ตักการิยชาดก
ว่าด้วยการพูดดีเป็นศรีแก่ตัว
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๑๘๒๖ · บรรทัด ๗๐๖๓ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๒
เรื่องเล่า
เล่ากันมาว่า ในกาลก่อน ในกรุงพาราณสี ได้มีหญิงแพศยาคนหนึ่งนามว่า กาลี น้องชายของนางชื่อว่า ตุณฑิละ. วันหนึ่ง นางกาลีรับเงิน๑,๐๐๐ กระษาปณ์. แต่ตุณฑิละ เป็นนักเลงหญิง นักเลงสุรา ทั้งเป็นนักเลงเล่นการพนัน. นางให้ทรัพย์เขา เขาเอาทรัพย์ที่ได้แล้ว ๆ ไปทำลายฉิบหายหมด. ถึงนางจะห้ามปรามเขาก็ไม่สามารถที่จะห้ามได้. วันหนึ่งเขาเล่นการพนันแพ้ ต้องจำนำผ้านุ่ง เอาเสื่อลำแพนนุ่งมาสู่เรือนของนาง. ก็พวกสาวใช้ของนางต่างได้รับกำชับไว้ว่า เวลาตุณฑิละมาถึง ไม่ต้องให้อะไร จับคอเขาไล่ออกไปเสีย. พวกนั้นจึงพากันทำอย่างนั้น. เขาไปยืนร้องไห้อยู่ใกล้ประตู. ลำดับนั้นลูกชายของเศรษฐีคนหนึ่ง นำทรัพย์มาให้นางกาลีครั้งละ ๑,๐๐๐ กระษาปณ์เป็นนิตย์ วันหนึ่งเห็นเขาก็ถามว่า ตุณฑิละเอ๋ย ร้องไห้ทำไม. ตุณฑิละตอบว่า นายจ๋า ผมแพ้การพนันนั้นมาหาพี่สาวของผม พวกสาวใช้เหล่านั้นมันพากันจับคอผมไล่ออกมา. เขาบอกว่า ถ้าเช่นนั้นรอก่อน ฉันจะช่วยบอกพี่สาวของแกให้ แล้วก็ไปบอกนางว่า น้องชายของเธอนุ่งเสื่อลำแพนยืนอยู่ที่ประตู ทำไมเธอถึงไม่ให้ผ้าผ่อนเขาบ้างละ. นางตอบว่า ฉันไม่ให้ละ ถ้าคุณมีแก่ใจ คุณก็ให้เขาซิ. ก็ในเรือนหญิงแพศยานั้นมีธรรมเนียมประพฤติติดต่อกันมาดังนี้ จากเงิน ๑,๐๐๐ กระษาปณ์ ๕๐๐ กระษาปณ์เป็นของหญิงแพศยา ๕๐๐กระษาปณ์ เป็นมูลค่าของผ้าของหอมและดอกไม้ ชายที่พากันมา นุ่งผ้าที่ได้ในเรือนนั้นอยู่ตลอดคืน รุ่งขึ้นเมื่อจะไป ก็ผลัดผ้านั้นไว้ นุ่งผ้าที่ตนนำมานั้นแลกลับไป เหตุนั้นลูกชายเศรษฐี จึงนุ่งผ้าที่นางให้แล้วให้ของตนแก่ตุณฑิละเขานุ่งผ้าแล้วส่งเสียงตวาดตามประสาคนเข้าโรงเหล้า. ฝ่ายนางกาลีเล่า ก็สั่งพวกสาวใช้ไว้ว่า พรุ่งนี้เวลาลูกชายเศรษฐีคนนี้จะไป พวกเจ้าจงช่วยกันแย่งเอาไว้ พวกนั้นเวลาลูกชายเศรษฐีนั้นออกมา ก็กรูกันเข้าไปราวกับจะปล้น ช่วยกันดึงเอาผ้าไว้เสียจนเขาต้องเปลือยกายจึงปล่อยว่า ที่นี้ไปได้ละพ่อหนุ่ม เขาต้องเดินออกมาทั้งเปลือย ๆ ฉะนั้นคนพากันยิ้มทั่ว เขาละอายรำพึงรำพันว่าเราทำมันเองทีเดียว เรานั่นแหละไม่สามารถรักษาปากของตนได้ เมื่อจะแสดงความข้อนี้ เขาจึงกล่าวคาถาที่ ๓ ว่า
เราจะซักถามตุณฑิละ เพื่อประโยชน์อะไรเล่า นางกาลีซิควรทำกะน้องชายของเขาเอง เราถูกแย่งผ้า จนเป็นคนเปลือยกาย แม้เรื่องนี้ ก็เหมือนกับเรื่อง ของท่านเป็นอันมาก.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า พหุ ตาทิโสว ความว่า จริงอยู่ แม้เศรษฐีบุตร ได้รับทุกข์เพราะกรรมที่ตนทำนั้นเอง. เพราะเหตุนั้น แม้ท่านก็เป็นเสมือนเหตุที่เกิดขึ้นแห่งทุกข์นี้ เพราะเหตุมากมาย.
แม้อีกเรื่องหนึ่ง ในกรุงพาราณสี โดยความเลินเล่อของคนเลี้ยงแพะทั้งหลาย เมื่อแพะสองตัวขวิดกันในที่หากิน นกกะลิงตัวหนึ่ง คิดว่า บัดนี้เองไอ้สองตัวนี้ต้องหัวแตกตาย เราต้องห้ามมันไว้แล้วห้ามว่า ลุงอย่าขวิดกันเลยน่ะ เมื่อมันไม่เชื่อถ้อยคำคงขวิดกันอยู่นั่นเอง ก็โดดเกาะที่หลังบ้าง ที่หน้าบ้าง อ้อนวอนไป เมื่อไม่สามารถจะห้ามได้ ก็พูดว่า ถ้าอย่างนั้น ก็จงฆ่ากูเสียก่อนแล้วค่อยขวิดกัน โดดเข้าไประหว่างหัวของมันทั้งสอง มันชนกันโผงเดียว นกนั้นเหมือนถูกบดในหินบด ถึงความพินาศด้วยเรื่องที่ตนกระทำนั้นเอง เมื่อพระมหาสัตว์จะแสดงเหตุแม้อื่นอีกนี้จึงกล่าวคาถาที่ ๔ ว่า
นกกะลิงตัวใด มิได้ชนกับเขาเลย เข้าไปจับอยู่ ในระหว่างศีรษะแพะ ทั้งสองซึ่งกำลังขวิดกันอยู่ นก กะลิงตัวนั้น ก็ถูกศีรษะแพะบดขยี้แล้ว ณ ที่นั่นเอง แม้เรื่องนี้ก็เหมือนกับเรื่องของท่านเป็นอันมาก.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เมณฺฑนฺตรํ แปลว่า ในระหว่างแพะทั้งสอง. บทว่า ปจฺจุปติ ความว่า โดดเข้าไป คือได้ตั้งอยู่ในระหว่าง คือท่ามกลางแห่งศีรษะแพะทั้งสอง. บทว่า ปึสิโต แปลว่า ถูกแพะขวิดเอาแล้ว.
ฝ่ายพวกนายโคบาล ชาวกรุงพาราณสีอีกพวกหนึ่งเห็นต้นตาลเผล็ดผลก็ปีนขึ้นต้นหนึ่งเพื่อจะเอาผล. เมื่อกำลังปลิดผลตาลทิ้งลงมา งูเห่าดำตัวหนึ่งเลื้อยออกจากจอมปลวกขึ้นต้นตาล. พวกที่ยืนอยู่ข้างล่าง แม้จะช่วยกันเอาไม้เป็นต้นตี ก็ไม่อาจห้ามมันได้. พวกนั้นจึงร้องบอกคนที่อยู่บนต้นว่า งูเลื้อยขึ้นต้นตาล งูเลื้อยขึ้นต้นตาล คนนั้นกลัวร้องเสียงดังลั่น. คนที่อยู่ข้างล่างเอาผ้านุ่งที่เหนียวแน่นมาผืนหนึ่ง ถือไว้คนละมุมทั้งสี่มุมแล้วร้องบอกว่า จงโดดลงมาในผ้านี้. ผู้นั้นกลั้นใจโดดลงมากลางผืนผ้าระหว่างคนทั้งสี่. ด้วยอำนาจการตกของผู้นั้น คนทั้ง ๔ นั้นไม่อาจทรงตัวอยู่ได้ ต่างเอาหัวชนกันหัวแตกตายหมด.
พระมหาสัตว์เมื่อแสดงเหตุนี้ จึงกล่าวคาถาที่ ๕ ว่า
คน ๔ คน จะป้องกันคนเดียว ช่วยกันจับชายผ้า ไว้คนละชาย ก็เหมือนกับเรื่องของท่านเป็นอันมาก.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า โปฏฺกํ แปลว่า ผ้า. บทว่า สพฺเพว เตความว่า คนทั้ง ๔ คนนั้น ช่วยกันถือผ้าไว้ พากันศีรษะแตกนอนตายแล้ว.
อีกเรื่องหนึ่ง พวกโจรขโมยแพะชาวกรุงพาราณสี ร่วมกันขโมยแพะได้ตัวหนึ่งในเวลากลางคืน คิดกันว่าจักกินในป่าในเวลากลางวัน แล้วช่วยกันมัดปากเพื่อไม่ให้มันร้อง แล้วเอาไปซ่อนไว้ในกอไผ่ รุ่งขึ้นชวนกันไปเพื่อจะกินมัน ต่างลืมอาวุธพากันไปแล้ว. พวกนั้นพูดกันว่า จักฆ่าแพะย่างเนื้อกินเอาอาวุธมาซิ ไม่เห็นอาวุธในมือแม้สักคนหนึ่ง ต่างก็พูดกันว่า ถึงแม้จะปราศจากอาวุธก็ฆ่ามันได้ แต่ก็ไม่อาจแล่เนื้อได้ ปล่อยมันไปเถิดนะ บุญของมันยังมีอยู่ แล้วก็ปล่อยไป. ครั้งนั้น ช่างสานคนหนึ่งถือเอาไม้ไผ่แล้วคิดว่าจะกลับมาเอาไม้ไผ่อีก จึงซุกมีดตัดไม้ไผ่ไว้ในกองใบไผ่หลีกไป. แพะดีใจว่าข้าพ้นตายแล้ว คะนองเล่นอยู่ที่โคนกอไผ่ ดีดด้วยเท้าหลังทำให้มีดนั้นตกลงมา. พวกโจรได้ยินเสียงมีด ก็ช่วยกันต้นพบมีดนั้นแล้วต่างดีใจ ฆ่าแพะกินเนื้อเสียแพะแม้นั้นก็ตายเพราะเรื่องที่ตนกระทำเองด้วยประการฉะนี้ เมื่อจะแสดงเหตุนี้ จึงกล่าวคาถาที่ ๖ ว่า
นางแพะที่ถูกโจรทั้งหลายผูกมัดไว้ในพุ่มกอไผ่ คึกคะนองเอาเท้าหลังดีดไปกระทบมีดตกลงมา พวก โจรก็เอามีดนั้นเองเชือดคอนางแพะฉันใด แม้เรื่องนี้ ก็เหมือนกับเรื่องของท่านเป็นอันมาก.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อเวกฺขิปนฺติ ความว่า แพะที่ถูกมัดไว้ที่กอไผ่เล่นคะนองดีดเท้าหลัง.
ก็แลครั้น กล่าวอย่างนี้แล้ว พระโพธิสัตว์จึงแสดงว่า ธรรมดา ผู้ที่รักษาถ้อยคำของตนไว้พูดพอเหมาะ ย่อมพ้นทุกข์ปางตายได้ นำเรื่องกินนรมาเล่าดังต่อไปนี้
ได้ยินว่า บุตรพรานชาวกรุงสาวัตถีผู้หนึ่งไปยังป่าหิมพานต์ ใช้อุบายอย่างหนึ่งจับกินนรคู่ผัวเมียมาได้ ถวายแด่พระราชา. พระราชาทอดพระเนตรเห็นกินนร อันมิเคยทอดพระเนตร ทรงพอพระหทัย ตรัสถามว่า พ่อพรานพวกนี้มีคุณอะไร นายพรานกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พวกเหล่านี้ร้องเพลงไพเราะ ฟ้อนรำยวนใจ พวกมนุษย์ไม่รู้ที่จะร้องรำได้อย่างนี้เลยพระเจ้าข้า. พระราชาประทานทรัพย์เป็นอันมากแก่นายพราน แล้วตรัสกะกินนรทั้งคู่ว่า ร้องรำไปซิ กินนรทั้งคู่คิดกันว่า ถ้าเราจะร้องเพลงคงไม่อาจทำพยัญชนะให้บริบูรณ์ได้ การจับผิดก็จะมี ฝูงคนต้องติเตียนเรา ต้องฆ่าเราอนึ่ง เมื่อเรากล่าวมากไป ก็จะเป็นมุสาวาทได้ เพราะเกรงมุสาวาท แม้จะถูกพระราชาตรัสซ้ำแล้วซ้ำเล่า ก็ไม่ยอมร้องรำ พระราชาทรงกริ้ว เมื่อจะทรงสั่งให้ฆ่าเสียเอาเนื้อย่างมาถวาย จึงตรัสพระคาถาที่ ๗ ว่า
พวกนี้มิใช่เทวดา มิใช่บุตรคนธรรพ์ พวกนี้เป็น เนื้อ พวกนี้ถูกนำมาด้วยอำนาจประโยชน์ เจ้าทั้งหลาย จงย่างมันตัวหนึ่ง สำหรับอาหารมื้อเย็น อีกตัวหนึ่ง สำหรับอาหารมื้อเช้า.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มิคา อิเม ความว่า ถ้าพวกเหล่านี้เป็นเทวดา หรือคนธรรพ์ไซร้ พึงฟ้อนและพึงขับร้องได้ แต่พวกนี้เป็นเนื้อเป็นสัตว์เดียรัจฉาน. บทว่า อตฺถวสาภตา อิเม ความว่า พวกนี้ถูกนำมาสู่เงื้อมมือของเราด้วยอำนาจแห่งประโยชน์ เพราะถูกพรานผู้หวังประโยชน์นำมา ในบรรดามันเหล่านั้น สูทั้งหลายจงย่างมันตัวหนึ่งในอาหารมื้อเย็นอีกตัวหนึ่งในอาหารมื้อเช้าเถิด.
กินรีดำริว่า พระราชากริ้วแล้ว คงจักให้ฆ่าเสียโดยไม่ต้องสงสัยบัดนี้ เป็นเวลาที่ต้องพูดกันละ จึงกล่าวคาถาต่อไปว่า
คำทุพภาษิตทั้งแสนคำ ก็ไม่ถึงแม้ส่วนเสี้ยวของ คำสุภาษิต กินนรรังเกียจคำทุพภาษิตจึงเศร้าหมอง เพราะเหตุนั้น กินนรจึงนิ่งเฉยเสีย ไม่ใช่นิ่งเฉยเพราะ ความโง่เขลา.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สงฺกมโน กิเลโส ความว่า บางคราวเราเมื่อพูดก็พูดคำอันเป็นทุพภาษิต กินนร เมื่อรังเกียจคำทุพภาษิตย่อมเศร้าหมองคือย่อมลำบากด้วยประการฉะนี้. บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่ขับร้องให้แก่ท่าน หาใช่ขับเพราะความโง่ไม่.
พระราชาทรงโปรดกินรี จึงตรัสพระคาถาต่อไปว่า
กินรีตัวนี้กล่าวแก้เราได้แล้ว เจ้าทั้งหลายจง ปล่อยกินรีตัวนั้นไป อนึ่ง จงนำไปส่งให้ถึงเขา หิมพานต์ ส่วนกินนรตัวนี้ เจ้าทั้งหลาย จงส่งไปให้ โรงครัวใหญ่ จงย่างมันสำหรับอาหารเช้า แต่เช้า ทีเดียว.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ยา เมสา แก้เป็น ยา เมเอสา. บทว่า เทนฺตุ ความว่า จงให้เพื่อประโยชน์โรงครัวใหญ่.
กินนรฟังพระดำรัสของพระราชาแล้วคิดว่า ท้าวเธอนี้คงให้ฆ่าเราผู้ไม่กล่าวเสียเป็นแน่ บัดนี้เราควรจะพูด ดังนี้ แล้วจึงกล่าวคาถาต่อไปว่า
ข้าแต่มหาราชเจ้า ฝูงปศุสัตว์พากันพึ่งฝน ประชาชนนี้เล่าพากันพึ่งปศุสัตว์ พระองค์ทรงเป็นที่ พึ่งแก่ข้าพระบาท ภรรยาก็พึ่งข้าพระองค์ บรรดา ข้าพระบาททั้งคู่ ตัวหนึ่งรู้ว่าอีกตัวหนึ่งตายแล้ว ตน เองพ้นแล้วจากความตาย จึงจะไปสู่ภูผาได้พระเจ้าข้า.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปชฺชุนฺนนาถา ความว่า สัตว์เลี้ยงมีหญ้าเป็นอาหาร ชื่อว่ามีเมฆฝนเป็นที่พึ่ง. บทว่า ปสุนาถา อยํ ปชา ความว่าประชาคือมนุษย์นี้ อาศัยโครส ๕ ชื่อว่าผู้มีปศุสัตว์เป็นที่พึ่งเป็นหลักอาศัย. บทว่า ตฺวํ นาโถสิ ความว่า พระองค์เป็นที่พึ่งของข้าพระองค์. บทว่า อมฺหนาถา มม ภริยา ความว่า ข้าพระองค์ก็เป็นที่พึ่งของภรรยานั้น. บทว่า ทวินฺนมญฺตรํ ตฺวา มุตฺโต คจฺเฉยฺย ปพฺพตํ ความว่า ในระหว่างข้าพระองค์ทั้งคู่ ตัวหนึ่งต้องรู้ว่าตัวหนึ่งตายแล้ว ตนเองรอดตายแล้ว จึงไปสู่หิมพานต์ภายหลัง คือเมื่อข้าพระองค์ทั้งคู่ยังมีชีวิตอยู่ ย่อมไม่ทอดทิ้งกัน เพราะฉะนั้นแม้มาตรว่าพระองค์ทรงประสงค์จะส่งกินรีนี้ไปสู่หิมพานต์ โปรดฆ่าข้าพระองค์เสียก่อนส่งนางไปภายหลัง.
ก็แล กินนรครั้นกราบทูลอย่างนี้แล้ว เมื่อจะแสดงว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ข้าพระบาททั้งสอง ใช่จะนิ่งเสียเพราะปรารถนาจะขัดพระดำรัสของพระองค์ก็หามิได้ แต่เพราะเห็นโทษของการพูดมาก จึงมิได้กราบทูลสนองพระบัญชา กล่าวคาถา ๒ คาถานี้ว่า
ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมแห่งชน ความนินทา ทั้งหลายมิใช่จะหลีกให้พ้นไปโดยง่ายเลย ชนทั้งหลาย มีฉันทะต่าง ๆ กัน ซึ่งควรจะส้องเสพ คนหนึ่งได้รับ การสรรเสริญด้วยธรรมข้อใด คนอื่นได้ความนินทา ด้วยคุณธรรมข้อนั้นเอง. โลกทั้งปวงมีจิตยิ่งด้วยจิตของคนอื่น โลกทั้งปวง ชื่อว่า มีจิตในจิตของตน สัตว์ทั้งปวงที่เป็นปุถุชน ต่างก็มีจิตใจต่างกัน สัตว์ทั้งปวงในโลกนี้ ไม่พึงเป็น ไปในอำนาจแห่งจิตของใคร.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สุปริวชฺชยาถ ความว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ชื่อว่า นินทา ใคร ๆ ไม่สามารถจะหลีกเสียได้ง่ายเลย. บทว่านานา ชนา ความว่า ฝูงชนมีความพอใจต่าง ๆ กัน. บทว่า เยนวความว่า คนหนึ่งได้รับยกย่องด้วยคุณมีศีลเป็นต้น อันใด ด้วยคุณข้อนั้น แหละคนอื่นได้รับความนินทา ความจริง เพราะกล่าวในฝูงกินนรข้าพระองค์ย่อมได้ความยกย่อง เพราะไม่กล่าวในหมู่มนุษย์ ย่อมได้ความนินทา ด้วยอาการอย่างนี้ ขึ้นชื่อว่านินทา ย่อมเป็นสิ่งหลีกได้ยาก ข้าพระองค์นั้นคิดว่า เราจักได้ความยกย่องจากสำนักพระองค์อย่างไรเล่า. บทว่า สพฺโพ โลโก ปรจิตฺเตน อติจิตฺโต ความว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ธรรมดาอสัตบุรุษมีจิตยิ่งด้วยจิตมีการฆ่าสัตว์เป็นต้นสัตบุรุษมีจิตยิ่งด้วยจิตมีเจตนางดเว้นจากการฆ่าสัตว์เป็นต้น ชาวโลกทั้งมวล ย่อมมีจิตยิ่งด้วยจิตของคนอื่น ด้วยประการดังนี้. บทว่า จิตฺตวาสมฺหิ จิตฺเต ความว่า ก็ชาวโลกทั้งมวล ชื่อว่า มีจิตด้วยจิตของตนทั้งทรามหรือประณีต. บทว่า ปจฺเจกจิตฺตา ความว่า สัตว์ทั้งหมดมากประเภทต่างคนต่างมีจิตใจเฉพาะตน ในบรรดาสรรพสัตว์เหล่านั้น กินรีก็ดี อย่างข้าพระองค์ก็ดี คนอื่นก็ดี ไม่น่าประพฤติไปในความคิดอ่านของใคร ๆ สักคนหนึ่ง จะเป็นของพระองค์หรือของผู้อื่นก็ตามที เพราะเหตุนั้นพระองค์อย่าทรงพิโรธข้าพระองค์ว่า ผู้นี้ไม่ประพฤติเป็นไปในอำนาจจิตของเรา ด้วยสรรพสัตว์ย่อมไม่ลุอำนาจจิตของตนไปได้พระเจ้าข้า กินนรแสดงธรรมแก่พระราชาด้วยประการฉะนี้.
พระราชาทรงโสมนัสว่า กินนรนี้เป็นบัณฑิตกล่าวถูกต้องทีเดียวจึงตรัสพระคาถาสุดท้ายว่า
กินนรพร้อมด้วยกันรีผู้ภรรยา เป็นผู้นิ่งไม่พูด เป็นผู้กลัวภัย ได้กล่าวแก้แล้วในบัดนี้ กินนรนั้นชื่อว่า พ้นแล้วในบัดนี้ เป็นผู้มีความสุขหาโรคมิได้ เพราะว่า การเปล่งวาจาดีนำมาซึ่งประโยชน์แก่นรชนทั้งหลาย.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า วาจา คิเรวตฺถวตี นรานํ ความว่าวาจา คือคำที่ควรเปล่งย่อมมีประประโยชน์ คือนำมาซึ่งประโยชน์แก่สัตว์เหล่านั้น.
พระราชารับสั่งให้กินนรทั้งคู่จับอยู่ในกรงทอง รับสั่งให้หาพรานคนนั้น และให้ปล่อยด้วยพระดำรัสว่า เจ้าจงไป ปล่อยกินนรคู่นี้ ณ ที่ที่จับได้นั้นเถิด. .
ฝ่ายพระมหาสัตว์กล่าวว่า ท่านอาจารย์ ดูเถิด กินนรทั้งคู่รักษาวาจาไว้อย่างนี้ เมื่อถึงคราวตายก็รอดตายได้ด้วยสุภาษิตที่ตนกล่าวนั้นเอง ส่วนท่านถึงทุกข์ใหญ่หลวง เพราะพูดชั่ว ครั้นแสดงอุทาหรณ์นี้แล้ว ก็ปลอบว่า ท่านอาจารย์อย่ากลัวเลย ผมจักให้ชีวิตแก่ท่าน เมื่อเขาพูดว่า ก็อีกอย่างหนึ่งเล่า พ่อคุณช่วยคุ้มครองฉันเถิด ก็บอกว่า ยังไม่ได้ฤกษ์ก่อนครับ รั้งรอจนตลอดวันนั้นในระหว่างใกล้มัชฌิมยาม จึงให้คนเอาแพะตายมาแล้วพูดว่า ท่านพราหมณ์เชิญไปทำมาหากินเสียที่ไหน ๆ เถิด ไม่ให้ใคร ๆ รู้เลย ปล่อยพราหมณ์ไปเอาเนื้อแพะทำพลีกรรมตั้งพระทวาร.
พระศาสดา ครั้นทรงนำธรรมเทศนานี้มาแล้ว ตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิใช่แต่ในบัดนี้เท่านั้น ที่โกกาลิกะถูกวาจากำจัดตนเสีย แม้ในครั้งก่อนก็ถูกกำจัดแล้วเหมือนกัน ทรงประชุมชาดกว่า พราหมณ์เขี้ยวงอกตาเหลือง ในครั้งนั้นได้มาเป็นโกกาลิกะ ส่วนตักการิยบัณฑิตคือ เราตถาคตแล.
จบอรรถกถาตักการิยชาดก
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๐ หน้า ๒๙๖–๓๑๒ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
เตรสนิบาตชาดก ๘๔ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๘๔ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
8. Takkāriyajātakaṃ.
Ahameva dubbhāsitaṃ bhāsi bāloti idaṃ satthā jetavane viharanto kokālikaṃ ārabbha kathesi.
Ekasmiṃ hi antovasse dve aggasāvakā gaṇaṃ pahāya vivittavāsaṃ vasitukāmā satthāraṃ āpucchitvā kokālikaraṭṭhe kokālikavasanaṭṭhānaṃ gantvā taṃ evamāhaṃsu āvuso kokālika taṃ nissāya amhākaṃ amhe ca nissāya tava phāsuvihāro bhavissati imaṃ temāsaṃ idheva vaseyyāmāti. Ko panāvuso maṃ nissāya tumhākaṃ phāsuvihāroti. Sace tvaṃ āvuso aggasāvakā idha viharantīti kassaci nāroceyyāsi mayaṃ sukhaṃ vihareyyāma ayaṃ taṃ nissāya amhākaṃ phāsuvihāroti. Atha tumhe nissāya mayhaṃ ko phāsuvihāroti. Mayaṃ tuyhaṃ antotemāsaṃ dhammaṃ vācessāma dhammakathaṃ kathessāma esatuyhaṃ amhe nissāya phāsuvihāroti. Vasathāvuso yathājjhāsayenāti so tesaṃ paṭirūpaṃ senāsanaṃ adāsi. Te phalasamāpattisukhena sukhaṃ vasiṃsu. Koci nesaṃ tattha vasanabhāvaṃ na jānāti. Te vutthavassā pavāretvā āvuso taṃ nissāya sukhaṃ vutthamhā satthāraṃ vandituṃ gacchāmāti taṃ āpucchiṃsu. So sādhūti sampaṭicchitvā te ādāya dhuragāme piṇḍāya cari. Therā katabhattakiccā gāmato nikkhamiṃsu. Kokāsiko te uyyojetvā nivattitvā manussānaṃ ārocesi upāsakā tumhe tiracchānagatasadisā dve aggasāvake temāsaṃ dhuravihāre vasante Na jānittha idāni kho gatāti. Manussā kasmā pana bhante amhākaṃ nārocayitthāti vatvā bahuṃsappitelādibhesajjañceva vatthacchādanañca gahetvā there upasaṅkamitvā vanditvā khamatha no bhante mayaṃ tumhākaṃ aggasāvakabhāvaṃ na jānāma ajja no kokālikabhaddantassa vacanena ñātaṃ amhākaṃ anukampāya imāni bhesajjavatthacchādanāni gaṇhathāti. Kokāliko therā appicchā santuṭṭhā imāni vatthāni attanā agahetvā mayhaṃ dassantīti cintetvā upāsakehi saddhiṃyeva therānaṃ santikaṃ gato. Therā bhikkhuparipācitattā kiñci neva attanā gaṇhiṃsu na kokālikassa dāpesuṃ. Upāsakā bhante idāni agaṇhantā puna amhākaṃ anuggahatthāya idhāgaccheyyāthāti yāciṃsu. Therā adhivāsetvā satthu santikaṃ agamiṃsu. Kokāliko ime therā attanā agaṇhantā mayhampi na dāpesunti āghātaṃ bandhi. Therāpi satthu santike thokaṃ vasitvā attano attano parivāre pañcasate bhikkhū ādāya bhikkhusahassena saddhiṃ cārikañcaramānā kokālikaraṭṭhaṃ pattā. Te upāsakā paccuggamanaṃ katvā there ādāya tameva vihāraṃ netvā devasikaṃ mahāsakkāraṃ kariṃsu. Pahūtaṃ bhesajjavatthacchādanaṃ uppajji. There hi saddhiṃ āgatabhikkhū cīvarāni vicārentā saddhiṃ āgatānaṃ bhikkhūnaññeva denti kokālikassa na denti. Therāpi tassa na dāpenti. Kokāliko cīvaraṃ alabhitvā pāpicchā sārīputtamoggallānā pubbe diyyamānaṃ lābhaṃ agahetvā idāni gaṇhanti pūretuṃ na sakkā aññe na olokentīti there akkosati Paribhāsati. Therā kokāliko amhe nissāya akusalaṃ pasavatīti saparivārā nikkhamitvā aññaṃ bhante katipāhaṃ vasathāti manussehi yāciyamānāpi nivattituṃ na icchiṃsu. Atheko daharabhikkhu āha upāsakā kathaṃ therā vasissanti tumhākaṃ kulupakatthero imesaṃ vāsaṃ na sahatīti. Te tassa santikaṃ gantvā bhante tumhe kira therānaṃ idha vāsaṃ na sahatha gacchatha bhante khamāpetvā vā nivattetha palāyitvā vā aññattha vasathāti. So upāsakānaṃ bhayena gantvā there yāci. Therā gacchāvuso na mayaṃ nivattāmāti pakkamiṃsu. So there nivattetuṃ asakkonto vihārameva paccāgato. Atha naṃ upāsakā pucchiṃsu nivattitā te bhante therāti. Nivattetuṃ nāsakkhiṃ āvusoti. Atha naṃ imasmiṃ pāpadhamme idha vasante pesalā bhikkhū na vasissanti nikaḍḍhissāma nanti cintetvā bhante mā tvaṃ idha vasa amhe nissāya tuyhaṃ kiñci natthīti āhaṃsu. So tehi abahumānakato pattacīvaramādāya jetavanaṃ gantvā satthāraṃ upasaṅkamitvā pāpicchā bhante sārīputtamoggallānā pāpikānaṃ icchānaṃ vasaṃ gatāti āha. Atha naṃ satthā māhevaṃ kokālika avaca pasādehi kokālika sārīputtamoggallānesu cittaṃ pesalā bhikkhūti dhārehi. Kokāliko tumhe bhante tumhākaṃ aggasāvakānaṃ saddahatha ahaṃ paccakkhato addasaṃ pāpakā ete paṭicchannakammantā dussīlāti vatvā yāvatatiyaṃ satthārā nivāritopi tatheva vatvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Tassa pakkantamattasseva sakalasarīre Sāsapamattā piḷakā uṭṭhahitvā anupubbena vaḍḍhitvā veḷuvapakkamattā hutvā bhijjitvā pubbalohitāni pagghariṃsu. So nitthunanto vedanāp- patto jetavanadvārakoṭṭhake nipajji. Kokālikena dve aggasāvakā akkuṭṭhāti yāva brahmalokā ekakolāhalaṃ ahosi. Athassa upajjhāyo tudīnāma brahmā taṃ kāraṇaṃ ñatvā āgantvā taṃ there khamāpessāmīti ākāse ṭhatvā kokālika pharusaṃ te kammaṃ kataṃ aggasāvake pasādehīti āha. Ko pana tvaṃ āvusoti. Tudībrahmānāma ahanti nanu tvaṃ āvuso bhagavatā anāgāmīti byākato anāgāmī ca anāvattidhammo tasmā lokāti vuttaṃ tvaṃ saṅkāraṭṭhāne yakkho bhavissatīti mahābrahmānaṃ apasādesi. So taṃ attano vacanaṃ gāhāpetuṃ asakkonto tava vācāya tvameva paññāyissasīti vatvā suddhāvāsameva gato. Kokālikopi kālaṃ katvā padumaniraye uppajji. Tassa tattha nibbattabhāvaṃ ñatvā sahampatimahābrahmā tathāgatassa ārocesi. Satthā bhikkhūnaṃ ārocesi. Bhikkhū tassaaguṇaṃ kathentā dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ āvuso kokāliko kira sārīputtamoggallāne akkositvā attano mukhaṃ nissāya padumaniraye uppannoti. Satthā āgantvā kāyanuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti pucchitvā imāyanāmāti vutte na bhikkhave kokāliko idāneva vacanena hato attano mukhaṃ nissāya dukkhaṃ anubhavati pubbepesa attano mukhaṃ nissāya dukkhaṃ anubhosiyevāti vatvā atītaṃ āhari
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente tassa purohito piṅgalo nikkhantadāḍho ahosi. Tassa brāhmaṇī aññena brāhmaṇena saddhiṃ aticari. Sopi tādisova. Purohito brāhmaṇiṃ punappunaṃ vārentopi vāretuṃ asakkonto cintesi imaṃ mama veriṃ sahatthā māretuṃ na sakkā upāyena naṃ māressāmīti. So rājānaṃ upasaṅkamitvā āha mahārāja tava nagaraṃ sakalajambūdīpe agganagaraṃ tvaṃ aggarājā evaṃ aggaraññonāma tava dakkhiṇadvāraṃ duyuttaṃ avamaṅgalanti. Ācariya idāni kiṃ kātabbanti. Maṅgalaṃ yojetabbanti. Kiṃ laddhuṃ vaṭṭatīti. Purāṇadvāraṃ hāretvā maṅgalayuttāni dārūni gahetvā nagarapariggāhakānaṃ bhūtānaṃ baliṃ datvā maṅgalanakkhattena patiṭṭhāpetuṃ vaṭṭatīti. Tenahi evaṃ karothāti. Tadā bodhisatto takkāriyonāma māṇavo hutvā tassa santike sippaṃ uggaṇhāti. Purohito purāṇadvāraṃ hāretvā navaṃ patiṭṭhāpetvā rājānaṃ āha niṭṭhitaṃ deva dvāraṃ sve bhaddakanakkhattaṃ taṃ anatikkamitvā baliṃ katvā dvāraṃ patiṭṭhāpetuṃ vaṭṭatīti. Tenahi ācariya balikammatthāya kiṃ laddhuṃ vaṭṭatīti. Deva mahesakkhaṃ dvāraṃ mahesakkhadevatāhi pariggahitaṃ ekaṃ piṅgalaṃ nikkhantadāḍhaṃ ubhato visuddhaṃ brāhmaṇaṃ māretvā tassa maṃsalohitena baliṃ katvā sarīraṃ heṭṭhā khipitvā dvāraṃ patiṭṭhāpetabbaṃ evaṃ tumhākañca nagarassa ca sotthi bhavissatīti. Sādhu ācariya evarūpaṃ brāhmaṇaṃ māretvā dvāraṃ patiṭṭhāpehīti. So tuṭṭhamānaso seva paccāmittassa Piṭṭhiṃ passissāmīti ussāhajāto attano gehaṃ gantvā mukhaṃ rakkhituṃ asakkonto turitaturito bhariyaṃ āha pāpe caṇḍāli ito paṭṭhāya kena saddhiṃ abhiramissasi sve te jāraṃ māretvā balikammaṃ karissāmīti. Niraparādhaṃ kiṃkāraṇā māressasīti. Rājā kaḷārapiṅgalassa brāhmaṇassa maṃsalohitena balikammaṃ katvā nagaradvāraṃ patiṭṭhāpehīti āha jāro ca te kaḷārapiṅgalo taṃ māretvā balikammaṃ karissāmīti. Sā jārassa santikaṃ sāsanaṃ pāhesi rājā kira kaḷārapiṅgalaṃ brāhmaṇaṃ māretvā baliṃ kātukāmo sace jīvitukāmo aññepi tayā sadise brāhmaṇe gahetvā sakālasseva palāyassūti. So tathā akāsi. Taṃ nagare pākaṭaṃ ahosi. Sakalanagarato sabbe kaḷārapiṅgalā palāyiṃsu. Purohito amittassa palātabhāvaṃ ajānitvā pātova rājānaṃ upasaṅkamitvā deva asukaṭṭhāne kaḷārapiṅgalo brāhmaṇo atthi taṃ gaṇhāpethāti āha. Rājā amacce pesesi. Te taṃ apassantā āgantvā palāto kirāti ārocesuṃ. Aññattha upadhārethāti. Sakalanagare upadhārentāpi na passiṃsu. Tato aññaṃ upadhārethāti vutte deva ṭhapetvā purohitaṃ añño evarūpo natthīti vadiṃsu. Purohitaṃ na sakkā māretunti. Deva kiṃ vadetha purohitassa kāraṇā ajja dvāre apatiṭṭhāpite nagaraṃ aguttaṃ bhavissati ācariyo kathento ajja atikkamitvā ito saṃvaccharaccayena nakkhattaṃ labhissasīti kathesi saṃvaccharaṃ nagare advārake Paccatthikānaṃ okāso bhavissati imaṃ māretvā aññena byattena brāhmaṇena balikammaṃ kāretvā dvāraṃ patiṭṭhāpessāmāti. Atthi panañño ācariyasadiso paṇḍitabrāhmaṇoti. Atthi deva tasseva antevāsiko takkāriyamāṇavonāma tassa purohitaṭṭhānaṃ datvā maṅgalaṃ karothāti. Rājā taṃ pakkosāpetvā sammānaṃ kāretvā purohitaṭṭhānaṃ datvā tathā kātuṃ āṇāpesi. So mahantena parivārena nagaradvāraṃ agamāsi. Purohitaṃ rājānubhāvena bandhitvā ānayiṃsu. Mahāsatto dvāraṭhapanaṭṭhāne āvāṭaṃ khaṇāpetvā sāṇiṃ parikkhipāpetvā ācariyena saddhiṃ antosāṇiyaṃ aṭṭhāsi. Ācariyo āvāṭaṃ olokento attano patiṭṭhaṃ alabhanto anattho tāva me nipphādito ahosi bālatāya pana mukhaṃ rakkhituṃ asahanto vegena pāpitthiyā kathesiṃ attanāva me attano vadho ābhatoti mahāsattaṃ ālapanto paṭhamaṃ gāthamāha
ahameva dubbhāsitaṃ bhāsi bālo
bhaṅkova araññe ahimavhāyamāno
takkāriye sobbhamimaṃ patāmi
na kireva sādhu ativelabhāṇīti
tattha dubbhāsitaṃ bhāsīti dubbhāsitaṃ bhāsiṃ. Bhaṅkovāti yathā araññe maṇḍako vasanto attano khādakaṃ ahiṃ avehati so taṃ avhayamāno dubbhāsitaṃ bhāsatināma evaṃ ahameva dubbhāsitaṃ bhāsiṃ. Takkāriyeti tassa nāmaṃ itthīliṅgaṃ taṃ ālapanto evamāha.
Taṃ sutvā mahāsatto dutiyaṃ gāthamāha
pappoti macco ativelabhāṇī
bandhaṃ vadhaṃ sokaparidevañca
attānaṃyeva garahāsi etto
ācariya taṃ nikhaṇanti sobbheti.
Tattha ativelabhāṇīti velātikkantaṃ pamāṇātikkantaṃ katvā kathanaṃnāma na sādhu ativelabhāṇī puriso na sādhūtipi attho. Sokaparidevañcāti ācariya evameva ativelabhāṇī puriso vadhabandhañca sokañca mahantena saddena paridevañca pappoti. Garahāsīti paraṃ agarahitvā attānaṃyeva garaheyyāsi. Ettoti etasmiṃ kāraṇe. Ācariya tanti ācariya yena kāraṇena taṃ nikhaṇanti sobbhe taṃ tayāva kataṃ tasmā attānameva garaheyyāsīti vadati.
Evañca pana vatvā ācariya vācaṃ arakkhitvā na kevalaṃ tavameva dukkhappatto aññepi pattāyevāti atītaṃ āharitvā dasseti
pubbe kira bārāṇasiyaṃ kālīnāma gaṇikā ahosi. Tassā tuṇḍilonāma bhātā. Kālī ekadivasaṃ sahassaṃ gaṇhāti. Tuṇḍilo pana itthīdhutto surādhutto akkhadhutto ca ahosi. Sā tassa dhanaṃ deti. So laddhaladdhaṃ vināseti. Sā taṃ vārentīpi vāretuṃ nāsakkhi. So ekadivasaṃ jūte parājito nivatthavatthāni datvā kaṭasārakhaṇḍaṃ nivāsetvā tassā gehaṃ āgami. Tāya ca dāsiyo Āṇattā honti tuṇḍilassa āgatakāle kiñci adatvā gīvāyaṃ naṃ gahetvā nīhareyyāthāti. Tā tathā kariṃsu. So gantvā dvāramūle rodanto aṭṭhāsi. Atheko seṭṭhīputto niccakālaṃ kāliyā sahassaṃ āharanto taṃdivasaṃ taṃ disvā kiṃ tuṇḍila rodasīti pucchi. Sāmi jūte parājito mama bhaginiyā santikaṃ āgatomhi tā maṃ dāsiyo gīvāyaṃ gahetvā nīhariṃsūti. Tenahi tiṭṭha bhaginiyā te kathessāmīti so gantvā bhātā te kaṭasārakhaṇḍaṃ nivāsetvā dvāramūle ṭhito vatthānissa kimatthaṃ na desīti āha. Ahaṃ tāvana demi sace pana te sineho atthi tvaṃ dehīti. Tasmiṃ pana gaṇikāya ghare idaṃ cārittaṃ ābhataṃ sahassato pañca satāni gaṇikāya honti pañca satāni vatthagandhamālā mūlāni honti. Āgatapurisā tasmiṃ ghare laddhavatthāni nivāsetvā rattiṃ vasitvā punadivase gacchantā tampi ṭhapetvā ābhatavatthāneva nivāsetvā gacchanti. Tasmā seṭṭhīputto tāya dinnavatthāni nivāsetvā attano sāṭake tuṇḍilassa dāpesi. So nivāsetvā nadanto tajjento gantvā surāgehaṃ pāvisi. Kālīpi dāsiyo āṇāpesi sve etassa gamanakāle vatthāni acchindeyyāthāti. Tā tassa nikkhamanakāle itocito ca upadhāvitvā vilumpamānāviya sāṭake gahetvā idāni yāhi kumārāti naggaṃ katvā visajjesuṃ. So naggova nikkhami. Jano parihāsaṃ karoti. So lajjitvā mayāvetaṃ kataṃ ahameva attano mukhaṃ rakkhituṃ nāsakkhinti paridevi. Idaṃ Tāva dassetuṃ tatiyaṃ gāthamāha
kimevāhaṃ tuṇḍilaṃ apucchiṃ
kareyyāsaṃ bhātaraṃ kālikāya
naggovāhaṃ vatthayugañca chinno
ayampi attho bahu tādisovāti.
Tattha bahu tādisovāti seṭṭhīputtopi hi attanā kateheva dukkhaṃ patto tvampi tasmā ayaṃ tuyhaṃ dukkhappatti bahūhi kāraṇehi tādisova.
Aparopi bārāṇasiyaṃ ajapālānaṃ pamādena gocarabhūmiyaṃ dvīsu meṇḍesu yujjhantesu eko kuliṅgasakuṇo ime idāni bhinnehi sīsehi marissanti vāressāmi teti mātula mā yujjhathāti vāretvā tesaṃ kathaṃ agahetvā yujjhantānaññeva piṭṭhiyampi sīsepi nisīditvā yācitvā vāretuṃ asakkonto tenahi maṃ māretvā yujjhathāti ubhinnaṃ sīsantaraṃ pāvisi. Te aññamaññaṃ pahariṃsuyeva. So saṇhakaraṇīyaṃ piṃsitoviya attanā kateneva vināsaṃ patto. Idaṃ aparaṃpi kāraṇaṃ dassento catutthaṃ gāthamāha
yo yujjhamānānaṃ ayujjhamāno
meṇḍantaraṃ paccupati kuliṅgo
so piṃsito meṇḍasirehi tattha
ayampi attho bahu tādisovāti.
Tattha meṇḍantaranti meṇḍānaṃ antaraṃ. Paccupatīti atigantvā Uppati ākāse sīsānaṃ vemajjhe aṭṭhāsīti attho. Piṃsitoti pīḷito.
Aparepi bārāṇasīvāsino gopālakā phalitaṃ tālarukkhaṃ disvā ekaṃ phalatthāya rukkhaṃ āropesuṃ. Tasmiṃ phalāni pātente eko kaṇhasappo vammikā nikkhamitvā tālarukkhaṃ abhirūhi. Heṭṭhā ṭhitā daṇḍādīhi paharantāpi taṃ nivāretuṃ nāsakkhiṃsu. Te sappo tālaṃ abhirūhatīti itarassa ācikkhiṃsu. So bhīto mahāravaṃ ravi. Heṭṭhā ṭhitā ekaṃ thirasāṭakaṃ catūsu kaṇṇesu gahetvā imasmiṃ sāṭakepatitāti āhaṃsu. So parigalanto catunnaṃpi antare sāṭakamajjhe pati. Tassa pātanavegena te saṇṭhāretuṃ asakkontā aññamaññaṃ sīsena paharitvā bhinnehi sīsehi jīvitakkhayaṃ pattā. Idaṃ kāraṇaṃ dassento pañcamaṃ gāthamāha
caturo janā poṭṭhakaṃ aggahesuṃ
ekañca posaṃ anurakkhamānā
sabbeva te bhinnasirā sayiṃsu
ayampi attho bahu tādisovāti.
Tattha poṭṭhakanti sāṭakaṃ. Sabbeva teti tepi cattāro janā attanā kateneva bhinnasīsā sayiṃsu.
Aparāpi bārāṇasīvāsino eḷakacorā rattiṃ ekaṃ ajaṃ thenetvā divā araññe khādissāmāti tassā avassanatthāya mukhaṃ bandhitvā veḷugumbe ṭhapesuṃ. Punadivase taṃ khādituṃ gacchantā āvudhaṃ pamussitvā Agamaṃsu. Te ajaṃ māretvā maṃsaṃ pacitvā khādissāma āharathāvudhanti ekassāpi hatthe āvudhaṃ adisvā vinā āvudhena etaṃ māretvāpi maṃsaṃ gahetuṃ na sakkā visajjema naṃ puññamassā atthīti visajjesuṃ. Tadā eko veḷukāro veḷuṃ gahetvā punapi āgantvā gahessāmīti naḷakārasatthaṃ veḷupattantare ṭhapetvā pakkāmi. Ajā muttamhīti tusitvā veḷumūle kīḷamānā pacchimapādehi paharitvā taṃ satthakaṃ pātesi. Corā satthasaddaṃ sutvā upadhārentā taṃ disvā tuṭṭhamānasā ajaṃ māretvā maṃsaṃ khādiṃsu. Iti sāpi ajā attanā kateneva matāti idaṃ dassetuṃ chaṭṭhaṃ gāthamāha
ajā yathā veḷugumbasmiṃ bandhā
avekkhipantī asimajjhagacchi
teneva tassā galakaṃ vikantā
ayampi attho bahu tādisovāti.
Tattha avekkhipantīti kīḷamānā pacchimapāde khipantī.
Evañca pana vatvā attano vacanaṃ rakkhitvā mitabhāṇinonāma maraṇadukkhā muñcantīti dassetvā kinnaravatthuṃ āhari
bārāṇasīvāsī kireko luddakaputto himavantaṃ gantvā ekena upāyena jāyapatike dve kinnare gahetvā ānetvā rañño adāsi. Rājā adiṭṭhapubbe kinnare disvā tusitvā luddaka imesaṃ ko guṇoti pucchi. Deva ete madhurena sarena gāyanti manuññaṃ naccanti manussā evaṃ gāyituṃ vā naccituṃ vā na Jānantīti. Rājā luddakassa bahudhanaṃ datvā kinnare gāyatha naccathāti āha. Kinnarā sace mayaṃ gāyantā byañjanaṃ paripuṇṇaṃ kātuṃ na sakkhissāma duggahitaṃ hoti amhe garahissanti vadhissanti bahuṃ kathentānañca musāvādopi hotīti musāvādabhayena raññā punappunaṃ vuttāpi na gāyiṃsu na nacciṃsu. Rājā kujjhitvā ime māretvā maṃsaṃ pacitvā āharathāti āṇāpento sattamaṃ gāthamāha
nayime devā nāpi gandhabbaputtā
migā ime atthavasābhatā ime
ekañca naṃ sāyamāse pacantu
ekañca naṃ puna pātarāse pacantūti.
Tattha migā imeti ime sace devā gandhabbā vā bhaveyyuṃ nacceyyuñceva gāyeyyuñca ime pana migā tiracchānagatā. Atthavasābhatā imeti atthaṃ paccāsiṃsantena luddena ānītattā atthavasena mama hatthaṃ ābhatā etesu ekaṃ sāyamāse ekaṃ pātarāse pacantūti.
Kinnarī cintesi rājā kuddho nissaṃsayaṃ māressati idāni kathetuṃ kāloti anantaraṃ gāthamāha
sataṃ sahassāna dubbhāsitānaṃ
kalampi nāgghati subhāsitassa
Dubbhāsitaṃ saṅkamāno kileso
tasmā tuṇhī kiṃpuriso na bālayāti
tattha saṅkamāno kilesoti kadāci ahaṃ bhāsamānā dubbhāsitaṃ bhāseyyaṃ evaṃ dubbhāsitaṃ saṅkamāno kilissati kilamati. Tasmāti tena kāraṇena tumhākaṃ na gāyiṃ na bālabhāvenāti.
Rājā kinnariyā tusitvā anantaraṃ gāthamāha
yā mesā byākāsi pamuñcathetaṃ
giriñca naṃ himavantaṃ nayantu
imañca kho dentu mahānasāya
pātova naṃ pātarāse pacantūti.
Tattha yā mesāti yā me esā. Dentūti mahānasatthāya dentu.
Kinnaro rañño vacanaṃ sutvā ayaṃ maṃ akathentaṃ avassaṃ māressati idāni kathetuṃ vaṭṭatīti itaraṃ gāthamāha
pajjunnanāthā pasavo pasunāthā ayaṃ pajā
tvaṃ nāthosi mahārāja amhanāthā mama bhariyā
dvinnamaññataraṃ ñatvā mutto gaccheyyapabbatanti
tattha pajjunnanāthāti tiṇabhakkhā pasavo meghanāthānāma. Pasunāthā ayaṃ pajāti ayaṃ pana manussapajā pañcagorasehi upajīvantī pasunāthā pasupatiṭṭhā. Tvaṃ nāthosīti tvaṃ mama patiṭṭhā asi. Amhanāthā mama bhariyāti ahamassā patiṭṭhā. Dvinnamaññataraṃ ñatvā mutto gaccheyya pabbatanti amhākaṃ dvinnaṃ antare eko ekaṃ mataṃ ñatvā sayaṃ maraṇato mutto pacchā himavantaṃ gaccheyya jīvamānā mayaṃ aññamaññaṃ na jahāma tasmā sacepi imaṃ himavantaṃ pesetukāmo maṃ paṭhamaṃ māretvā pacchā pesehīti.
Evañca pana vatvā mahārāja na mayaṃ tava vacanaṃ akātukāmatāya tuṇhī ahumhā mahākathāya pana dosaṃ disvā na kathayimhāti dīpento imaṃ gāthadvayamāha
na ve nindā suparivajjayātha
nānā janā sevitabbā janinda
yeneva eko labhate pasaṃsaṃ
teneva añño labhate ninditāraṃ.
Sabbo loko paracittena aticitto
sabbo loko cittavāsamhi citte
paccekacittā puthu sabbasattā
kassīdha cittassa vase na vattatīti.
Tattha suparivajjayāthāti mahārāja nindā nāma sukhena parivajjetuṃ na sakkā. Nānā janāti nānā chandajanā. Yenevāti yena sīlādiguṇena eko pasaṃsaṃ labhti teneva añño ninditāraṃ labhati amhākaṃ hi kinnarānaṃ antare kathanena pasaṃsaṃ labhati manussānaṃ antare akathanena nindaṃ iti nindānāma duparivajjanīyā svāhaṃ Kathaṃ tava santikā pasaṃsaṃ labhissāmīti. Sabbo loko paracittena aticittoti mahārāja asappuriso hi pāṇātipātādicittena sappuriso pāṇātipātāveramaṇīādicittena aticittoti evaṃ sabbo loko paracittena aticittoti attho. Cittavāsamhi citteti sabbo loko pana attano hīnena vā paṇītena vā cittena cittavānāmayeva. Paccekacittāti pāṭiyekacittā puthuppabhedā sabbe sattā tesu kassekassa tava vā aññassa vā citte na kinnarī vā mādiso vā añño vā vatteyya tasmā ayaṃ mama cittavase na vattatīti mā mayhaṃ kujjhi sabbe sattā hi attano cittavase na gacchanti devāti kiṃpuriso rañño dhammaṃ deseti.
Rājā sabhāvameva esa katheti paṇḍito kinnaroti somanassappatto hutvā osānagāthamāha
tuṇhī ahu kiṃpuriso abhāṇiso
yodāni byākāsi bhayassa bhīto
sodāni mutto sukhito arogo
vācā girevatthavatī narānanti.
Tattha vācā girevatthavatī narānanti vācā girā imesaṃ sattānaṃ atthavatī hitāvahā hotīti attho.
Rājā kinnare suvaṇṇapañjare nisīdāpetvā tameva luddakaṃ pakkosāpetvā gaccha ime gahitaṭṭhāneyeva visajjehīti visajjāpesi.
Mahāsattopi passācariya evaṃ kinnarā vācaṃ rakkhitvā Pattakāle kathitena subhāsiteneva muttā tvampana dukkathitena mahādukkhaṃ pattoti idaṃ udāharaṇaṃ dassetvā ācariya mā bhāyi jīvitaṃ te dassāmīti assāsesi apica kho pana tumhe maṃ rakkheyyāthāti vutte na tāva nakkhattayogo labbhatīti taṃdivasaṃ vītināmetvā majjhimayāmasamanantare mataṃ eḷakaṃ āharāpetvā brāhmaṇa yattha katthaci gantvā jīvāhīti kañci ajānāpento uyyojetvā eḷakamaṃsena baliṃ katvā dvāraṃ patiṭṭhāpesi.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā na bhikkhave idāneva pubbepi kokāliko vācāya hatoyevāti vatvā jātakaṃ samodhānesi tadā kaḷārapiṅgalo kokāliko ahosi takkāriyapaṇḍito pana ahamevāti.
Takkāriyajātakaṃ aṭṭhamaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๐
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗