำมาตย์เหล่านั้นไม่เห็นเขาก็พากันมากราบทูลว่า ข่าวว่าหนีไปเสียแล้วพระเจ้าข้า. พระราชาทรงรับสั่งว่า ค้นดูในที่อื่นซี. แม้จะพากันเที่ยวค้นในพระนครทุกแห่งก็มิได้พบ เมื่อมีพระดำรัสว่า จงค้นผู้อื่นจากคนนั้นซี ก็พากราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ เว้นท่านปุโรหิตเสียแล้ว คนอื่น ๆ ไม่มีรูปเป็นอย่างนั้นพระเจ้าข้า. พระราชารับสั่งว่า เราไม่อาจฆ่าปุโรหิตได้. พวกนั้นพากันกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พระองค์ประสงค์อะไรเช่นนั้น เพราะท่านปุโรหิตเป็นตัวการณ์ แม้นไม่ยกพระทวารในวันนี้แล้ว พระนครก็จักเป็นอันไม่ได้รับคุ้มครอง ท่านอาจารย์ก็บอกอยู่ว่า พ้นวันนี้ไปแล้วต้องรออีกปีหนึ่งจึงได้ฤกษ์ เมื่อพระนครไม่มีประตูตั้งปี จักเปิดโอกาสแก่พวกข้าศึกได้ พวกเราต้องฆ่าพราหมณ์นี้ให้พวกพราหมณ์ผู้อื่นที่ฉลาดทำพลีกรรม ยกพระทวารเถิดพระเจ้าข้า.
พระราชารับสั่งว่า ก็พวกพราหมณ์ผู้อื่นที่ฉลาดเหมือนท่านอาจารย์ยังจะมีอยู่หรือ. พวกนั้นพากันกราบทูลว่า มีอยู่พระเจ้าข้า อันเตวาสิกของเขาเองชื่อตักการิยมาณพ โปรดประทานตำแหน่งปุโรหิตแก่เขาแล้วทรงกระทำการมงคลเกิดพระเจ้าข้า. พระราชาตรัสเรียกเขามาให้กระทำสัมมานาการแล้วประทานตำแหน่งปุโรหิต ทรงสั่งเพื่อกระทำอย่างนั้น. เราได้ไปสู่ประตูพระนครด้วยบริวารเป็นอันมาก. ราชบุรุษทั้งหลายพากันมัดปุโรหิต พามาด้วยอานุภาพแห่งพระราชา. พระมหาสัตว์ให้ขุดหลุมในที่ที่จะตั้งพระทวารให้ลงม่านล้อมรอบเข้าอยู่ในม่านกับอาจารย์. อาจารย์มองดูหลุมพลางทอดอาลัย ไม่ได้ใครเป็นที่พำนักแก่ตน พึงรำพึงว่า เราเป็นผู้จัดแจงความฉิบหายทั้งนั้น เพราะเรามันโง่ไม่อาจจะคุ้มครองปากของตนได้ รีบไปบอกแก่อีตัวร้าย ตัวของเราเองนำการฆ่ามาให้ตน เมื่อจะสนทนากับพระมหาสัตว์ จึงได้กล่าวคาถาที่ ๑ ว่า
ดูก่อนพ่อตักการิยะ ฉันเองเป็นคนโง่เขลา กล่าวคำชั่วช้าเหมือนกบในป่า ร้องเรียกงูมาให้กินตน ฉะนั้น ฉันจะตกลงไปในหลุมนี้ ได้ยินมาว่า บุคคลที่ พูดล่วงเลยขอบเขตไม่ดีเลย.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ทุพฺภาสิตํ ภาสิ ความว่า เราได้กล่าวคำอันเป็นทุพภาษิต. บทว่า ภงฺโกว ความว่า เรานั่นแหละย่อมกล่าวแต่คำชั่ว ๆเหมือนกบอยู่ในป่าร้องเรียกงูให้มากัดกินคนฉะนั้น. บทว่า ตกฺการิเย ความว่าคนโง่เรียกเขาซึ่งเพศหญิงอันเป็นชื่อของเขาจึงกล่าวอย่างนั้น.
พระมหาสัตว์ ได้ฟังดังนั้นแล้ว กล่าวคาถาที่ ๒ ว่า
บุคคลผู้กล่าวล่วงเลยขอบเขต ย่อมได้ประสบการ จองจำ การถูกฆ่า ความเศร้าโศกและความร่ำไห้ ข้าแต่ท่านอาจารย์ ชนทั้งหลายจะฝังท่านลงในหลุม เพราะเหตุใด ท่านต้องติเตียนตัวท่านเอง เพราะ เหตุนั้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อติเวลภาณี ความว่า คนที่พูดล่วงเลยขอบเขต คือพูดล่วงประมาณ ไม่ยังประโยชน์ให้สำเร็จ อธิบายว่า ไม่ดี. บทว่า โสกปริเทวญฺจ ความว่า ดูก่อนอาจารย์ คนที่พูดล่วงเลยเวลาอย่างนี้แหละ ย่อมถูกฆ่าและถูกจองจำ ถึงความเศร้าโศก ร่ำไห้ด้วยเสียงเอ็ดอึงบทว่า ครหาสิ ความว่า ท่านไม่ต้องติเตียนผู้อื่นดอก พึงติเตียนตนเอง. บทว่า เอตฺโต แปลว่า ในเพราะเหตุนี้. บทว่า อาจริย ตํ ความว่าอาจารย์ ชนทั้งหลายกำลังจะฝังท่านในหลุมที่ท่านขุดไว้อยู่นั่นแหละ เพราะฉะนั้น ท่านพึงติเตียนตนเองเท่านั้น.
พระมหาสัตว์ครั้นกล่าวแล้วอย่างนี้ จึงกล่าวต่อไปว่า ท่านอาจารย์ท่านไม่รักษาวาจา ถึงความทุกข์ผู้เดียวเท่านั้นก็หาไม่ แม้คนพวกอื่น ก็ถึงความทุกข์เหมือนกัน แล้วนำอดีตนิทานมาแสดงดังต่อไปนี้
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๐ หน้า ๒๙๖–๓๑๒ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
เตรสนิบาตชาดก ๘๔ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๘๔ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
8. Takkāriyajātakaṃ.
Ahameva dubbhāsitaṃ bhāsi bāloti idaṃ satthā jetavane viharanto kokālikaṃ ārabbha kathesi.
Ekasmiṃ hi antovasse dve aggasāvakā gaṇaṃ pahāya vivittavāsaṃ vasitukāmā satthāraṃ āpucchitvā kokālikaraṭṭhe kokālikavasanaṭṭhānaṃ gantvā taṃ evamāhaṃsu āvuso kokālika taṃ nissāya amhākaṃ amhe ca nissāya tava phāsuvihāro bhavissati imaṃ temāsaṃ idheva vaseyyāmāti. Ko panāvuso maṃ nissāya tumhākaṃ phāsuvihāroti. Sace tvaṃ āvuso aggasāvakā idha viharantīti kassaci nāroceyyāsi mayaṃ sukhaṃ vihareyyāma ayaṃ taṃ nissāya amhākaṃ phāsuvihāroti. Atha tumhe nissāya mayhaṃ ko phāsuvihāroti. Mayaṃ tuyhaṃ antotemāsaṃ dhammaṃ vācessāma dhammakathaṃ kathessāma esatuyhaṃ amhe nissāya phāsuvihāroti. Vasathāvuso yathājjhāsayenāti so tesaṃ paṭirūpaṃ senāsanaṃ adāsi. Te phalasamāpattisukhena sukhaṃ vasiṃsu. Koci nesaṃ tattha vasanabhāvaṃ na jānāti. Te vutthavassā pavāretvā āvuso taṃ nissāya sukhaṃ vutthamhā satthāraṃ vandituṃ gacchāmāti taṃ āpucchiṃsu. So sādhūti sampaṭicchitvā te ādāya dhuragāme piṇḍāya cari. Therā katabhattakiccā gāmato nikkhamiṃsu. Kokāsiko te uyyojetvā nivattitvā manussānaṃ ārocesi upāsakā tumhe tiracchānagatasadisā dve aggasāvake temāsaṃ dhuravihāre vasante Na jānittha idāni kho gatāti. Manussā kasmā pana bhante amhākaṃ nārocayitthāti vatvā bahuṃsappitelādibhesajjañceva vatthacchādanañca gahetvā there upasaṅkamitvā vanditvā khamatha no bhante mayaṃ tumhākaṃ aggasāvakabhāvaṃ na jānāma ajja no kokālikabhaddantassa vacanena ñātaṃ amhākaṃ anukampāya imāni bhesajjavatthacchādanāni gaṇhathāti. Kokāliko therā appicchā santuṭṭhā imāni vatthāni attanā agahetvā mayhaṃ dassantīti cintetvā upāsakehi saddhiṃyeva therānaṃ santikaṃ gato. Therā bhikkhuparipācitattā kiñci neva attanā gaṇhiṃsu na kokālikassa dāpesuṃ. Upāsakā bhante idāni agaṇhantā puna amhākaṃ anuggahatthāya idhāgaccheyyāthāti yāciṃsu. Therā adhivāsetvā satthu santikaṃ agamiṃsu. Kokāliko ime therā attanā agaṇhantā mayhampi na dāpesunti āghātaṃ bandhi. Therāpi satthu santike thokaṃ vasitvā attano attano parivāre pañcasate bhikkhū ādāya bhikkhusahassena saddhiṃ cārikañcaramānā kokālikaraṭṭhaṃ pattā. Te upāsakā paccuggamanaṃ katvā there ādāya tameva vihāraṃ netvā devasikaṃ mahāsakkāraṃ kariṃsu. Pahūtaṃ bhesajjavatthacchādanaṃ uppajji. There hi saddhiṃ āgatabhikkhū cīvarāni vicārentā saddhiṃ āgatānaṃ bhikkhūnaññeva denti kokālikassa na denti. Therāpi tassa na dāpenti. Kokāliko cīvaraṃ alabhitvā pāpicchā sārīputtamoggallānā pubbe diyyamānaṃ lābhaṃ agahetvā idāni gaṇhanti pūretuṃ na sakkā aññe na olokentīti there akkosati Paribhāsati. Therā kokāliko amhe nissāya akusalaṃ pasavatīti saparivārā nikkhamitvā aññaṃ bhante katipāhaṃ vasathāti manussehi yāciyamānāpi nivattituṃ na icchiṃsu. Atheko daharabhikkhu āha upāsakā kathaṃ therā vasissanti tumhākaṃ kulupakatthero imesaṃ vāsaṃ na sahatīti. Te tassa santikaṃ gantvā bhante tumhe kira therānaṃ idha vāsaṃ na sahatha gacchatha bhante khamāpetvā vā nivattetha palāyitvā vā aññattha vasathāti. So upāsakānaṃ bhayena gantvā there yāci. Therā gacchāvuso na mayaṃ nivattāmāti pakkamiṃsu. So there nivattetuṃ asakkonto vihārameva paccāgato. Atha naṃ upāsakā pucchiṃsu nivattitā te bhante therāti. Nivattetuṃ nāsakkhiṃ āvusoti. Atha naṃ imasmiṃ pāpadhamme idha vasante pesalā bhikkhū na vasissanti nikaḍḍhissāma nanti cintetvā bhante mā tvaṃ idha vasa amhe nissāya tuyhaṃ kiñci natthīti āhaṃsu. So tehi abahumānakato pattacīvaramādāya jetavanaṃ gantvā satthāraṃ upasaṅkamitvā pāpicchā bhante sārīputtamoggallānā pāpikānaṃ icchānaṃ vasaṃ gatāti āha. Atha naṃ satthā māhevaṃ kokālika avaca pasādehi kokālika sārīputtamoggallānesu cittaṃ pesalā bhikkhūti dhārehi. Kokāliko tumhe bhante tumhākaṃ aggasāvakānaṃ saddahatha ahaṃ paccakkhato addasaṃ pāpakā ete paṭicchannakammantā dussīlāti vatvā yāvatatiyaṃ satthārā nivāritopi tatheva vatvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Tassa pakkantamattasseva sakalasarīre Sāsapamattā piḷakā uṭṭhahitvā anupubbena vaḍḍhitvā veḷuvapakkamattā hutvā bhijjitvā pubbalohitāni pagghariṃsu. So nitthunanto vedanāp- patto jetavanadvārakoṭṭhake nipajji. Kokālikena dve aggasāvakā akkuṭṭhāti yāva brahmalokā ekakolāhalaṃ ahosi. Athassa upajjhāyo tudīnāma brahmā taṃ kāraṇaṃ ñatvā āgantvā taṃ there khamāpessāmīti ākāse ṭhatvā kokālika pharusaṃ te kammaṃ kataṃ aggasāvake pasādehīti āha. Ko pana tvaṃ āvusoti. Tudībrahmānāma ahanti nanu tvaṃ āvuso bhagavatā anāgāmīti byākato anāgāmī ca anāvattidhammo tasmā lokāti vuttaṃ tvaṃ saṅkāraṭṭhāne yakkho bhavissatīti mahābrahmānaṃ apasādesi. So taṃ attano vacanaṃ gāhāpetuṃ asakkonto tava vācāya tvameva paññāyissasīti vatvā suddhāvāsameva gato. Kokālikopi kālaṃ katvā padumaniraye uppajji. Tassa tattha nibbattabhāvaṃ ñatvā sahampatimahābrahmā tathāgatassa ārocesi. Satthā bhikkhūnaṃ ārocesi. Bhikkhū tassaaguṇaṃ kathentā dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ āvuso kokāliko kira sārīputtamoggallāne akkositvā attano mukhaṃ nissāya padumaniraye uppannoti. Satthā āgantvā kāyanuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti pucchitvā imāyanāmāti vutte na bhikkhave kokāliko idāneva vacanena hato attano mukhaṃ nissāya dukkhaṃ anubhavati pubbepesa attano mukhaṃ nissāya dukkhaṃ anubhosiyevāti vatvā atītaṃ āhari
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente tassa purohito piṅgalo nikkhantadāḍho ahosi. Tassa brāhmaṇī aññena brāhmaṇena saddhiṃ aticari. Sopi tādisova. Purohito brāhmaṇiṃ punappunaṃ vārentopi vāretuṃ asakkonto cintesi imaṃ mama veriṃ sahatthā māretuṃ na sakkā upāyena naṃ māressāmīti. So rājānaṃ upasaṅkamitvā āha mahārāja tava nagaraṃ sakalajambūdīpe agganagaraṃ tvaṃ aggarājā evaṃ aggaraññonāma tava dakkhiṇadvāraṃ duyuttaṃ avamaṅgalanti. Ācariya idāni kiṃ kātabbanti. Maṅgalaṃ yojetabbanti. Kiṃ laddhuṃ vaṭṭatīti. Purāṇadvāraṃ hāretvā maṅgalayuttāni dārūni gahetvā nagarapariggāhakānaṃ bhūtānaṃ baliṃ datvā maṅgalanakkhattena patiṭṭhāpetuṃ vaṭṭatīti. Tenahi evaṃ karothāti. Tadā bodhisatto takkāriyonāma māṇavo hutvā tassa santike sippaṃ uggaṇhāti. Purohito purāṇadvāraṃ hāretvā navaṃ patiṭṭhāpetvā rājānaṃ āha niṭṭhitaṃ deva dvāraṃ sve bhaddakanakkhattaṃ taṃ anatikkamitvā baliṃ katvā dvāraṃ patiṭṭhāpetuṃ vaṭṭatīti. Tenahi ācariya balikammatthāya kiṃ laddhuṃ vaṭṭatīti. Deva mahesakkhaṃ dvāraṃ mahesakkhadevatāhi pariggahitaṃ ekaṃ piṅgalaṃ nikkhantadāḍhaṃ ubhato visuddhaṃ brāhmaṇaṃ māretvā tassa maṃsalohitena baliṃ katvā sarīraṃ heṭṭhā khipitvā dvāraṃ patiṭṭhāpetabbaṃ evaṃ tumhākañca nagarassa ca sotthi bhavissatīti. Sādhu ācariya evarūpaṃ brāhmaṇaṃ māretvā dvāraṃ patiṭṭhāpehīti. So tuṭṭhamānaso seva paccāmittassa Piṭṭhiṃ passissāmīti ussāhajāto attano gehaṃ gantvā mukhaṃ rakkhituṃ asakkonto turitaturito bhariyaṃ āha pāpe caṇḍāli ito paṭṭhāya kena saddhiṃ abhiramissasi sve te jāraṃ māretvā balikammaṃ karissāmīti. Niraparādhaṃ kiṃkāraṇā māressasīti. Rājā kaḷārapiṅgalassa brāhmaṇassa maṃsalohitena balikammaṃ katvā nagaradvāraṃ patiṭṭhāpehīti āha jāro ca te kaḷārapiṅgalo taṃ māretvā balikammaṃ karissāmīti. Sā jārassa santikaṃ sāsanaṃ pāhesi rājā kira kaḷārapiṅgalaṃ brāhmaṇaṃ māretvā baliṃ kātukāmo sace jīvitukāmo aññepi tayā sadise brāhmaṇe gahetvā sakālasseva palāyassūti. So tathā akāsi. Taṃ nagare pākaṭaṃ ahosi. Sakalanagarato sabbe kaḷārapiṅgalā palāyiṃsu. Purohito amittassa palātabhāvaṃ ajānitvā pātova rājānaṃ upasaṅkamitvā deva asukaṭṭhāne kaḷārapiṅgalo brāhmaṇo atthi taṃ gaṇhāpethāti āha. Rājā amacce pesesi. Te taṃ apassantā āgantvā palāto kirāti ārocesuṃ. Aññattha upadhārethāti. Sakalanagare upadhārentāpi na passiṃsu. Tato aññaṃ upadhārethāti vutte deva ṭhapetvā purohitaṃ añño evarūpo natthīti vadiṃsu. Purohitaṃ na sakkā māretunti. Deva kiṃ vadetha purohitassa kāraṇā ajja dvāre apatiṭṭhāpite nagaraṃ aguttaṃ bhavissati ācariyo kathento ajja atikkamitvā ito saṃvaccharaccayena nakkhattaṃ labhissasīti kathesi saṃvaccharaṃ nagare advārake Paccatthikānaṃ okāso bhavissati imaṃ māretvā aññena byattena brāhmaṇena balikammaṃ kāretvā dvāraṃ patiṭṭhāpessāmāti. Atthi panañño ācariyasadiso paṇḍitabrāhmaṇoti. Atthi deva tasseva antevāsiko takkāriyamāṇavonāma tassa purohitaṭṭhānaṃ datvā maṅgalaṃ karothāti. Rājā taṃ pakkosāpetvā sammānaṃ kāretvā purohitaṭṭhānaṃ datvā tathā kātuṃ āṇāpesi. So mahantena parivārena nagaradvāraṃ agamāsi. Purohitaṃ rājānubhāvena bandhitvā ānayiṃsu. Mahāsatto dvāraṭhapanaṭṭhāne āvāṭaṃ khaṇāpetvā sāṇiṃ parikkhipāpetvā ācariyena saddhiṃ antosāṇiyaṃ aṭṭhāsi. Ācariyo āvāṭaṃ olokento attano patiṭṭhaṃ alabhanto anattho tāva me nipphādito ahosi bālatāya pana mukhaṃ rakkhituṃ asahanto vegena pāpitthiyā kathesiṃ attanāva me attano vadho ābhatoti mahāsattaṃ ālapanto paṭhamaṃ gāthamāha
ahameva dubbhāsitaṃ bhāsi bālo
bhaṅkova araññe ahimavhāyamāno
takkāriye sobbhamimaṃ patāmi
na kireva sādhu ativelabhāṇīti
tattha dubbhāsitaṃ bhāsīti dubbhāsitaṃ bhāsiṃ. Bhaṅkovāti yathā araññe maṇḍako vasanto attano khādakaṃ ahiṃ avehati so taṃ avhayamāno dubbhāsitaṃ bhāsatināma evaṃ ahameva dubbhāsitaṃ bhāsiṃ. Takkāriyeti tassa nāmaṃ itthīliṅgaṃ taṃ ālapanto evamāha.
Taṃ sutvā mahāsatto dutiyaṃ gāthamāha
pappoti macco ativelabhāṇī
bandhaṃ vadhaṃ sokaparidevañca
attānaṃyeva garahāsi etto
ācariya taṃ nikhaṇanti sobbheti.
Tattha ativelabhāṇīti velātikkantaṃ pamāṇātikkantaṃ katvā kathanaṃnāma na sādhu ativelabhāṇī puriso na sādhūtipi attho. Sokaparidevañcāti ācariya evameva ativelabhāṇī puriso vadhabandhañca sokañca mahantena saddena paridevañca pappoti. Garahāsīti paraṃ agarahitvā attānaṃyeva garaheyyāsi. Ettoti etasmiṃ kāraṇe. Ācariya tanti ācariya yena kāraṇena taṃ nikhaṇanti sobbhe taṃ tayāva kataṃ tasmā attānameva garaheyyāsīti vadati.
Evañca pana vatvā ācariya vācaṃ arakkhitvā na kevalaṃ tavameva dukkhappatto aññepi pattāyevāti atītaṃ āharitvā dasseti
pubbe kira bārāṇasiyaṃ kālīnāma gaṇikā ahosi. Tassā tuṇḍilonāma bhātā. Kālī ekadivasaṃ sahassaṃ gaṇhāti. Tuṇḍilo pana itthīdhutto surādhutto akkhadhutto ca ahosi. Sā tassa dhanaṃ deti. So laddhaladdhaṃ vināseti. Sā taṃ vārentīpi vāretuṃ nāsakkhi. So ekadivasaṃ jūte parājito nivatthavatthāni datvā kaṭasārakhaṇḍaṃ nivāsetvā tassā gehaṃ āgami. Tāya ca dāsiyo Āṇattā honti tuṇḍilassa āgatakāle kiñci adatvā gīvāyaṃ naṃ gahetvā nīhareyyāthāti. Tā tathā kariṃsu. So gantvā dvāramūle rodanto aṭṭhāsi. Atheko seṭṭhīputto niccakālaṃ kāliyā sahassaṃ āharanto taṃdivasaṃ taṃ disvā kiṃ tuṇḍila rodasīti pucchi. Sāmi jūte parājito mama bhaginiyā santikaṃ āgatomhi tā maṃ dāsiyo gīvāyaṃ gahetvā nīhariṃsūti. Tenahi tiṭṭha bhaginiyā te kathessāmīti so gantvā bhātā te kaṭasārakhaṇḍaṃ nivāsetvā dvāramūle ṭhito vatthānissa kimatthaṃ na desīti āha. Ahaṃ tāvana demi sace pana te sineho atthi tvaṃ dehīti. Tasmiṃ pana gaṇikāya ghare idaṃ cārittaṃ ābhataṃ sahassato pañca satāni gaṇikāya honti pañca satāni vatthagandhamālā mūlāni honti. Āgatapurisā tasmiṃ ghare laddhavatthāni nivāsetvā rattiṃ vasitvā punadivase gacchantā tampi ṭhapetvā ābhatavatthāneva nivāsetvā gacchanti. Tasmā seṭṭhīputto tāya dinnavatthāni nivāsetvā attano sāṭake tuṇḍilassa dāpesi. So nivāsetvā nadanto tajjento gantvā surāgehaṃ pāvisi. Kālīpi dāsiyo āṇāpesi sve etassa gamanakāle vatthāni acchindeyyāthāti. Tā tassa nikkhamanakāle itocito ca upadhāvitvā vilumpamānāviya sāṭake gahetvā idāni yāhi kumārāti naggaṃ katvā visajjesuṃ. So naggova nikkhami. Jano parihāsaṃ karoti. So lajjitvā mayāvetaṃ kataṃ ahameva attano mukhaṃ rakkhituṃ nāsakkhinti paridevi. Idaṃ Tāva dassetuṃ tatiyaṃ gāthamāha
kimevāhaṃ tuṇḍilaṃ apucchiṃ
kareyyāsaṃ bhātaraṃ kālikāya
naggovāhaṃ vatthayugañca chinno
ayampi attho bahu tādisovāti.
Tattha bahu tādisovāti seṭṭhīputtopi hi attanā kateheva dukkhaṃ patto tvampi tasmā ayaṃ tuyhaṃ dukkhappatti bahūhi kāraṇehi tādisova.
Aparopi bārāṇasiyaṃ ajapālānaṃ pamādena gocarabhūmiyaṃ dvīsu meṇḍesu yujjhantesu eko kuliṅgasakuṇo ime idāni bhinnehi sīsehi marissanti vāressāmi teti mātula mā yujjhathāti vāretvā tesaṃ kathaṃ agahetvā yujjhantānaññeva piṭṭhiyampi sīsepi nisīditvā yācitvā vāretuṃ asakkonto tenahi maṃ māretvā yujjhathāti ubhinnaṃ sīsantaraṃ pāvisi. Te aññamaññaṃ pahariṃsuyeva. So saṇhakaraṇīyaṃ piṃsitoviya attanā kateneva vināsaṃ patto. Idaṃ aparaṃpi kāraṇaṃ dassento catutthaṃ gāthamāha
yo yujjhamānānaṃ ayujjhamāno
meṇḍantaraṃ paccupati kuliṅgo
so piṃsito meṇḍasirehi tattha
ayampi attho bahu tādisovāti.
Tattha meṇḍantaranti meṇḍānaṃ antaraṃ. Paccupatīti atigantvā Uppati ākāse sīsānaṃ vemajjhe aṭṭhāsīti attho. Piṃsitoti pīḷito.
Aparepi bārāṇasīvāsino gopālakā phalitaṃ tālarukkhaṃ disvā ekaṃ phalatthāya rukkhaṃ āropesuṃ. Tasmiṃ phalāni pātente eko kaṇhasappo vammikā nikkhamitvā tālarukkhaṃ abhirūhi. Heṭṭhā ṭhitā daṇḍādīhi paharantāpi taṃ nivāretuṃ nāsakkhiṃsu. Te sappo tālaṃ abhirūhatīti itarassa ācikkhiṃsu. So bhīto mahāravaṃ ravi. Heṭṭhā ṭhitā ekaṃ thirasāṭakaṃ catūsu kaṇṇesu gahetvā imasmiṃ sāṭakepatitāti āhaṃsu. So parigalanto catunnaṃpi antare sāṭakamajjhe pati. Tassa pātanavegena te saṇṭhāretuṃ asakkontā aññamaññaṃ sīsena paharitvā bhinnehi sīsehi jīvitakkhayaṃ pattā. Idaṃ kāraṇaṃ dassento pañcamaṃ gāthamāha
caturo janā poṭṭhakaṃ aggahesuṃ
ekañca posaṃ anurakkhamānā
sabbeva te bhinnasirā sayiṃsu
ayampi attho bahu tādisovāti.
Tattha poṭṭhakanti sāṭakaṃ. Sabbeva teti tepi cattāro janā attanā kateneva bhinnasīsā sayiṃsu.
Aparāpi bārāṇasīvāsino eḷakacorā rattiṃ ekaṃ ajaṃ thenetvā divā araññe khādissāmāti tassā avassanatthāya mukhaṃ bandhitvā veḷugumbe ṭhapesuṃ. Punadivase taṃ khādituṃ gacchantā āvudhaṃ pamussitvā Agamaṃsu. Te ajaṃ māretvā maṃsaṃ pacitvā khādissāma āharathāvudhanti ekassāpi hatthe āvudhaṃ adisvā vinā āvudhena etaṃ māretvāpi maṃsaṃ gahetuṃ na sakkā visajjema naṃ puññamassā atthīti visajjesuṃ. Tadā eko veḷukāro veḷuṃ gahetvā punapi āgantvā gahessāmīti naḷakārasatthaṃ veḷupattantare ṭhapetvā pakkāmi. Ajā muttamhīti tusitvā veḷumūle kīḷamānā pacchimapādehi paharitvā taṃ satthakaṃ pātesi. Corā satthasaddaṃ sutvā upadhārentā taṃ disvā tuṭṭhamānasā ajaṃ māretvā maṃsaṃ khādiṃsu. Iti sāpi ajā attanā kateneva matāti idaṃ dassetuṃ chaṭṭhaṃ gāthamāha
ajā yathā veḷugumbasmiṃ bandhā
avekkhipantī asimajjhagacchi
teneva tassā galakaṃ vikantā
ayampi attho bahu tādisovāti.
Tattha avekkhipantīti kīḷamānā pacchimapāde khipantī.
Evañca pana vatvā attano vacanaṃ rakkhitvā mitabhāṇinonāma maraṇadukkhā muñcantīti dassetvā kinnaravatthuṃ āhari
bārāṇasīvāsī kireko luddakaputto himavantaṃ gantvā ekena upāyena jāyapatike dve kinnare gahetvā ānetvā rañño adāsi. Rājā adiṭṭhapubbe kinnare disvā tusitvā luddaka imesaṃ ko guṇoti pucchi. Deva ete madhurena sarena gāyanti manuññaṃ naccanti manussā evaṃ gāyituṃ vā naccituṃ vā na Jānantīti. Rājā luddakassa bahudhanaṃ datvā kinnare gāyatha naccathāti āha. Kinnarā sace mayaṃ gāyantā byañjanaṃ paripuṇṇaṃ kātuṃ na sakkhissāma duggahitaṃ hoti amhe garahissanti vadhissanti bahuṃ kathentānañca musāvādopi hotīti musāvādabhayena raññā punappunaṃ vuttāpi na gāyiṃsu na nacciṃsu. Rājā kujjhitvā ime māretvā maṃsaṃ pacitvā āharathāti āṇāpento sattamaṃ gāthamāha
nayime devā nāpi gandhabbaputtā
migā ime atthavasābhatā ime
ekañca naṃ sāyamāse pacantu
ekañca naṃ puna pātarāse pacantūti.
Tattha migā imeti ime sace devā gandhabbā vā bhaveyyuṃ nacceyyuñceva gāyeyyuñca ime pana migā tiracchānagatā. Atthavasābhatā imeti atthaṃ paccāsiṃsantena luddena ānītattā atthavasena mama hatthaṃ ābhatā etesu ekaṃ sāyamāse ekaṃ pātarāse pacantūti.
Kinnarī cintesi rājā kuddho nissaṃsayaṃ māressati idāni kathetuṃ kāloti anantaraṃ gāthamāha
sataṃ sahassāna dubbhāsitānaṃ
kalampi nāgghati subhāsitassa
Dubbhāsitaṃ saṅkamāno kileso
tasmā tuṇhī kiṃpuriso na bālayāti
tattha saṅkamāno kilesoti kadāci ahaṃ bhāsamānā dubbhāsitaṃ bhāseyyaṃ evaṃ dubbhāsitaṃ saṅkamāno kilissati kilamati. Tasmāti tena kāraṇena tumhākaṃ na gāyiṃ na bālabhāvenāti.
Rājā kinnariyā tusitvā anantaraṃ gāthamāha
yā mesā byākāsi pamuñcathetaṃ
giriñca naṃ himavantaṃ nayantu
imañca kho dentu mahānasāya
pātova naṃ pātarāse pacantūti.
Tattha yā mesāti yā me esā. Dentūti mahānasatthāya dentu.
Kinnaro rañño vacanaṃ sutvā ayaṃ maṃ akathentaṃ avassaṃ māressati idāni kathetuṃ vaṭṭatīti itaraṃ gāthamāha
pajjunnanāthā pasavo pasunāthā ayaṃ pajā
tvaṃ nāthosi mahārāja amhanāthā mama bhariyā
dvinnamaññataraṃ ñatvā mutto gaccheyyapabbatanti
tattha pajjunnanāthāti tiṇabhakkhā pasavo meghanāthānāma. Pasunāthā ayaṃ pajāti ayaṃ pana manussapajā pañcagorasehi upajīvantī pasunāthā pasupatiṭṭhā. Tvaṃ nāthosīti tvaṃ mama patiṭṭhā asi. Amhanāthā mama bhariyāti ahamassā patiṭṭhā. Dvinnamaññataraṃ ñatvā mutto gaccheyya pabbatanti amhākaṃ dvinnaṃ antare eko ekaṃ mataṃ ñatvā sayaṃ maraṇato mutto pacchā himavantaṃ gaccheyya jīvamānā mayaṃ aññamaññaṃ na jahāma tasmā sacepi imaṃ himavantaṃ pesetukāmo maṃ paṭhamaṃ māretvā pacchā pesehīti.
Evañca pana vatvā mahārāja na mayaṃ tava vacanaṃ akātukāmatāya tuṇhī ahumhā mahākathāya pana dosaṃ disvā na kathayimhāti dīpento imaṃ gāthadvayamāha
na ve nindā suparivajjayātha
nānā janā sevitabbā janinda
yeneva eko labhate pasaṃsaṃ
teneva añño labhate ninditāraṃ.
Sabbo loko paracittena aticitto
sabbo loko cittavāsamhi citte
paccekacittā puthu sabbasattā
kassīdha cittassa vase na vattatīti.
Tattha suparivajjayāthāti mahārāja nindā nāma sukhena parivajjetuṃ na sakkā. Nānā janāti nānā chandajanā. Yenevāti yena sīlādiguṇena eko pasaṃsaṃ labhti teneva añño ninditāraṃ labhati amhākaṃ hi kinnarānaṃ antare kathanena pasaṃsaṃ labhati manussānaṃ antare akathanena nindaṃ iti nindānāma duparivajjanīyā svāhaṃ Kathaṃ tava santikā pasaṃsaṃ labhissāmīti. Sabbo loko paracittena aticittoti mahārāja asappuriso hi pāṇātipātādicittena sappuriso pāṇātipātāveramaṇīādicittena aticittoti evaṃ sabbo loko paracittena aticittoti attho. Cittavāsamhi citteti sabbo loko pana attano hīnena vā paṇītena vā cittena cittavānāmayeva. Paccekacittāti pāṭiyekacittā puthuppabhedā sabbe sattā tesu kassekassa tava vā aññassa vā citte na kinnarī vā mādiso vā añño vā vatteyya tasmā ayaṃ mama cittavase na vattatīti mā mayhaṃ kujjhi sabbe sattā hi attano cittavase na gacchanti devāti kiṃpuriso rañño dhammaṃ deseti.
Rājā sabhāvameva esa katheti paṇḍito kinnaroti somanassappatto hutvā osānagāthamāha
tuṇhī ahu kiṃpuriso abhāṇiso
yodāni byākāsi bhayassa bhīto
sodāni mutto sukhito arogo
vācā girevatthavatī narānanti.
Tattha vācā girevatthavatī narānanti vācā girā imesaṃ sattānaṃ atthavatī hitāvahā hotīti attho.
Rājā kinnare suvaṇṇapañjare nisīdāpetvā tameva luddakaṃ pakkosāpetvā gaccha ime gahitaṭṭhāneyeva visajjehīti visajjāpesi.
Mahāsattopi passācariya evaṃ kinnarā vācaṃ rakkhitvā Pattakāle kathitena subhāsiteneva muttā tvampana dukkathitena mahādukkhaṃ pattoti idaṃ udāharaṇaṃ dassetvā ācariya mā bhāyi jīvitaṃ te dassāmīti assāsesi apica kho pana tumhe maṃ rakkheyyāthāti vutte na tāva nakkhattayogo labbhatīti taṃdivasaṃ vītināmetvā majjhimayāmasamanantare mataṃ eḷakaṃ āharāpetvā brāhmaṇa yattha katthaci gantvā jīvāhīti kañci ajānāpento uyyojetvā eḷakamaṃsena baliṃ katvā dvāraṃ patiṭṭhāpesi.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā na bhikkhave idāneva pubbepi kokāliko vācāya hatoyevāti vatvā jātakaṃ samodhānesi tadā kaḷārapiṅgalo kokāliko ahosi takkāriyapaṇḍito pana ahamevāti.
Takkāriyajātakaṃ aṭṭhamaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๐
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗