ชัยทิศชาดก
ว่าด้วยโปริสาทกับพระเจ้าชัยทิศ
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๒๒๙๖ · บรรทัด ๙๓๐๙ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๓
เรื่องเล่า
พระศาสดาเมื่อเสด็จประทับ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงปรารภภิกษุผู้เลี้ยงมารดารูปหนึ่ง ตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่า จิรสฺสํ วตเม ดังนี้.
ก็ในครั้งนั้น พระศาสดาตรัสว่า โปราณกบัณฑิตทั้งหลาย ละเศวตฉัตร อันประดับด้วยกาญจนมาลา แล้วเลี้ยงดูมารดาบิดา ดังนี้ อันภิกษุนั้นทูลอาราธนา จึงทรงนำอดีตนิทานมาตรัสดังต่อไปนี้ในอดีตกาล มีพระราชาทรงพระนามว่า อุตตรปัญจาลราช เสวยราชสมบัติอยู่ในกปิลรัฐ พระอัครมเหสีของท้าวเธอทรงตั้งพระครรภ์ แล้วประสูติพระราชโอรส ในภพก่อน หญิงคนหนึ่งร่วมสามีกับพระนาง โกรธเคืองกันแล้ว ตั้งความปรารถนาว่า ขอให้เราสามารถเคี้ยวกินบุตรของท่านที่คลอดแล้ว ดังนี้ แล้วได้มาเกิดเป็นนางยักษิณี คราวนั้น นางยักษิณีนั้นได้โอกาสทั้ง ๆ ที่พระนางเทวีทอดพระเนตรเห็นอยู่ คว้าเอาพระกุมารผู้มีวรรณะ ดุจชิ้นเนื้อสดไปเคี้ยวกิน เสียงกร้วม ๆ แล้วหลบหลีกไป แม้ในวาระที่ ๒ ก็ได้ทำอย่างนั้น แต่ในวาระที่ ๓ ในเวลาที่พระนางเทวีเสด็จเข้าไปสู่เรือนประสูติแล้ว พวกราชบุรุษพากันแวดล้อมตำหนัก จัดการถวายอารักขามั่นคง ในวันที่พระเทวีประสูติ นางยักษิณี ก็มาจับเอาทารกไปอีก พระนางเทวีจึงส่งพระสุรเสียงร้องขึ้นว่า นางยักษ์ ๆ ราชบุรุษทั้งหลายมีอาวุธครบมือ พากันวิ่งติดตามนางยักษิณี ตามสัญญาที่พระนางบอกให้ นางยักษิณีไม่ได้โอกาสเพื่อจะเคี้ยวกิน หนีไปจากที่นั้น เข้าไปยังท่อน้ำ ส่วนทารก อ้าปากดูดนมนางยักษิณี โดยเข้าใจว่าเป็นมารดา นางยักษิณีก็เกิดความรักเหมือนบุตรของตนหนีออกจากท่อน้ำได้แล้ว ไปยังสุสานสถาน ทำการประคบประหงมทารกนั้นอยู่ในถ้ำศิลา ต่อมาเมื่อทารกนั้นเจริญเติบโตขึ้นโดยลำดับ นางยักษิณีก็นำเนื้อมนุษย์มาให้กินเป็นอาหาร ทั้งสองก็กินเนื้อมนุษย์อยู่ในที่นั้น ทารกไม่รู้ตัวว่าเป็นมนุษย์ สำคัญว่าเป็นบุตรนางยักษิณี แต่ก็ไม่อาจที่จะจำแลงกายหายตัวได้ ต่อมานางยักษิณีจึงให้รากไม้อย่างหนึ่ง แก่พระราชกุมาร เพื่อต้องการให้หายตัวได้ ด้วยอานุภาพแห่งรากไม้ พระราชกุมารหายตัวได้ ก็เที่ยวไปกินเนื้อมนุษย์ นางยักษิณีไปปรนนิบัติท้าวเวสสวัณมหาราช เลยทำกาลกิริยาเสีย ณ ที่นั้นเอง ฝ่ายพระนางเทวีประสูติพระโอรสองค์หนึ่ง ในวาระที่ ๔พระราชโอรสจึงปลอดภัย เพราะพ้นจากนางยักษิณี พระชนกชนนีและพระประยูรญาติ ได้ขนานพระนาม ให้พระโอรสนั้นว่า ชัยทิสกุมาร เพราะเกิดมาชนะนางยักษิณีผู้เป็นปัจจามิตร พระชัยทิสกุมารทรงเจริญวัยแล้ว ได้ทรงศึกษาศิลปวิทยาสำเร็จ แล้วให้ยกเศวตฉัตร ครองราชสมบัติสืบสันติวงศ์.
คราวนั้น พระโพธิสัตว์ บังเกิดในพระครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระเจ้าชัยทิสนั้น พระชนกชนนีและพระประยูรญาติ ขนานพระนามว่า "อลีนสัตตุกุมาร" พออลีนสัตตุกุมารเจริญวัยแล้ว ทรงเล่าเรียนศิลปศาสตร์ จนสำเร็จ ได้เป็นอุปราช ในเวลาต่อมา กุมารผู้เป็นบุตรนางยักษิณีทำรากไม้หายเพราะความประมาท ไม่สามารถเพื่อจะหายตัวได้ จึงมีรูปร่างปรากฏเคี้ยวกินเนื้อมนุษย์อยู่ที่สุสาน คนทั้งหลายเห็นเข้าก็พากันสะดุ้งตกใจกลัว แล้วเข้ามาร้องทุกข์พระราชาว่า ขอเดชะ พระองค์ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ มียักษ์ตนหนึ่ง ปรากฏตนเคี้ยวกินเนื้อมนุษย์อยู่ที่สุสาน มันคงเข้ามาพระนครโดยลำดับ ๆ จักฆ่ามนุษย์เคี้ยวกินเป็นอาหาร ควรตรัสสั่งให้จับเสีย พระเจ้าข้าพระราชาทรงรับทราบแล้ว มีพระราชโองการสั่งพลนิกายว่า ท่านทั้งหลายจงจับยักษ์ตนนั้น พลนิกายเหล่านั้น ไปยืนรายล้อมสุสานประเทศ กุมารบุตรนางยักษิณีมีรูปร่างเปล่าเปลือย น่าสะพรึงกลัว หวาดต่อมรณภัย ร้องขึ้นด้วยเสียงอันดัง วิ่งผ่าฝูงคนไป ผู้คนทั้งหลาย หวาดหวั่นต่อมรณภัย ร้องบอกกันว่ายักษ์ ๆ ดังนี้ แตกกลุ่มออกเป็นสองฝ่าย ฝ่ายกุมารบุตรนางยักษิณี หนีจากที่นั้นได้แล้วก็เข้าไปสู่ป่า ไม่กลับมายังถิ่นมนุษย์อีก ได้ไปอาศัยดงใกล้ทางใหญ่แห่งหนึ่ง คอยจับผู้คนที่เดินทางผ่านมาได้ทีละคน แล้วเข้าไปสู่ป่าฆ่าเคี้ยวกิน พำนักอาศัยอยู่ที่โคนต้นไม้นิโครธต้นหนึ่ง.
ลำดับนั้น พราหมณ์พ่อค้าเกวียนคนหนึ่ง จ้างคนรักษาดงเป็นราคาหนึ่งพัน เพื่อพาข้ามดง พร้อมด้วยเกวียน ๕๐๐ เล่ม มนุษย์ยักษ์ เห็นแล้วจึงส่งเสียงดังลั่น วิ่งมา ผู้คนทั้งหลายต่างตกใจกลัว พากันนอนราบหมดมนุษย์ยักษ์จับพราหมณ์พ่อค้าได้แล้ว หนีไป ถูกตอไม้ตำเอาที่เท้า และเมื่อพวกมนุษย์รักษาดงวิ่งติดตามมา จึงทิ้งพราหมณ์วิ่งหนี เมื่อมนุษย์ยักษ์นั้นนอนอยู่ในที่นั้น๗วัน พระเจ้าชัยทิสเสด็จออกจากพระนครล่าเนื้อ พราหมณ์ผู้เลี้ยงดูมารดาคนหนึ่งชื่อนันทะ เป็นชาวเมืองตักกศิลา ได้เรียนสตารหคาถา๔ บาท มาเฝ้าพระเจ้าชัยทิส ซึ่งกำลังจะเสด็จออกจากพระนคร พระเจ้าชัยทิส ตรัสสั่งว่า เรากลับมาแล้วจักฟัง พระราชทานบ้านพักแก่พราหมณ์นั้นแล้วเสด็จไปล่าเนื้อ ตรัสสั่งว่า เนื้อหนีไปทางด้านผู้ใด ผู้นั้นจักต้องมีโทษ. ลำดับนั้น กวางตัวหนึ่ง ลุกขึ้นแล้ววิ่งหนีผ่านหน้าพระราชาไป อำมาตย์ทั้งหลาย ต่างพากันหัวเราะ พระราชาทรงถือพระขรรค์ ติดตามกวางไปสิ้นระยะทาง ๓ โยชน์จึงตามทัน แล้วเอาพระขรรค์ฟันกวางนั้นขาดออกเป็นสองท่อนทรงใส่หาบ ๆ เสด็จมาถึงสถานที่มนุษย์ยักษ์นอนอยู่ ประทับนั่งพักหน่อยหนึ่ง ที่ลานหญ้าแพรก แล้วเตรียมจะเสด็จต่อไป ลำดับนั้น มนุษย์ยักษ์ลุกขึ้น กล่าวว่า หยุดนะ ! ท่านจะไปไหน ท่านตกเป็นอาหารของเราแล้วยึดพระหัตถ์ไว้ กล่าวคาถาที่ ๑ ความว่า
เป็นเวลานานนักหนา นับแต่เวลาที่เราอดอาหาร มาครบ ๗ วัน อาหารมากมาย พึ่งเกิดขึ้นแก่เราวัน นี้ ท่านเป็นใคร มาจากไหน เชิญท่านบอก ชาติ สกุล ตามที่รู้กันมาเถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ภกฺโข มหา ความว่า อาหารเป็นอันมาก. บทว่า สตฺตมิภตฺตกาเล ความว่า นับแต่วันปาฏิบทมา ถึงการที่เราอดอาหารครบ ๗ วัน. บทว่า กุโตสิ ความว่า ท่านมาจากไหน ?
พระราชาทอดพระเนตรเห็นยักษ์ แล้วตกใจกลัว ถึงกับอุรประเทศแข็งทื่อดังเสา ไม่ทรงสามารถจะวิ่งหนีไปได้ จึงตั้งพระสติ ตรัสพระคาถาที่๒ ความว่า
เราเป็นพระเจ้าปัญจาลราช มีนามว่าชัยทิส ถ้า ท่านได้ยินชื่อก็คงรู้จัก เราออกมาล่าเนื้อ เที่ยวมาตาม ข้างภูเขาและป่า ท่านจงกินเนื้อกวางนี้เถิด วันนี้จง ปล่อยเราไป.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มิควํ ปวิฏฺโ ความว่า ออกจากแว่นแคว้น เข้าป่า เพื่อล่าเนื้อ. บทว่า คจฺฉานิ ความว่า (เที่ยวลัดเลาะมา) ริมภูเขาลำเนาไพร. บทว่า ปสทิมํ ความว่า (ท่านจงกิน) กวางนี้.
ยักษ์ได้ยินดังนั้น จึงกล่าวคาถาที่ ๓ ความว่า
พระองค์ถูกข้าพเจ้าเบียดเบียน กลับเอาของที่ตก เป็นของข้าพเจ้านั่นเองมาแลกเปลี่ยน กวางที่พระองค์ ตรัสถึงนั้นเป็นอาหารของข้าพระองค์ ข้าพระองค์กิน พระองค์แล้ว อยากจะกินเนื้อกวาง ก็จักกินได้ภาย หลัง เวลานี้มิใช่เวลาขอร้อง.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เสเนว ความว่า อันเป็นของ ๆ ข้าพเจ้านั่นเอง. บทว่า ปณสิ ความว่า พระองค์ตรัสเอาของ ๆ ข้าพเจ้า มาแลกเปลี่ยนตัว. บทว่า สสฺสมาโน แปลว่า ถูกข้าพเจ้าเบียดเบียนอยู่. บทว่า ตํ ขาทิยาน ความว่า กินเนื้อกวางนั้น. บทว่า ชิฆญฺํ ความว่า ข้าพเจ้าประสงค์จะเคี้ยวกิน. บทว่า ขาทิสฺสํ ความว่า เพราะข้าพเจ้าจักกินเนื้อกวางนั้น ในภายหลัง. บทว่า น วิลาปกาโล ความว่า ยักษ์ทูลว่า พระองค์อย่าขอร้องเลย เวลานี้ไม่ใช่เวลาที่จะขอร้อง.
พระราชาทรงสดับดังนั้นแล้ว ทรงระลึกถึงนันทพราหมณ์ได้ จึงตรัสพระคาถาที่ ๔ ความว่า
ถ้าความรอดพ้นของเราไม่มีด้วยการแลกเปลี่ยน ขอให้เราได้กลับไปยังพระนครเสียก่อน เราผัดพราหมณ์ ไว้ว่า จะให้ทรัพย์ เราจักรักษาคำสัตย์ ย้อนกลับมา หาท่านอีก.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า น จตฺถิ ความว่า ถ้าว่าการหลุดพ้นของเราจะไม่มี แม้ด้วยการแลกเปลี่ยนแล้วไซร้. บทว่า คนฺตฺวาน ความว่าเมื่อเป็นอย่างนี้ วันนี้ท่านจงกินเนื้อกวางตัวนี้ ขอให้เราได้กลับไปยังพระนครก่อน. บทว่า ปเคเยว แปลว่า ก่อนทีเดียว. อธิบายว่า ท่านจงรับปฏิญญาเพื่อต้องการให้เรากลับมาทันเวลาบริโภคอาหารเช้าวันพรุ่งนี้เถิด. บทว่า ตํ สงฺครํ ความว่า เพราะเราได้ทำความผัดเพี้ยนไว้แก่พราหมณ์ว่า จักให้ทรัพย์แก่เขา ครั้นเราให้ทรัพย์แก่เขาแล้ว จักตามรักษาซึ่งสัจจะตามที่ข้าพเจ้ากล่าวไว้นี้ กลับมาหาท่านอีก. ยักษ์ได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวคาถาที่ ๕ ความว่า
ดูก่อนพระราชา พระองค์ใกล้จะถึงสวรรคตอยู่ แล้ว ยังทรงเดือดร้อนถึงกรรมอะไรอยู่ ขอจงตรัส บอกกรรมนั้น แก่ข้าพระองค์ ข้าพระองค์จะอนุญาต ให้กลับไปก่อนได้.
กรรม ในคาถานั้น ก็ได้แก่กรรมนั่นเอง. บทว่า อนุตปฺปตี ตํ ความว่า ยังจะตามร้อนใจถึงกรณียกิจอะไร ? บทว่า ปตฺตํ แปลว่า เข้าถึง. บทว่า อปิ สกฺกุเณมุ ความว่า เออก็ ถ้าข้าพระเจ้าได้ฟังเหตุแห่งความเศร้าโศกของท่านแล้ว อาจจะอนุญาตให้ท่านมาตอนเช้าตรู่ได้.
พระราชาเมื่อจะตรัสบอกเหตุนั้น จึงตรัสพระคาถาที่ ๖ ความว่า
ความหวังในทรัพย์ เราได้ทำไว้แก่พราหมณ์ ความผัดเพี้ยนเป็นข้อผูกมัดตัว ยังพ้นไปไม่ได้ เพราะ เราผัดไว้ว่า จะให้ทรัพย์แก่พราหมณ์ เราจักรักษา คำสัตย์ กลับมาหาท่านอีก.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปฏิโมกฺกํ น มุตฺตํ ความว่า ข้าพเจ้าตั้งความผัดเพี้ยนเป็นสัญญามัดตัว โดยปฏิญญาแก่พราหมณ์ว่า ฟังสตารหคาถา ๔ บาท แล้วจักให้ทรัพย์แก่เขา เพราะข้าพเจ้ายังมิได้ให้ทรัพย์แก่พราหมณ์จึงหาพ้นไปได้ไม่.
ยักษ์ได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวคาถาที่ ๗ ความว่า
ความหวังในทรัพย์พระองค์ได้ทำไว้แก่พราหมณ์ ความผัดเพี้ยนเป็นข้อผูกมัดตัว ยังพ้นไปไม่ได้ เพราะ ได้ผัดเพี้ยนไว้แก่พราหมณ์ว่า จะพระราชทานทรัพย์ พระองค์จงรักษาคำสัตย์ไว้เสด็จกลับมาเถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปุนราวฏฺฏสฺสุ ความว่า จงเสด็จกลับมาอีก.
ก็แลครั้นยักษ์กล่าวอย่างนี้แล้ว ก็ปล่อยพระราชาไป. พระราชาอันยักษ์ปล่อยแล้ว จึงตรัสว่า ท่านอย่าวิตกเลย ข้าพเจ้าจักมาแต่เช้าตรู่ทีเดียวแล้วทรงสังเกตเครื่องหมายตามทาง เสด็จเข้าไปหาพลนิกายของพระองค์แวดล้อมด้วยพลนิกาย เสด็จเข้าสู่พระนคร ตรัสสั่งให้หานันทพราหมณ์มาเฝ้าเชิญให้นั่งบนอาสนะอันมีค่ามาก ทรงสดับคาถาเสร็จแล้ว พระราชทานทรัพย์๕ พัน เชิญพราหมณ์ให้ขึ้นยานพาหนะแล้วตรัสสั่งว่า ท่านจงนำทรัพย์นี้ไปยังเมืองตักกศิลาเถิด ทรงมอบคนให้แล้วก็ส่งพราหมณ์ไป ทรงพระประสงค์จะเสด็จกลับคืนไปหายักษ์ในวันรุ่งขึ้น จึงตรัสสั่งให้หาพระโอรสมาทรงสั่งสอนพระบรมศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงได้ตรัสพระคาถา ๒ คาถาความว่า
พระเจ้าชัยทิสทรงพ้นเงื้อมมือยักษ์แล้ว รีบเสด็จ กลับไปยังพระราชมณเฑียรของพระองค์ เพราะได้ ทรงผัดเพี้ยนไว้แก่พราหมณ์ว่าจะพระราชทานทรัพย์ได้ ตรัสสั่งให้หาพระราชโอรสพระนามว่า อลีนสัตตุมา. ตรัสว่า เจ้าจงอภิเษกปกครองรัฐสีมาในวันนี้ จงประพฤติธรรมในรัฐสีมาและในประชาชนทั้งหลาย บุคคลไม่ประพฤติธรรม อย่าได้มีในแว่นแคว้นของ เจ้า เราจะไปในสำนักแห่งยักษ์.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อลีนสตฺตุํ ได้แก่ พระราชกุมารผู้มีพระนามอย่างนี้. แต่ในพระบาลี ท่านเขียนไว้ว่า " อลีนสัตตะ ". บทว่า อชฺเชว รชฺชํ ความว่า ลูกรัก พ่อจะมอบราชสมบัติให้แก่เจ้า เจ้าจงสนานมุรธาภิสิตในวันนี้แหละ. บทว่า นฺเต ได้แก่ ตฺยนฺเต แปลว่า ในสำนัก.
พระราชกุมารทรงสดับดังนั้น ตรัสคาถาที่ ๑๐ ความว่า
ขอเดชะ ข้าแต่พระราชบิดาผู้ทรงพระคุณอันประ เสริฐ ข้าพระองค์ได้ทำความไม่พอพระทัยอะไรไว้ใน ใต้ฝ่าพระบาท ข้าพระองค์ปรารถนาจะได้สดับความ ที่พระองค์จะให้ขึ้นครองราชสมบัติในวันนี้ เพราะข้า พระพุทธเจ้า ขาดพระราชบิดาเสียแล้ว หาปรารถนา แม้ราชสมบัติไม่.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กุพฺพํ แปลว่า กระทำอยู่. บทว่า ยมชฺช ความว่า พระราชบิดาให้ข้าพระพุทธเจ้าขึ้นครองราชสมบัติในวันนี้ เพราะกระทำการที่ไม่พอพระทัยอันใด. บทว่า อุทสฺสเย ความว่า พระราชบิดาทรงยกขึ้น คือ แต่งตั้งให้ข้าพระพุทธเจ้าดำรงอยู่ในราชสมบัติ เพราะการกระทำที่ไม่พอพระทัยอันใด พระองค์จงตรัสบอกการกระทำอันนั้น เพราะข้าพระพุทธเจ้าขาดพระองค์เสียแล้ว ย่อมไม่ปรารถนาแม้ราชสมบัติ.
พระราชาทรงสดับดังนั้น จึงตรัสพระคาถาต่อไปว่า
ลูกรัก พ่อไม่ได้เพ่งถึงความผิดทางกายกรรม และวจีกรรมของเธอเลย แต่พ่อได้ทำความตกลงไว้ กับยักษ์ พ่อต้องรักษาคำสัตย์ จึงต้องกลับไปอีก.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อปราธิโต ความว่า เราไม่คำนึงถึงความผิดทางไตรทวารนี้ของเจ้าเลย. บทว่า ตุริยํ แปลว่า อันเป็นของเจ้า. มีคำอธิบายว่า ลูกรัก พ่อมิได้คำนึงถึงความผิดอันไม่เป็นที่โปรดปรานของพ่ออะไร ๆ ของเจ้าทั้งทางกายและทางวาจาเลย. บทว่า สทฺธิญฺจ กตฺวา ความว่าแต่เพราะยักษ์ตนหนึ่ง จับพ่อไว้ คราวไปป่าล่าเนื้อ จักกินเป็นอาหาร เมื่อเป็นเช่นนั้น พ่อจึงให้สัตยสาบานไว้กับยักษ์นั้นว่า เมื่อเราได้ฟังธรรมกถาของพราหมณ์ กระทำสักการะแก่เขาแล้ว จักมาให้ทันเวลาอาหารเช้า พรุ่งนี้จึงกลับมาได้ เพราะเหตุนั้น เพื่อจะตามรักษาความสัตย์ไว้ พ่อจักต้องไปในที่นั้นอีก เจ้าจงเสวยราชสมบัติเถิด.
อลีนสัตตุราชกุมาร ทรงฟังพระราชดำรัสของพระราชบิดาแล้ว ตรัสคาถา ความว่า
ข้าพระพุทธเจ้าจักไปแทน ขอพระราชบิดาจง ประทับอยู่ ณ ที่นี้ เมื่อทางที่จะรอดชีวิตจากสำนักแห่ง ยักษ์ ไม่มี ข้าแต่สมเด็จพระราชบิดา ถ้าพระองค์มี พระประสงค์จะเสด็จให้ได้ ข้าพระพุทธเจ้าก็จักตาม เสด็จด้วย เราทั้งสองจะไม่ยอมอยู่.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อิเธว ความว่า ขอพระองค์จงประทับอยู่ ณ ที่นี้เถิด. บทว่า ตโต ความว่า ขึ้นชื่อว่าความรอดชีวิตจากสำนักของยักษ์นั้น ไม่มีทางเลย. บทว่า อุโภ ความว่า เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็เป็นอันว่าจักไม่ต้องอยู่กันทั้งสองคน.
พระราชาทรงสดับดังนั้น จึงตรัสพระคาถา ความว่า
ลูกรัก นั้นเป็นธรรมของสัตบุรุษ โดยแท้จริง แต่เมื่อไรยักษ์ข่มขี่ทำลายเผาเธอกินเสียที่โคนไม้ นั่น เป็นความด่างพล้อยของพ่อ ข้อนี้แหละ เป็นทุกข์ยิ่ง กว่าความตายของพ่อเสียอีก.
พระคาถานั้นมีอธิบายว่า นั้นเป็นธรรม คือ ธาตุแท้ของสัตบุรุษคือบัณฑิตทั้งหลาย โดยแน่แท้ เจ้าพูดคำที่ถูกต้องแล้ว ก็แต่ว่าจะเป็นความทุกข์ยิ่งกว่าความตายของพ่อเอง ข้อนั้นจะเป็นความด่างพร้อยผูกพันพ่อ.
บทว่า ภิทารุกฺขมูเล ความว่า เมื่อยักษ์ข่มขี่ทำลายเผาเจ้ากินโดยพลการ ที่โคนต้นไม้อันกล้าแข็ง.
พระราชกุมารทรงสดับดังนั้น จึงตรัสคาถา ความว่า
ข้าพระพุทธเจ้า ขอเอาชีวิตของข้าพระพุทธเจ้า แลกพระชนมชีพของพระราชบิดาไว้ พระราชบิดา อย่าเสด็จไปในสำนักของยักษ์เลย ข้าพระพุทธเจ้าจะ ขอเอาชีวิตของข้าพระพุทธเจ้า แลกพระชนมชีพของ พระราชบิดานี้แหละไว้ เพราะฉะนั้น ข้าพระพุทธเจ้า ขอยอมตายแทนพระราชบิดา พระเจ้าข้า.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า นิมิสฺสํ ความว่า ข้าพระพุทธเจ้าจักแลกชีวิตของตน กับพระชนมชีพของพระราชบิดาในคราวนี้แหละ. บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะข้าพระพุทธเจ้าจักแลกพระชนมชีพ ของพระราชบิดาไว้ ฉะนั้น จึงเลือกเอาความตาย เพื่อต้องการให้พระราชบิดามีพระชนมชีพอยู่ ข้าพระพุทธเจ้าสรรเสริญความตายอย่างเดียวเท่านั้น จึงเลือกคือปรารถนาความตาย.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๑ หน้า ๓๔๘–๓๖๙ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ติงสตินิบาตชาดก ๒๐๓ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๒๐๓ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Jayaddisajātakaṃ
cirassaṃ vata meti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ mātuposakaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Paccuppannavatthu sāmajātakasadisaṃ.
Tadā pana satthā porāṇakapaṇḍitā kāñcanamālaṃ setacchattaṃ pahāya mātāpitaro posesunti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
Atīte kapillaraṭṭhe uttarapañcālo nāma rājā ahosi. Tassa aggamahesī gabbhaṃ paṭilabhitvā puttaṃ vijāyi. Tassā purimabhave ekā sapattī kujjhitvā tuyhaṃ jātapajaṃ khādituṃ samatthā bhavissāmīti patthanaṃ ṭhapetvā yakkhinī ahosi. Sā tadā okāsaṃ labhitvā tassā passantiyāva taṃ allamaṃsapesivaṇṇakumāraṃ gahetvā murumurāyantī khāditvā pakkāmi. Dutiyavārepi tatheva akāsi. Tatiyavāre pana tassā pasūtigharaṃ paviṭṭhakāle gehaṃ parivāretvā daḷhaṃ ārakkhaṃ akaṃsu. Vijātadivase yakkhinī āgantvā puna dārakaṃ aggahesi. Devī yakkhinīti mahāsaddamakāsi. Āvudhahatthā purisā āgantvā deviyā dinnasaññāya yakkhiniṃ anubandhiṃsu. Sā khādituṃ okāsaṃ alabhantī tato palāyitvā udakaniddhamanaṃ pāvisi. Dārako ca mātāti saññāya tassā thanaṃ mukhena gaṇhi. Sā puttasinehaṃ uppādetvā tato palāyitvā susānaṃ gantvā dārakaṃ pāsāṇaleṇe katvā paṭijaggi. Athassa anukkamena vaḍḍhamānassa manussamaṃsaṃ Āharitvā adāsi. Ubhopi manussamaṃsaṃ khāditvā tattha vasiṃsu dārako attano manussabhāvaṃ na jānāti yakkhinīputtosmīti saññāya so attabhāvaṃ jahitvā antaradhāyituṃ na sakkoti. Athassa sā antaradhānatthāya ekaṃ mūlaṃ adāsi. So mūlānubhāvena antaradhāyitvā manussamaṃsaṃ khādanto vicari. Yakkhinī vessavaṇamahārājassa veyyāvaccatthāya gatā tattheva kālamakāsi. Devīpi catutthavāre aññaṃ puttaṃ vijāyi. So yakkhiniyā muttattā arogo ahosi. Paccāmittaṃ yakkhiniṃ jinitvā jātattā jayaddisakumārotissa nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto sabbasippe nipphattiṃ patvā chattaṃ ussāpetvā rajjamanusāsi.
Tadā bodhisatto tassā aggamahesiyā kucchismiṃ nibbatti. Alīnasattukumārotissa nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto uggahitasippo hutvā uparājā ahosi. So yakkhinīputto aparabhāge pamādena taṃ mūlaṃ nāsetvā antaradhāyituṃ asakkonto dissanarūpova susāne manussamaṃsaṃ khādati. Manussā taṃ disvā bhītatasitā āgantvā rañño upakkosiṃsu deva eko yakkho dissamānarūpo susāne manussamaṃsaṃ khādati so anukkamena nagaraṃ pavisitvā manusse māretvā khādissati taṃ gāhāpetuṃ vaṭṭatīti. Rājā sādhūti paṭissuṇitvā gaṇhatha nanti āṇāpesi. Te balanikāyā gantvā susānaṃ parivāretvā aṭṭhaṃsu. Yakkhinīputto naggo ubbiggamānarūpo maraṇabhayabhīto viravanto manussānaṃ antaraṃ pakkhandi. Manussā yakkhoti maraṇabhayabhītā dvidhā bhijjiṃsu. Sopi tatova palāyitvā araññaṃ pāvisi na puna manussapathaṃ āgacchi. So ekaṃ mahāvattaniaṭaviṃ nissāya maggapaṭipannesu ekekaṃ gahetvā araññaṃ pavisitvā māretvā khādanto ekasmiṃ nigrodhamūle vāsaṃ kappesi.
Atheko satthavāhabrāhmaṇo aṭavipālānaṃ sahassaṃ datvā pañcahi sakaṭasatehi taṃ maggaṃ paṭipajji. Manussayakkho viravanto pakkhandi. Bhītā manussā urena nipajjiṃsu. So brāhmaṇaṃ gahetvā palāyanto khāṇunā pāde viddho aṭavipālesu anubandhantesu brāhmaṇaṃ chaḍḍetvā gantvā attano vasanarukkhamūle nipajji. Tassa tattha nipannassa sattame divase jayaddisarājā migavadhaṃ āṇāpetvā nagarā nikkhami. Taṃ nagarā nikkhamantamattameva takkasilavāsī nando nāma mātuposakabrāhmaṇo catasso satārahagāthā ādāya āgantvā addasa. Jayaddisarājā nivattetvā suṇissāmīti tassa nivāsanagehaṃ dāpetvā migavadhaṃ gantvā yassa passena migo palāyati tasseva so gīvāti āha.
Atha eko pasadamigo uṭṭhahitvā rañño abhimukho gantvā palāyi. Amaccā parihāsaṃ kariṃsu. Rājā khaggaṃ gahetvā taṃ anubandhitvā tiyojanamatthake patvā khaggena naṃ paharitvā dve khandhāni katvā kājenādāya āgacchanato manussayakkhassa nipannaṭṭhānaṃ patvā dabbatiṇesu nisīditvā thokaṃ visamitvā gantuṃ ārabhi. Atha Naṃ so uṭṭhāya tiṭṭha kuhiṃ gacchasi bhakkhosi meti hatthe gahetvā paṭhamaṃ gāthamāha
cirassaṃ vata me udapādi ajja
bhakkho mahā sattamibhattakāle
kutosi ko vāsi tadiṃgha brūhi
ācikkha jātiṃ vidito yathāsīti.
Tattha bhakkho mahāti mahābhakkho. Sattamibhattakāleti pāṭipadato paṭṭhāya nirāhārassa sattamiyaṃ bhattakāle. Kutosīti kuto āgatosi.
Rājā yakkhaṃ disvā bhīto ūrutthambhaṃ patvā palāyituṃ nāsakkhi satiṃ paccupaṭṭhapetvā dutiyaṃ gāthamāha
pañcālarājā migavaṃ paviṭṭho
jayaddiso nāma yadi suto te
carāmi gacchāni vanāni cāhaṃ
pasadimaṃ khāda mamajja muñcāti.
Tattha migavaṃ paviṭṭhoti migavadhāya raṭṭhā nikkhanto. Gacchānīti pabbatapassāni. Pasadanti pasadamigaṃ.
So taṃ sutvā yakkho tatiyaṃ gāthamāha
seneva tvaṃ paṇasi sassamāno
mameso bhakkho pasado yaṃ vadesi
taṃ khādiyāna pasadaṃ jighaññaṃ
khādissaṃ pacchā na vilāpakāloti.
Tattha senevāti mama santakeneva. Paṇasīti voharesi attānaṃ vikkīṇasi. Sassamānoti hiṃsayamāno. Taṃ khādiyānāti taṃ pasadamaṃsaṃ khāditvā. Jighaññanti ghasitukāmosmi. Khādissanti tasmā etaṃ pacchā khādissāmi. Na vilāpakāloti mā vilapasi nāyaṃ vilāpakāloti vadati.
Taṃ sutvā rājā nandabrāhmaṇaṃ saritvā catutthaṃ gāthamāha
na catthi mokkho mama vikkayena
gantvāna paccāgamanāya paṇhe
taṃ saṅgaraṃ brāhmaṇassappadāya
saccānurakkhī punarāvaṭṭissanti
tattha na catthīti sace mayhaṃ vikkayenapi na mokkho atthi. Gantvānāti evaṃ sante ajja imaṃ migamaṃsaṃ khāditvā mama nagaraṃ gantvā. Paṇheti pageyeva sve pātarāsakāle pañcāgamanatthāya paṭiññaṃ gaṇhāhīti adhippāyo. Taṃ saṅgaranti mayā dhanante dassāmīti brāhmaṇassa saṅgaro kato taṃ tassa datvā idaṃ mayā vuttaṃ saccaṃ anurakkhanto ahaṃ puna āgamissanti attho.
Taṃ sutvā yakkho pañcamaṃ gāthamāha
kiṃ kammajātaṃ anutappatī taṃ
pattaṃ samīmaṃ maraṇassa rāja
ācikkha me taṃ api sakkuṇemu
anujāyituṃ āgamanāya paṇheti.
Tattha kammameva kammajātaṃ. Anutappatī tanti taṃ anutappati. Pattanti upagataṃ. Api sakkuṇemūti api nāma taṃ tava sokakāraṇaṃ sutvā pātova āgamanāya taṃ anujānituṃ sakkuṇeyyāmāti attho.
Rājā taṃ kāraṇaṃ kathento chaṭṭhaṃ gāthamāha
katā mayā brāhmaṇassa dhanāsā
taṃ saṅgaraṃ paṭimokkaṃ na muttaṃ
taṃ saṅgaraṃ brāhmaṇassappadāya
saccānurakkhī punarāvaṭṭissanti.
Tattha paṭimokkaṃ na muttanti catasso satārahagāthā sutvā dhanante dassāmīti paṭiññāya mayā attani paṭimuñcitvā ṭhapitaṃ taṃ na muttaṃ dhanassa adinnattāti.
Taṃ sutvā yakkho sattamaṃ gāthamāha
yā te katā brāhmaṇassa dhanāsā
taṃ saṅgaraṃ paṭimokkaṃ na muttaṃ
taṃ saṅgaraṃ brāhmaṇassappadāya
saccānurakkhī punarāvaṭṭassūti.
Tattha punarāvaṭṭassūti puna āgacchassu.
Evañca pana vatvā rājānaṃ visajjesi. So tena vissaṭṭho tvaṃ mā cintayi ahaṃ pātova āgamissāmīti vatvā magganimittāni sallakkhento attano balanikāyaṃ upagantvā balanikāyaparivuto nagaraṃ pavisitvā nandabrāhmaṇaṃ pakkosāpetvā mahārahe āsane Nisīdāpetvā gāthā sutvā cattāri sahassāni datvā yānaṃ āropetvā imaṃ takkasilameva nethāti manusse datvā brāhmaṇaṃ uyyojetvā dutiyadivase paṭigantukāmo hutvā puttaṃ āmantetvā anusāsi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā dve gāthā abhāsi
muttova so porisādassa hatthā
gantvā sakaṃ mandiraṃ kāmakāmī
taṃ saṅgaraṃ brāhmaṇassappadāya
āmantayī puttamalīnasattuṃ.
Ajjeva rajjaṃ abhisecayassu
dhammañca raṭṭhesu janesu cāpi
adhammakāro ca te māhu raṭṭhe
gacchāmihaṃ porisādassa ñanteti.
Tattha alīnasattunti evaṃnāmakaṃ kumāraṃ. Pāliyaṃ pana alīnasattanti likhitaṃ. Ajjeva rajjanti putta rajjaṃ te dammi tvaṃ ajjeva muddhani abhisecayassu. Ñanteti tyante santiketi attho.
Taṃ sutvā kumāro dasamaṃ gāthamāha
kiṃ kamma kubbaṃ tava deva pāde
nārādhayiṃ tadicchāmi sotuṃ
yamajja rajjamhi udassaye tuvaṃ
rajjaṃpi niccheyyaṃ tayā vinā ahanti.
Tattha kubbanti karonto. Yamajjāti yena anārādhakammena Ajja maṃ rajjamhi tvaṃ. Udassayeti ussāpesi patiṭṭhāpesi taṃ me ācikkha ahaṃ hi tayā vinā rajjaṃpi na icchāmīti attho.
Taṃ sutvā rājā anantaraṃ gāthamāha
na kammunā ca vacasā tāta
aparādhitohaṃ tuviyaṃ sarāmi
saddhiñca katvā porisādakena
saccānurakkhī punahaṃ gamissanti.
Tattha aparādhitoti aparādhaṃ ito ahaṃ. Tuviyanti tava santikaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti tāta ahaṃ ito tava kammato vā tava vacanato vā kiñci mama appiyaṃ aparādhaṃ na sarāmi. Saddhiñca katvāti maṃ pana migavadhaṃ gataṃ eko yakkho maṃ khādissāmīti gaṇhi athāhaṃ brāhmaṇassa dhammakathaṃ sutvā tassa sakkāraṃ katvā sve pātarāsakāle āgamissanti tena purisādena saddhiṃ saccaṃ katvā āgato tasmā saccaṃ anurakkhanto puna tattha gamissāmi tvaṃ rajjaṃ kārehīti vadati.
Taṃ sutvā kumāro gāthamāha
ahaṃ gamissāmi idheva hohi
natthi tato jīvato vippamokkho
sace tuvaṃ acchasiyeva rāja
ahaṃpi gacchāmi ubho na homāti.
Tattha idhevāti tvaṃ idheva hohīti. Tatoti tassa santikā jīvantassa mokkho nāma natthi. Ubhoti evaṃ sante ubhopi na bhavissāmāti.
Taṃ sutvā rājā gāthamāha
addhā hi tāta satānesa dhammo
maraṇā ca me dukkhataraṃ tadassa
kammāsapādo taṃ yadā paccitvā
pasayha khāde bhidārukkhamūleti.
Tassattho addhā esa tāta satānaṃ paṇḍitānaṃ dhammo sabhāvo yuttaṃ tvaṃ vadesi apica kho pana mayhaṃ maraṇatopetaṃ dukkhataraṃ assa yadā taṃ so kammāsapādo. Bhidārukkhamūleti tikhiṇe rukkhamūle bhitvā pacitvā pasayha balakkārena khādeyyāti.
Taṃ sutvā kumāro gāthamāha
pāṇena te pāṇamahaṃ nimissaṃ
mā tvamagā porisādassa ñante
etañca te pāṇamahaṃ nimissaṃ
tasmā mataṃ jīvitassa varemīti.
Tattha nimissanti ahaṃ idheva tava pāṇena mama pāṇaṃ parivatteyyaṃ. Tasmāti yasmā etaṃ pāṇaṃ tava pāṇenāhaṃ nimissaṃ tasmā tava jīvitassatthāya mama maraṇaṃ varemi maraṇameva vaṇṇemi varemi icchāmīti attho.
Taṃ sutvā rājā puttassa balaṃ jānanto sādhu tāta gacchāti sampaṭicchi. So mātāpitaro vanditvā nagarā nikkhami.
Tamatthaṃ pakāsento satthā upaḍḍhagāthamāha
Tato have dhitimā rājaputto
vanditvā mātu pitu ca pādeti.
Tattha pādeti pāde vanditvā nikkhamantoti attho.
Athassa mātāpitaropi bhaginīpi bhariyāpi amaccaparijanehi saddhiṃyeva nikkhamiṃsu. So nagarā nikkhamitvā pitaraṃ maggaṃ pucchitvā suṭṭhu vavatthapetvā mātāpitaro vanditvā sesānaṃ ovādaṃ datvā acchambhīto kesarasīho viya maggaṃ āruyha yakkhāvāsaṃ pāyāsi. Taṃ gacchantaṃ disvā mātā sakabhāvena saṇṭhāretuṃ asakkontī paṭhaviyaṃ patati. Pitā bāhā paggayha mahantena saddena kandati.
Tamatthaṃ pakāsento satthā upaḍḍhagāthaṃ āha
dukkhinissa mātā nipatī paṭhabyā
pitassa paggayha bhujāni kandatīti. Upaḍḍhagāthaṃ vatvā tassa pitarā payuttaṃ mātarā bhaginībhariyāhi ca kataṃ saccakiriyaṃ pakāsento aparāpi catasso gāthā abhāsi
taṃ gacchantaṃ tāva pitā viditvā
parammukho vandati pañjalīko
somo ca rājā varuṇo ca rājā
pajāpatī candimā suriyo ca
etehi gutto porisādakamhā
anuññāto sotthi paccehi tāta.
Yaṃ daṇḍakirañño gatassa mātā
rāmassakā sotthānaṃ suguttā
tante ahaṃ sotthānaṃ karomi
etena saccena sarantu devā
anuññāto sotthi paccehi putta.
Āvī rahovāpi manopadosaṃ
nāhaṃ sare jātumalīnasatte
etena saccena sarantu devā
anuññāto sotthi paccehi tāta.
Yasmā ca me anadhimanosi sāmi
na cāpi me manasā appiyosi
etena saccena sarantu devā
anuññāto sotthi paccehi sāmīti.
Tattha parammukhoti ayaṃ me putto parammukho gacchatīti viditvā. Pañjalīkoti tasmiṃ kāle sirasi añjaliṃ patiṭṭhapetvā vandati devatā namassati. Porisādakamhāti porisādassa santikā tena anuññāto sotthinā paccehi. Rāmassakāti rāmassa akāsi. Eko kira bārāṇasivāsī rāmo nāma mātuposako mātāpitaro paṭijagganto vohāratthāya gato daṇḍakirañño vijite kumbhavatiṃ nāma nagaraṃ gantvā navavidhena vassena sakalaraṭṭhe vināsiyamāne mātāpitūnaṃ guṇaṃ sari. Atha naṃ mātāpitupaṭṭhānadhammassa phalena devatā sotthinā Ānayitvā mātuyā adaṃsu. Taṃ kāraṇaṃ sutavasena āharitvā evamāha. Sotthānanti sotthibhāvaṃ. Taṃ pana kiñcāpi devatā kariṃsu. Mātupaṭṭhānaṃ nissāya nibbattattā pana mātā akāsīti vuttaṃ. Taṃ te ahanti ahaṃpi te tameva sotthānaṃ karomi maṃ nissāya tatheva tava sotthibhāvo hotūti attho. Athavā. Karomīti gacchāmi. Etena saccenāti sace devatāhi tassa sotthinā ānītabhāvo sacco etena saccena mātāpitūnaṃ sarantu devatā rāmaṃ viya taṃpi ānetvā mama dassantūti attho. Anuññātoti porisādena gacchāti anuññāto. Devatānaṃ ānubhāvena sotthi paṭiāgaccha puttāti vadati. Jātumalīnasatteti jātu ekaṃsena alīnasatte mama bhātike ahaṃ sammukhā vā parammukhā vā manopadosaṃ na sarāmi na mayā tamhi manopadoso katapubboti evamassa kaniṭṭhā saccamakāsi. Yasmā ca me anadhimanosi sāmīti mama sāmi alīnasattu yasmā tvaṃ anadhimanosi maṃ anabhibhavitvā anatikkamitvā aññaṃ manena patthesi. Na cāpi me manasā appiyosīti mayhaṃpi ca manasā tvaṃ appiyo na hosi aññamaññaṃ piyasaṃvāsāva mayanti evamassa aggamahesī saccamakāsi.
Kumāro pitarā akkhātanayena yakkhāvāsamaggaṃ paṭipajji. Yakkhopi khittiyā nāma bahumāyā honti ko jānāti kiṃ bhavissatīti rukkhaṃ abhiruhitvā rañño āgamanaṃ olokento nisīdi. So kumāraṃ Āgacchantaṃ disvā pitaraṃ nivattetvā putto āgato bhavissati natthi me bhayanti otaritvā tassa piṭṭhiṃ dassento nisīdi. So āgantvā tassa purato aṭṭhāsi.
Atha yakkho gāthamāha
brahā uju cārumukho katosi
na mamaṃ jānāsi vane vasantaṃ
luddañca maṃ ñatvā porisādakaṃ
ko sotthimājānamidhāvajeyyāti.
Tattha ko sotthimājānamidhāvajeyyāti kumārako nāma puriso attano sotthibhāvaṃ jānanto gacchanto idhāgaccheyya tvaṃ ajānanto āgatoti maññeti.
Taṃ sutvā kumāro gāthamāha
jānāmi idha luddaṃ porisādaṃ
na taṃ vijānāmi vane vasantaṃ
ahañca puttosmi jayaddisa
mamajja khāda pituno pamokkhāti.
Tattha pamokkhāti pamokkhahetu ahaṃ pitu jīvitaṃ datvā idhāgato tasmā taṃ muñca maṃ khādāhīti attho.
Tato yakkho gāthamāha
jānāhi puttosi jayaddisassa
tādiso vo mukhavaṇṇo ubhinnaṃ
Sudukkaraññeva kataṃ tavedaṃ
yo mattumicche pituno pamokkhāti.
Tattha tādiso voti tādiso vo tumhākaṃ ubhinnaṃ sadisova mukhavaṇṇoti attho. Kataṃ tavedanti idaṃ tava kammaṃ sudukkaraṃ.
Tato kumāro gāthamāha
na dukkaraṃ kiñcimahettha maññe
yo mattumicche pituno pamokkhā
mātu ca hetū paralokagamyā
sukhena saggena ca sampayuttoti.
Tattha kiñcimahettha maññeti kiñci ahaṃ ettha na maññāmi. Idaṃ vuttaṃ hoti yakkho puggalo pitu vā pamokkhatthāya mātu vā hetu. Paralokagamyāti paralokaṃ gantvā. Sukhena saggenāti sagge nibbattanakena sukhena sampayutto bhavati. Mattumiccheti marituṃ icchati tasmā ahaṃ ettha mātāpitūnaṃ atthāya jīvitapariccāge kiñci dukkaraṃ na maññāmīti.
Taṃ sutvā yakkho kumāra maraṇassa abhāyanakasatto nāma natthi tvaṃ kasmā na bhāyasīti pucchi. So tassa kathento dve gāthā abhāsi
ahañca kho attano pāpaṃ kareyyaṃ
āvī raho vāpi sare na jātu
Saṅkhātajātīmaraṇohamasmi
yatheva me idha tathā paratthaṃ.
Khādajja maṃ dāni mahānubhāvaṃ
karassu kiccāni imaṃ sarīraṃ
rukkhassa vā te papatāmi aggā
chādamāno mayhaṃ tvamadesi maṃsanti.
Tattha sare na jātūti ekaṃseneva na sarāmi. Saṅkhātajātīmaraṇohamasmīti ahaṃ ñāṇena suparicchinnajātimaraṇo jātasatto amaraṇadhammo nāma natthīti jānāmi. Yatheva me idhāti yatheva mama idha tathā paraloke yathā ca paraloke tathā idhāpi maraṇato mutti nāma natthīti idaṃ me ñāṇena suparicchinnaṃ. Karassu kiccānīti iminā sarīrena kattabbakiccāni kara imante mayā nissaṭṭhaṃ sarīraṃ. Chādamāno mayhaṃ tvamadesi maṃsanti mayi rukkhaggā patitvā mate mama sarīrato tvaṃ chādayamāno rocayamāno yaṃ yaṃ icchasi taṃ taṃ maṃsaṃ adesi khādeyyāsīti attho.
Yakkho tassa vacanaṃ sutvā bhīto hutvā na sakkā imassa maṃsaṃ khādituṃ upāyena taṃ palāpessāmīti cintetvā imaṃ gāthamāha
idañca te ruccati rājaputta
cajjasi pāṇaṃ pitu pamokkhā
tasmātiha tvaṃ taramānarūpo
sambhañja kaṭṭhāni jalehi agginti.
Tattha jalehīti araññaṃ pavisitvā sāradārūni āharitvā aggiṃ jāletvā niddhūme aṅgāre kara tattha te maṃsaṃ pacitvā khādissāmīti dasseti.
So tathā katvā tassa santikaṃ agamāsi. Taṃ kāraṇaṃ pakāsento satthā itaraṃ gāthamāha
tato have dhitimā rājaputto
dārū samāhattha mahantamaggiṃ
ādīpayitvā paṭivedayittho
ādīpito dāni mahāyamaggīti.
Yakkho aggiṃ katvā āgataṃ kumāraṃ oloketvā ayaṃ puriso sīho viya maraṇāpissa bhayaṃ natthi mayā ettakaṃ kālaṃ evaṃ nibbhayo nāma na diṭṭhapubboti lomahaṃsajāto kumāraṃ punappunaṃ olokento nisīdi. Kumāro tassa kiriyaṃ disvā gāthamāha
khādajja maṃ dāni pasayhakārī
kiṃ maṃ muhuṃ pekkhasi haṭṭhalomo
tathā tathā tuyhamahaṃ karomi
yathā yathā maṃ chādamāno adesīti.
Tattha muhunti punappunaṃ. Tathā tathā tuyhamahanti ahaṃ tuyhaṃ tathā tathā vacanaṃ karomi idāni kiṃ karissāmi yathā yathā maṃ chādayamāno rocayamāno adesi khādissasi tasmā khādajja manti.
Athassa vacanaṃ sutvā yakkho gāthamāha
Ko tādisaṃ āharati khāditāse
dhamme ṭhitaṃ saccavādiṃ vadaññuṃ
muddhāpi tassa vipphaleyya sattadhā
yo tādisaṃ saccavādiṃ adeyyāti.
Taṃ sutvā kumāro sace maṃ na khāditukāmosi atha kasmā dārūni bhañjāpetvā aggiṃ kāresīti vatvā palāyissati nukho noti tuvaṃ parigaṇhanatthāyāti vutte tvaṃ idāni maṃ kathaṃ parigaṇhissasi yvāhaṃ tiracchānayoniyaṃ nibbatto sakkassa devarañño attānaṃ parigaṇhituṃ na adāsinti vatvā
idaṃ hi so brāhmaṇaṃ maññamāno
saso avāsesi sake sarīre
teneva so candimā devaputto
sasaṭṭhako kāmaduhajja yakkhoti āha.
Tassattho idampi so sasapaṇḍito brāhmaṇo esoti brāhmaṇaṃ maññamāno ajja idaṃ sarīraṃ khādetvā idheva vasāti evaṃ sake sarīre attano sarīraṃ dātuṃ āvāsesi vasāpesīti attho. Sarīrañcassa bhakkhatthāya adāsi. Sakko pabbatarasaṃ pīḷetvā ādāya candamaṇḍale sasalakkhaṇaṃ akāsi. Tato paṭṭhāya teneva sasalakkhaṇena so candimā devaputto sasi sasīti paññāyi. Evaṃ sasaṭṭhako lokassa kāmaduho pemavaḍḍhamāno ajja yakkho virocati. Kappaṭṭhiyaṃ Hetaṃ pāṭihāriyanti.
Taṃ sutvā yakkho kumāraṃ visajjento gāthamāha
cando yathā rāhumukhā pamutto
virocate pannaraseva bhānumā
evaṃ tuvaṃ porisādā pamutto
viroca kapille mahānubhāva
āmodayaṃ pitaraṃ mātarañca
sabbo ca te nandatu ñātipakkhoti.
Tattha bhānumāti suriyo. Idaṃ vuttaṃ hoti yathā pannarase rāhumukhā mutto cando vā bhānumā vā virocati evaṃ tvaṃpi mama santikā mutto kapillaraṭṭhe viroca mahānubhāvāti. Nandatūti tussatu.
Gaccha mahāvīrāti mahāsattaṃ uyyojesi. Sopi taṃ nibbisevanaṃ katvā pañca sīlāni datvā yakkho nukho esa noti parigaṇhanto yakkhānannāma akkhīni rattāni honti animmilāni ca chāyā na paññāyati acchambhitā honti nāyaṃ yakkho manusso esa mayhaṃ kira pituno tayo bhātaro yakkhiniyā gahitā tesu tāya dve khāditā bhavissanti eko puttasinehena paṭijaggito bhavissati iminā tena bhavitabbaṃ imaṃ netvā mayhaṃ pitu ācikkhitvā rajje paṭicchāpessāmīti cintetvā ehi bho na tvaṃ yakkho pitu me jeṭṭhabhātikosi ehi mayā saddhiṃ gantvā kulasantake rajje chattaṃ ussāpehīti vatvā itarena nāhaṃ manussoti vutte na Tvaṃ mayhaṃ saddahasi atthi pana so yassa saddahasīti pucchitvā atthi asukaṭṭhāne dibbacakkhutāpasoti vutte taṃ ādāya tattha agamāsi. Tāpaso te disvā kiṃ karontā pitāputtā araññe vicarathāti vatvā tesaṃ ñātibhāvaṃ kathesi. Porisādo tassa saddahitvā tāta tvaṃ gaccha ahaṃ ekasmiṃyeva attabhāve dubbidho jāto na me rajjenattho pabbajissāmihanti tāpasassa santike isipabbajjaṃ pabbaji. Atha naṃ kumāro vanditvā nagarameva agamāsi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
tato have dhitimā rājaputto
katañjalī paggayha porisādaṃ
tenānuññāto sotthi sukhī arogo
paccāgamā kapillamalīnasattoti. Gāthaṃ vatvā nāgaranegamādīhi katakiriyaṃ dassento osānagāthamāha
taṃ negamā jānapadā ca sabbe
hatthārohā rathikā pattikā ca
namassamānā pañjalikā upāgamuṃ
namatthu te dukkarakārakosīti.
Rājā kumāro kira āgatoti sutvā paccuggamanaṃ akāsi. Kumāro mahājanaparivuto gantvā rājānaṃ vandi. Atha naṃ so pucchi tāta kathaṃ tādisā porisādā muttosīti. Tāta nāyaṃ yakkho tumhākaṃ jeṭṭhabhātiko esa mayhaṃ petteyyoti taṃ sabbaṃ pavuttiṃ ārocetvā Tumhehi mama petteyyaṃ daṭṭhuṃ vaṭṭatīti āha. Rājā taṃ khaṇaññeva bheriñcārāpetvā mahantena parivārena tāpasānaṃ santikaṃ agamāsi. Mahātāpaso tassa yakkhiniyā ānetvā akhādetvā positakāraṇañca yakkhābhāvakāraṇañca tesaṃ ñātibhāvañca sabbaṃ vitthārena kathesi. Rājā ehi bhātika rajjaṃ kārehīti āha. Alaṃ mahārājāti. Tenahi etha uyyāne vasissatha ahaṃ vo catūhi paccayehi upaṭṭhahissāmīti. Na gacchāmi mahārājāti. Rājā tesaṃ assamapadato avidūre ekaṃ pabbatantaraṃ bandhitvā mahantaṃ taḷākaṃ kāretvā kedāre sampādetvā mahājanaṃ kulasahassaṃ ānetvā mahāgāmaṃ nivesetvā tāpasānaṃ bhikkhācāraṃ paṭṭhapesi. So gāmo cullakammāsadammanigamo nāma jāto. Suttaso mahāsattena porisādassa damitapadeso nāma pana mahākammāsadammanigamo nāmāti veditabboti.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi. Saccapariyosāne mātuposakatthero sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā mātāpitaro mahārājakulāni ahesuṃ tāpaso sārīputto porisādo aṅgulimālo kaniṭṭhā uppalavaṇṇā aggamahesī rāhulamātā alīnasattukumāro pana ahamevāti.
Jayaddisajātakaṃ niṭṭhitaṃ.
Tatiyaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๑
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗