เตสกุณชาดก
ว่าด้วยนกตอบปัญหาพระราชา
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๒๔๓๘ · บรรทัด ๑๐๐๗๕ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๔
เรื่องเล่า
พระศาสดา เมื่อเสด็จประทับอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ตรัสพระธรรมเทศนานี้ ด้วยสามารถโอวาทแก่พระเจ้าโกศล มีคำเริ่มต้นว่า เวสฺสนฺตรํ ตํ ปุจฺฉามิ ดังนี้.
ความพิสดารว่า พระศาสดาตรัสเชิญพระราชานั้น ซึ่งเสด็จมาทรงธรรม มารับสั่งว่า ดูก่อนมหาบพิตร ธรรมดาพระราชาควรครองราชย์โดยธรรม เพราะสมัยใด พระราชาเป็นผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรม สมัยนั้น แม้ข้าราชการทั้งหลาย ก็เป็นผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรม ดังนี้แล้ว ทรงโอวาทโดยนัยแห่งพระสูตรที่มาในจตุกนิบาต และตรัสพรรณนาโทษและอานิสงส์ในการลุอำนาจอคติและไม่ลุอำนาจอคติ ทรงยังโทษในกามทั้งหลายให้พิสดาร โดยนัยเป็นต้นว่ากามทั้งหลายเปรียบได้กับความฝันแล้วตรัสว่า
ดูก่อนมหาบพิตร ความผัดเพี้ยนกับมฤตยูย่อม ไม่มีแก่สัตว์เหล่านี้ การรับสินบนก็ไม่มี การยุทธ์ ก็ไม่มี ชัยชนะก็ไม่มี สัตว์ทั้งมวลล้วนมีความตายเป็น เบื้องหน้า.
เมื่อสัตว์เหล่านั้นไปสู่ปรโลก เว้นกัลยาณธรรมที่ตนกระทำไว้แล้วชื่อว่าที่พึ่งอย่างอื่นไม่มีเลย จําต้องละสิ่งที่ปรากฏเล็ก ๆ น้อย ๆ อย่างนี้ไปแน่นอน ไม่ควรที่จะอาศัยยศทำความประมาท ชอบที่จะเป็นผู้ไม่ประมาทเสวยราชย์โดยธรรมอย่างเดียว แม้เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่ได้เสด็จอุบัติ โบราณกษัตริย์ทั้งหลายตั้งอยู่ในโอวาทของบัณฑิต เสวยราชย์โดยธรรม เสด็จไปยังเทพนครให้เต็มบริบูรณ์ อันพระเจ้าโกศลทรงทูลอาราธนาจึงทรงนำอดีตนิทานมาตรัส ดังต่อไปนี้
ในอดีตกาล เมื่อพระเจ้าพรหมทัต เสวยราชสมบัติ ในพระนครพาราณสี ไม่มีพระราชโอรส ถึงทรงปรารถนาอยู่ก็ไม่ได้พระโอรส หรือพระธิดา วันหนึ่ง พระองค์เสด็จประพาสพระราชอุทยาน กับข้าราชบริพารจำนวนมาก ทรงเล่นในพระราชอุทยานตลอดวัน ลาดพระที่บรรทม ณ โคนต้นมงคลสาลพฤกษ์ บรรทมหลับไปหน่อยหนึ่ง ตื่นบรรทมแล้ว ทรงแลดูต้นรังทอดพระเนตรเห็นรังนกอยู่บนต้นไม้นั้น พอทอดพระเนตรเห็นเท่านั้น ก็เกิดพระเสน่หา จึงดำรัสเรียกมหาดเล็กคนหนึ่ง มาตรัสสั่งว่าเจ้าขึ้นต้นไม้นี้จงดูให้รู้ว่า ในรังนกนั้นมีอะไรอยู่หรือไม่มี. มหาดเล็กขึ้นไป เห็นฟองไข่อยู่ในรังนกนั้น ๓ ฟอง จึงกราบทูลให้ทรงทราบ พระราชาตรัสว่า ถ้าเช่นนั้น เจ้าอย่าปล่อยลมหายใจลงบนไข่เหล่านั้น จงแผ่สำลีลงในผอบ วางฟองนกเหล่านั้นไว้ในผอบแล้วค่อย ๆ ลงมา ครั้นตรัสสั่งให้มหาดเล็กลงมาแล้ว ทรงรับผอบด้วยพระหัตถ์ ตรัสถามพวกอำมาตย์ว่า นี่เป็นไข่นกจำพวกไหน ? อำมาตย์ทั้งหลาย พากันกราบทูลว่า ข้าพระพุทธเจ้าไม่ทราบ พวกนายพรานคงจักรู้พระราชาจึงตรัสสั่งให้พวกนายพรานเข้าเฝ้าแล้วตรัสถาม พวกนายพรานกราบทูลว่า ขอเดชะ ฝ่าละอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม ฟองนกเหล่านี้ใบหนึ่งเป็นฟองนกฮูก ใบหนึ่งเป็นฟองนกสาลิกา ใบหนึ่งเป็นฟองนกแขกเต้าตรัสถามว่า ฟองนกทั้งสามอยู่รวมรังเดียวกันได้หรือ ? กราบทูลว่า ได้พระพุทธเจ้าข้า เมื่อไม่มีอันตราย ฟองนกที่แม่กกไว้ดีแล้ว ย่อมไม่ฉิบหาย พระราชาทรงดีพระทัย ดำริว่า นกเหล่านี้จักเป็นลูกของเรา โปรดให้อำมาตย์สามคนรับฟองนกไว้คนละฟอง ตรัสสั่งว่า นกเหล่านี้จักเป็นลูกของเรา พวกท่านช่วยประคับประคองให้ดี เวลาลูกนกออกมาจากกระเปาะฟองจงบอกเรา.
อำมาตย์ทั้งสามต่างรักษาฟองนกเหล่านั้นเป็นอันดี ในจำนวนฟองไข่เหล่านั้น ฟองนกฮูกแตกออกก่อน อำมาตย์จึงเรียกนายพรานคนหนึ่งมาถามว่าแกรู้ไหมว่าตัวเมียหรือตัวผู้ ? เมื่อนายพรานนั้นพิจารณาดูแน่แล้ว บอกว่าตัวผู้จึงเข้าไปเฝ้าพระราชากราบทูลว่า ขอเดชะ โอรสของพระองค์เกิดแล้ว พระพุทธเจ้าข้า. พระราชาทรงปลาบปลื้ม พระราชทานทรัพย์แก่อำมาตย์นั้นเป็นอันมากตรัสกำชับส่งไปว่า เจ้าจงประคับประคองลูกเราให้ดี จงตั้งชื่อว่า " เวสสันดร " อำมาตย์นั้นได้กระทำตามพระบรมราชโองการ ล่วงมาอีกสองสามวัน ฟองนกสาลิกาก็แตกออก อำมาตย์คนนั้น จึงให้นายพรานพิสูจน์ดู รู้ว่าเป็นตัวเมียจึงไปยังราชสำนักกราบทูลว่า ขอเดชะ ราชธิดาของพระองค์เกิดแล้ว พระพุทธเจ้าข้า พระราชาทรงดีพระทัย พระราชทานทรัพย์แก่อำมาตย์แม้คนนั้นมากมาย แล้วตรัสกำชับส่งไปว่า เจ้าจงประคับประคองธิดาของเราให้ดี และจงตั้งชื่อว่า " กุณฑลินี " แม้อำมาตย์นั้นก็กระทำตามกระแสพระราชดำรัสล่วงมาอีกสองสามวัน ฟองนกแขกเต้าก็แตก แม้อำมาตย์นั้นก็ให้นายพรานพิสูจน์ดู เมื่อเขาบอกว่า ตัวผู้ จึงไปยังราชสำนัก กราบทูลว่า ขอเดชะโอรสของพระองค์เกิดแล้วพระพุทธเจ้าข้า. พระราชาทรงดีพระทัย พระราชทานทรัพย์แก่อำมาตย์แม้นั้นเป็นอันมาก แล้วตรัสกำชับส่งไปว่า เจ้าจงจัดการทำมงคลแก่ลูกของเราด้วยบริวารเป็นอันมาก แล้วตั้งชื่อเขาว่า " ชัมพุกะ " อำมาตย์นั้นก็กระทำตามพระราชดำรัส แม้นกทั้งสาม ก็เจริญมาในเรือนของอำมาตย์ทั้งสามคนด้วยการบริหารอย่างราชกุมาร.
พระราชามักตรัสเรียกว่าบุตรของเรา ธิดาของเรา ดังนี้เนือง ๆ ครั้งนั้นพวกอำมาตย์ ของพระองค์พากันยิ้มเยาะกันว่า ท่านทั้งหลายจงดู การกระทำของพระราชา เที่ยวตรัสเรียกกระทั่งสัตว์เดียรัจฉานว่า บุตรของเรา ธิดาของเราพระราชาทรงสดับดังนั้น จึงทรงดำริว่า อำมาตย์พวกนี้ยังไม่รู้ปัญญาสัมปทาแห่งลูกทั้งสามของเราจักต้องทำให้ปรากฏแก่เขา จึงตรัสใช้อำมาตย์คนหนึ่งไปหาเจ้าเวสสันดรให้แจ้งว่า พระบิดาของท่านอยากจะตรัสถามปัญหา จะเสด็จมาถามได้เมื่อไร ? อำมาตย์ไปไหว้เจ้าเวสสันดรแล้ว แจ้งพระกระแสรับสั่งให้ทราบ. เจ้าเวสสันดรจึงเชิญอำมาตย์ผู้เลี้ยงดูตนมาถามว่า เขาบอกว่า พระราชบิดาของฉันใคร่จะตรัสถามปัญหากะฉัน เมื่อพระองค์เสด็จมาที่นี่ ควรที่เราจะทำสักการะ จะให้พระองค์เสด็จมาเมื่อไรเล่าพ่อ ? อำมาตย์ตอบว่า จากนี้ไปอีกเจ็ดวัน จึงเชิญเสด็จ. เจ้าเวสสันดรได้ฟังดังนั้น จึงส่งข่าวกราบทูลว่า พระราชบิดาของฉันเสด็จมาได้ในวันที่เจ็ดนับแต่นี้ไป. อำมาตย์นั้นกลับมาทูลแด่พระราชา. ถึงวันที่เจ็ด พระราชาตรัสสั่งให้เที่ยวตีกลองประกาศ ในพระนครแล้วเสด็จไปยังที่อยู่ของบุตร เจ้าเวสสันดรสั่งให้ทำมหาสักการะแด่พระราชา โดยที่แม้ทาสและกรรมกรก็ให้ทำสักการะด้วย พระราชาเสวยในเรือนของนกเวสสันดรทรงรับการต้อนรับสมพระเกียรติ แล้วเสด็จกลับไปพระราชนิเวศน์ ตรัสสั่งให้ทำมหามณฑปที่พระลานหลวง ให้เที่ยวตีกลองประกาศในพระนครแล้วประทับนั่งในมณฑปอลงกต แวดล้อมไปด้วยมหาชน ทรงส่งพระราชสาสน์ไปยังสำนักของอำมาตย์ว่า จงนำเจ้าเวสสันดรมาเถิด. อำมาตย์ให้เจ้าเวสสันดรจับบนตั่งทองนำมาถวาย นกเวสสันดรจับบนพระเพลาพระราชบิดา เล่นหัวกับพระราชบิดา แล้วบินไปจับบนตั่งทองนั้นตามเดิม.
ลำดับนั้น พระราชา เมื่อจะตรัสถามราชธรรมกะเจ้าเวสสันดร ในท่ามกลางมหาชน จึงตรัสปฐมคาถา ความว่า
เราขอถามเจ้าเวสสันดร นกเอ๋ย ขอความเจริญ จงมีแก่เจ้า กิจอะไรที่บุคคลผู้ประสงค์เสวยราชสมบัติ กระทำแล้วเป็นกิจประเสริฐ.
พึงทราบวินิจฉัยในคาถานั้นดังต่อไปนี้ พระราชาทรงทักทายเจ้าเวสสันดรนั้นว่า นกเอ๋ย.
บทว่า กึสุ ความว่า กิจอะไรที่ผู้ใคร่ครองราชย์กระทำแล้ว เป็นของดี คือสูงสุด พ่อเอ๋ย เจ้าจงบอกราชธรรมทั้งมวลแก่ข้าเถิด. นัยว่า พระราชานั้น ดำรัสถามเจ้าเวสสันดรนั้นอย่างนี้.
นกเวสสันดร ได้ฟังพระราชดำรัสแล้ว ยังไม่ทูลแก้ปัญหา เมื่อจะทูลท้วงพระราชาด้วยความประมาท จึงกล่าวคาถาที่สอง ความว่า
นานนักหนอ พระเจ้ากังสราช พระราชบิดาเรา ผู้ทรงสงเคราะห์ชาวเมืองพาราณสี เป็นผู้ประมาท ได้ตรัสถามเราผู้บุตร ซึ่งหาความประมาทมิได้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ตาตา ได้แก่ พระราชบิดา. บทว่า กํโส นี้ เป็นชื่อของพระราชานั้น. บทว่า พาราณสิคฺคโท ความว่าทรงประพฤติสงเคราะห์ชาวเมืองพาราณสี ด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการ. บทว่า ปมตฺโต ความว่า เสด็จอยู่ในสำนักแห่งบัณฑิตเห็นปานนี้ ชื่อว่าเป็นผู้ประมาทแล้ว เพราะมิได้ตรัสถามปัญหา. บทว่า อปฺปมตฺตํ ความว่า พอกพูนเลี้ยงเราผู้ชื่อว่าไม่ประมาทแล้ว เพราะประกอบด้วยคุณความดีมีศีลเป็นต้น. บทว่า ปิตา ได้แก่ พระราชบิดาผู้พอกเลี้ยง. บทว่า อโจทยิ ความว่านกเวสสันดรกล่าวว่า พระราชบิดาถูกพวกอำมาตย์ล้อเลียนว่า ตรัสเรียกสัตว์เดียรัจฉานว่าเป็นบุตร ทรงถึงความประมาทแล้ว เพิ่งโจทย์ คือตรัสถามปัญหาในวันนี้ สิ้นกาลนานนัก.
เจ้าเวสสันดรทูลท้วงด้วยคาถาอย่างนี้แล้ว ทูลว่า ขอเดชะ พระชนกมหาราช ขึ้นชื่อว่า พระราชาควรดำรงอยู่ในธรรม ๓ ประการ เสวยราชสมบัติโดยธรรม เมื่อจะแสดงราชธรรม จึงกล่าวคาถา ความว่า
ข้าแต่บรมกษัตริย์ ธรรมดาพระราชาควรห้าม มุสาวาท ความโกรธและความร่าเริงก่อนทีเดียว แต่ นั้นพึงตรัสสั่งให้กระทำกิจทั้งหลาย คำที่ข้าพระพุทธเจ้า กล่าวมานั้น นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่า เป็นกิจของ พระราชา. ข้าแต่พระบิดา เมื่อก่อนพระองค์ทรงรักใคร่ และเกลียดชังแล้วพึงทรงทำกรรมใด กรรมนั้นที่พระองค์ทรงทำแล้ว พึงยังพระองค์ให้เดือดร้อน โดยไม่ ต้องสงสัย แต่นั้นพระองค์ไม่ควรทรงกระทำกรรม นั้นอีก. ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงบำรุงรัฐ เมื่อกษัตริย์ประมาทแล้ว โภคสมบัติทุกอย่าง ในแว่นแคว้นย่อมพินาศ ข้อนั้นนักปราชญ์กล่าวว่าเป็นความทุกข์ของพระราชา. ข้าแต่พระบิดา เทพธิดาชื่อ สิริ และชื่อ ลักขี ถูกสุจิปริวารเศรษฐีถาม ได้ตอบว่า ข้าพเจ้าย่อมยินดี ในบุรุษผู้มีความขยันหมั่นเพียร ไม่มีความริษยา. ข้าแต่พระมหาราชเจ้า กาลกรรณีผู้ทำลายจักร ย่อมยินดีในบุรุษผู้ริษยา ผู้มีใจชั่ว ผู้ประทุษร้ายการงาน. ข้าแต่พระมหาราชเจ้า พระองค์จงทรงเป็นผู้มี พระทัยดี ต่อคนทั้งปวง จงทรงพิทักษ์รักษาคนทั้งปวง จงทรงบรรเทาเสียซึ่งคนไม่มีราศี จงมีคนมีราศีเป็น ที่พำนักเถิด. ข้าแต่พระองค์ ผู้เป็นใหญ่แห่งชนชาวกาสี บุรุษ ผู้มีราศี สมบูรณ์ด้วยความเพียร มีอัธยาศัยใหญ่ย่อม ตัดโคนและยอดของศัตรูทั้งหลายได้. ข้าแต่พระองค์ ผู้เป็นใหญ่ของประชาชน ความ จริง แม้ท้าวสักกะก็ไม่ทรงประมาทในความหมั่นเพียร ท้าวเธอทรงกระทำความเพียรในกัลยาณธรรม ตั้ง พระทัยมั่น ในความขยันหมั่นเพียร. คนธรรพ์ พรหม เทวดา เป็นผู้เป็นอยู่อาศัย พระราชาเช่นนั้น เมื่อพระราชาทรงอุตสาหะ ไม่ทรง ประมาท เทวดาทั้งหลายย่อมคุ้มครองป้องกัน. ข้าแต่พระบิดา พระองค์จงทรงเป็นผู้ไม่ประมาท ไม่ทรงพระพิโรธ แล้วตรัสสั่งให้ทำกิจทั้งหลาย จงทรง พยายามในกิจทั้งหลาย เพราะคนเกียจคร้าน ย่อมไม่ พบความสุข. ข้อความที่ข้าพระองค์กล่าวแก้แล้ว ในปัญหา ของพระองค์นั้น ข้อนี้เป็นอนุสาสนี สามารถยังผู้ เป็นมิตรให้ถึงความสุข และยังคนผู้เป็นศัตรูให้ถึง ความทุกข์ได้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปเมเนว วิตถํ ความว่า ข้าแต่เสด็จพ่อธรรมดาพระราชา ควรห้ามมุสาวาทเสียแต่ตอนต้น. อธิบายว่า แว่นแคว้นของพระราชาผู้ตรัสมุสา ย่อมไม่มีโอชา. สิ่งสักว่า รัตนะเจ็ด ย่อมเข้าไปภายใต้สถานที่กระทำโอชาในแผ่นดิน. แต่นั้น ในอาหาร ในน้ำมัน น้ำผึ้งน้ำอ้อยเป็นต้น หรือในโอสถทั้งหลาย ย่อมหาโอชามิได้. ประชาชนบริโภคอาหารขาดโอชา ย่อมเกิดเจ็บป่วยไข้มาก. รายได้ทั้งทางบกทางน้ำ ย่อมไม่เกิดขึ้นในแว่นแคว้น เมื่อรายได้ไม่เกิด พระราชาก็ต้องถึงความยากลำบาก. พระองค์ย่อมไม่ทรงสามารถสงเคราะห์เสวกามาตย์ได้. เหล่าเสวกามาตย์ มิได้รับสงเคราะห์ ต่างก็จะไม่มองดูพระราชา ด้วยจิตเคารพยำเกรง. ข้าแต่เสด็จพ่อขึ้นชื่อว่ามุสาวาทนี้ ขาดโอชาอย่างนี้. ฉะนั้น จึงไม่ควรกล่าวมุสาวาทนั้นแม้เพราะเหตุแห่งชีวิต. แต่ควรกำหนดถือเอาสุภาษิตข้อที่ว่า ความสัตย์ดีกว่ารสทั้งหลาย ดังนี้เท่านั้น. อนึ่ง ขึ้นชื่อว่า มุสาวาทเป็นเครื่องกำจัดคุณความดีมีความวิบัติเป็นที่สุด กระทำให้มีอเวจีเป็นเบื้องหน้าในวารจิตที่สอง. อนึ่งในเนื้อความนี้ ควรแสดงเจติยชาดก มีอาทิว่า ธรรมแลอันบุคคลกำจัดแล้วย่อมกำจัดเขา ดังนี้.
บทว่า โกธํ ความว่า ข้าแต่เสด็จพ่อ ธรรมดาพระราชาควรห้ามแม้ความโกรธอันมีความขัดเคืองเป็นลักษณะก่อนเหมือนกัน. ข้าแต่เสด็จพ่อเพราะว่า ความโกรธของคนเหล่าอื่น ย่อมไม่ถึงจุดเดือดรวดเร็ว แต่ของพระราชาย่อมถึง. ธรรมดาพระราชาทั้งหลาย มีวาจาเป็นอาวุธ กริ้วแล้วย่อมยังคนอื่นให้พินาศได้ แม้ด้วยอาการเพียงทรงชำเลืองดู เพราะฉะนั้นพระราชาอย่ามีความโกรธเกินกว่าคนอื่น ๆ ควรเพรียบพร้อมด้วยขันติคุณเมตตาคุณ และความเอื้อเอ็นดู แลดูพสกนิกรเหมือนโอรสที่รักของตน. ข้าแต่เสด็จพ่อ ก็พระราชผู้ยิ่งด้วยความโกรธเป็นเจ้าเรือน ย่อมไม่สามารถรักษาพระเกียรติยศที่เกิดขึ้นได้ อนึ่ง เพื่อแสดงเนื้อความนี้ ควรแสดงขันติวาทีชาดกแลจุลลธัมมปาลชาดก. แท้จริง ในจุลลธัมมปาลชาดก พระเจ้ามหาปตาปนราชตรัสสั่งให้ปลงพระชนม์พระราชโอรส เมื่อพระเทวีมีพระหทัยแตกสิ้นพระชนมชีพเพราะเศร้าโศกถึงพระโอรสแล้ว แม้พระองค์เองก็เศร้าโศกถึงพระเทวี มีพระหทัยแตกสวรรคตไปเหมือนกัน. ครั้งนั้น อำมาตย์ทั้งหลายต้องถวายพระเพลิง ณ พระเมรุมาศแห่งเดียวกัน ถึง ๓ พระศพ. เพราะฉะนั้น พระราชาควรเว้นมุสาวาทเป็นอันดับแรก อันดับที่สองควรเว้นความโกรธ.
บทว่า หาสํ ได้แก่ ความรื่นเริง. อนึ่ง ปาฐะก็อย่างนี้เหมือนกัน. อธิบายว่า พระราชาควรหักห้ามความเป็นคนขี้เล่น ในราชกิจต่าง ๆ ด้วยความมีพระหฤทัยฮึกเหิม คือห้ามความสนุกสนานเสีย. ข้าแต่พระราชบิดาธรรมดาพระราชาไม่ควรจะเป็นคนขี้เล่น ไม่ควรจะเชื่อถือผู้อื่น ต้องจัดการราชกิจทุกอย่าง โดยประจักษ์แจ้งแก่พระองค์เองเท่านั้น เพราะพระราชามีพระหฤทัยฮึกเหิมแล้ว เมื่อทรงกระทำราชกิจจะไม่พินิจพิจารณา ย่อมยังพระอิสริยยศที่ได้แล้วให้พินาศ. อนึ่ง เนื้อความในอธิการนี้ ควรแสดงความที่พระเจ้าทัณฑกีราชในสรภังคชาดก ทรงเชื่อถ้อยคำของปุโรหิต แล้วผิดในท่านกีสวัจฉดาบส ขาดสูญพร้อมด้วยรัฐมณฑลบังเกิดในกุกกุลนรก ควรแสดงความที่พระเจ้าเมชฌราช ในมาตังคชาดก ทรงเชื่อถ้อยคำของพวกพราหมณ์ ผิดในท่านมาตังคดาบส แล้วขาดสูญไปพร้อมกับรัฐมณฑล บังเกิดในนรก และควรแสดงความที่ตระกูลวาสุเทพ เชื่อถือถ้อยคำของราชทารกพี่น้องสิบคนผู้หลงงมงาย แล้วผิดในท่านกัณหทีปายนดาบส ถึงความพินาศฉิบหายไปในฆฏปัณฑิตชาดก.
บทว่า ตโต กิจฺจานิ กาเรยฺย ความว่า ข้าแต่พระราชบิดาพระราชาเว้นมุสาวาทเป็นอันดับแรก ความโกรธเป็นอันดับที่สอง ความสนุกสนานไม่เป็นธรรม เป็นอันดับที่สามแล้ว ต่อแต่นั้น จึงควรตรัสสั่งให้กระทำราชกิจที่ควรทำต่อชาวแว่นแคว้น ในภายหลัง. บทว่า ตํ วตํ อาหุ ขตฺติย ความว่า ข้าแต่พระขัตติยมหาราช คำใดที่ข้าพเจ้าทูลแล้ว โปราณกบัณฑิตกล่าวคำนั้นว่า เป็นวัตรสมาทานของพระราชา. บทว่า น ตํ กยิราความว่า ข้าแต่พระราชบิดา กรรมใดอันเป็นเครื่องทำความร้อนใจในภายหลังด้วยสามารถแห่งกิเลสมีราคะเป็นต้น ซึ่งเป็นของที่พระองค์ทรงกระทำไว้แล้วต่อกรรมที่ทำไว้ก่อนนั้นมา พระองค์ไม่ควรทำ คืออย่าทรงทำกรรมเช่นนั้นอีก.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๑ หน้า ๕๔๕–๕๗๘ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
จัตตาฬีสนิบาตชาดก ๑๓๒ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๑๓๒ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Cattālīsanipātavaṇṇanā
tesakuṇajātakaṃ
vessantaraṃ taṃ pucchāmīti idaṃ satthā jetavane viharanto kosalarañño ovādavasena kathesi.
Taṃ hi rājānaṃ dhammassavanatthāya āgataṃ satthā āmantetvā mahārāja raññā nāma dhammena rajjaṃ kāretabbaṃ yasmiṃ hi samaye rājāno adhammikā honti rājayuttāpi tasmiṃ samaye adhammikā hontīti catukkanipāte āgatasuttanayena ovaditvā agatigamane agatiagamane ca ādīnavaṃ ānisaṃsañca kathetvā supinakūpamā kāmāti ādinā nayena kāmesu ādīnavaṃ vitthāretvā mahārāja imesaṃ hi sattānaṃ
maccunā saṅgaro natthi lañcagāho na vijjati
yuddhaṃ natthi jayo natthi sabbe maccuparāyanā tesaṃ paralokaṃ gacchantānaṃ ṭhapetvā attanā kataṃ kalyāṇakammaṃ aññā patiṭṭhā nāma natthi evaṃ ittarapaccupaṭṭhānaṃ avassaṃ pahātabbaṃ yasaṃ nissāya pamādaṃ kātuṃ na vaṭṭati appamatteneva hutvā dhammena rajjaṃ kāretuṃ vaṭṭati porāṇakarājāno anuppannepi buddhe paṇḍitānaṃ ovāde ṭhatvā dhammena rajjaṃ kāretvā Devanagaraṃ pūrayamānā gamiṃsūti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatto rajjaṃ kārento aputtako ahosi patthento puttaṃ vā dhītaraṃ vā na labhi. So ekadivasaṃ mahantena parivārena uyyānaṃ gantvā divasabhāgaṃ uyyāne kīḷitvā maṅgalasālarukkhamūle sayanaṃ attharitvā thokaṃ niddāyitvā pabuddho sālarukkhaṃ oloketvā tattha sakuṇakulāvakaṃ passi. Saha dassanenevassa sineho uppajji. So ekaṃ purisaṃ pakkosāpetvā imaṃ rukkhaṃ abhiruhitvā etasmiṃ kulāvake kassaci atthitaṃ vā natthitaṃ vā jānāhīti āha. So abhiruhitvā tattha tīṇi aṇḍakāni disvā rañño ārocesi. Rājā tenahi etesaṃ upari nāsavātaṃ mā visajjesīti vatvā caṅkoṭake kappāsapicuṃ attharitvā tattheva tāni aṇḍakāni ṭhapetvā sanikaṃ otarāhīti otārāpetvā caṅkoṭakaṃ hatthena gahetvā katarasakuṇaṇḍakāni nāmetānīti amacce pucchi. Te mayaṃ na jānāma nesādā jānissantīti vadiṃsu. Rājā nesāde pakkosāpetvā pucchi. Nesādā mahārāja etesu ekaṃ ulūkaaṇḍaṃ ekaṃ sālikāaṇḍaṃ ekaṃ suvakaaṇḍanti kathayiṃsu. Kiṃ pana ekasmiṃ kulāvake tiṇṇaṃ sakuṇikānaṃ aṇḍāni hontīti. Āma deva paripanthe asati sunikkhittāni na nassantīti. Rājā tussitvā ime mama puttā bhavissantīti tāni tīṇi aṇḍāni tayo amacce paṭicchāpetvā ime mayhaṃ puttā bhavissanti tumhe sādhukaṃ paṭijaggitvā aṇḍakosato nikkhantakāle mama āroceyyāthāti āha. Te tāni sādhukaṃ rakkhiṃsu. Tesu paṭhamaṃ ulūkaaṇḍaṃ bhijji. Amacco ekaṃ nesādaṃ pakkosāpetvā itthībhāvaṃ vā purisabhāvaṃ vā jānāhīti vatvā tena taṃ vīmaṃsitvā purisoti vutte rājānaṃ upasaṅkamitvā putto te deva jātoti āha. Rājā tuṭṭho tassa bahuṃ dhanaṃ datvā puttakaṃ me sādhukaṃ paṭijagga vessantaroti cassa nāmaṃ karohīti vatvā uyyojesi. So tathā akāsi. Tato katipāhaccayena sālikāaṇḍaṃ bhijji. Sopi amacco taṃ nesādena vīmaṃsāpetvā itthīti sutvā rañño santikaṃ gantvā dhītā te deva jātāti āha. Rājā tuṭṭho tassapi bahuṃ dhanaṃ datvā dhītaraṃ me sādhukaṃ paṭijagga kuṇḍalinīti cassa nāmaṃ karohīti vatvā uyyojesi. Sopi tathā akāsi. Puna katipāhaccayena suvakaṇḍaṃ bhijji. Sopi amacco taṃ nesādena vīmaṃsitvā purisoti vutte rañño santikaṃ gantvā putto te deva jātoti āha. Rājā tuṭṭho tassapi bahuṃ dhanaṃ datvā puttassa me mahantena parivārena maṅgalaṃ katvā jambukoti cassa nāmaṃ karohīti vatvā uyyojesi. Sopi tathā akāsi. Te tayopi sakuṇā tiṇṇaṃ amaccānaṃ gehesu rājakumāraparihārena vaḍḍhanti. Rājā mama putto mama dhītāti voharati. Athassa amaccā aññamaññaṃ avahasanti passatha rañño kiriyaṃ tiracchānagate putto me dhītā meti vadanto vicaratīti. Taṃ sutvā rājā cintesi ime amaccā etesaṃ mama puttānaṃ paññāsampadaṃ na jānanti pākaṭaṃ Nesaṃ karissāmīti. Athekaṃ amaccaṃ vessantarassa santikaṃ pesesi tumhākaṃ pitā pañhaṃ pucchitukāmo kadā kira āgantvā pucchatūti. Amacco gantvā vessantaraṃ vanditvā taṃ sāsanaṃ ārocesi. Vessantaro attano paṭijaggitaṃ amaccaṃ pakkosāpetvā mayhaṃ pana pitā maṃ pañhaṃ pucchitukāmo tassa idhāgatassa sakkāraṃ kātuṃ vaṭṭati tāta kadā āgacchatīti pucchi. Amacco ito sattame divase āgacchatīti āha. Taṃ sutvā vessantaro pitā me ito sattame divase āgacchatīti vatvā uyyojesi. So āgantvā rañño ācikkhi. Rājā sattame divase nagare bheriñcārāpetvā puttassa nivesanaṃ agamāsi. Vessantaro rañño mahantaṃ sakkāraṃ kāresi antamaso dāsakammakarānaṃpi sakkāraṃ kārāpesi. Rājā vessantarassa sakuṇassa gehe bhuñjitvā mahantaṃ yasaṃ anubhavitvā sakanivesanaṃ āgantvā rājaṅgaṇe mahāmaṇḍapaṃ kārāpetvā nagare bheriñcārāpetvā alaṅkatamaṇḍape mahājanaparivāro nisīditvā vessantaraṃ ānetūti amaccassa santikaṃ pesesi. Amacco vessantaraṃ suvaṇṇapīṭhe nisīdāpetvā ānesi. Sakuṇo pitu aṅke nisīditvā pitarā saha kīḷitvā gantvā tattheva suvaṇṇapīṭhe nisīdi. Atha naṃ rājā mahājanamajjhe rājadhammaṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha
vessantaraṃ taṃ pucchāmi sakuṇa bhaddamatthu te
rajjaṃ kāretukāmena kiṃsu kiccaṃ kataṃ varanti.
Tattha sakuṇāti taṃ ālapati. Kiṃsūti kataraṃ kiccaṃ kataṃ varaṃ uttamaṃ hoti kathehi me tāta sakalaṃ rājadhammanti. Evaṃ kira naṃ so pucchi.
Taṃ sutvā vessantaro pañhaṃ akathetvāva rājānaṃ tāva pamādena codento dutiyaṃ gāthamāha
cirassaṃ vata maṃ tāto kaṃso bārāṇasiggaho
pamatto appamattaṃ maṃ pitā puttaṃ acodayīti.
Tattha tātoti pitā. Kaṃsoti idaṃ tassa nāmaṃ. Bārāṇasiggahoti catūhi saṅgahavatthūhi bārāṇasiṃ saṅgahetvā vattanto. Pamattoti evarūpānaṃ paṇḍitānaṃ santike vasanto pañhassa apucchanena pamatto. Appamattanti sīlādiguṇayogena maṃ appamattaṃ. Pitāti posakapitā. Acodayīti amaccehi tiracchānagate putte katvā voharatīti avahasiyamāno pamādaṃ āpajjitvā cirassaṃ ajja codesi pañhaṃ pucchīti vadati.
Evaṃ imāya gāthāya codetvā mahārāja raññā nāma tīsu dhammesu ṭhatvā dhammena rajjaṃ kāretabbanti vatvā rājadhammaṃ kathento āha
paṭhameneva vitathaṃ kodhaṃ hāsaṃ nivāraye
tato kiccāni kāreyya taṃ vataṃ āhu khattiya.
Yaṃ tvaṃ tāta tape kammaṃ pubbe katamasaṃsayaṃ
ratto duṭṭho ca yaṃ kayirā na taṃ kayirā tato puna.
Khattiyassa pamattassa raṭṭhasmiṃ raṭṭhavaḍḍhana
sabbe bhogā vinassanti rañño taṃ vuccate aghaṃ.
Sirī ca tāta lakkhī ca pucchitā etadabravuṃ
uṭṭhāne viriye pose ramāmahaṃ anusuyyake.
Ussuyyake dūhadaye purise kammadūsake
kāḷakaṇṇī mahārāja ramati cakkabhañjanī.
So tvaṃ sabbesu suhadayo sabbesaṃ rakkhito bhava
alakkhiṃ nūda mahārāja lakkhyā bhava nivesanaṃ.
Salakkhī dhitisampanno puriso hi mahaggato
amittānaṃ kāsipati mūlaṃ aggañca chindati.
Sakkopi hi bhūtapati uṭṭhāne nappamajjati
sa kalyāṇe dhitiṃ katvā uṭṭhāne kurute mano.
Gandhabbā pitaro devā sājīvā honti tādino
uṭṭhahato appamajjato anutiṭṭhanti devatā.
So appamatto akuddho tāta kiccāni kāraya
vāyamassu ca kiccesu nālaso vindate sukhaṃ.
Tattheva te vattapadā esāva anusāsanī
alaṃ mitte sukhāpetuṃ amittānaṃ dukkhāya vāti.
Tattha paṭhameneva vitathanti tāta rājā nāma āditova musāvādaṃ nivāraye. Musāvādino hi rañño raṭṭhaṃ nirojaṃ hoti. Paṭhaviyā ojākammakaraṇaṭṭhānato sattaratanamattaṃ heṭṭhā Pavisati. Tato āhāre vā telamadhuphāṇitādīsu vā osadhesu ojā na hoti. Nirojāhārabhojino manussā bahvābādhā honti. Raṭṭhe thalajalapathesu āyo nuppajjati. Tasmiṃ anuppajjante rājāno duggatā honti. Te sevake saṅgaṇhituṃ na sakkonti. Asaṅgaṇhitā sevakā rājānaṃ gurucittena na olokenti. Evaṃ tāta musāvādo nāmesa nirojo. So jīvitahetupi na kātabbo. Saccaṃ pana sādhutaraṃ rasānanti tadeva pariggahetabbaṃ. Apica musāvādo nāma guṇaparidhaṃsako vipattipariyosāno dutiyacittavāre avīciparāyanaṃ karoti. Imasmiṃ panatthe dhammo have hato hantīti cetiyajātakaṃ kathetabbaṃ. Kodhanti tāta rājā nāma paṭhamameva kujjhanalakkhaṇaṃ kodhaṃpi nivāreyya. Tāta aññesaṃ hi kodho khippaṃ matthakaṃ na pāpuṇāti rājūnaṃ pāpuṇāti. Rājāno nāma vācāvudhā kujjhitvā olokitamattenāpi paraṃ vināsenti tasmā raññā aññehi manussehi atirekataraṃ nikkodhena bhavitabbaṃ khantimettānudayasampannena attano piyaputtaṃ viya lokaṃ volokentena. Tāta atikodhano hi rājā uppannaṃ yasaṃ rakkhituṃ na sakkoti. Imassa panatthassa dīpanatthaṃ khantivādijātakaculladhammapālajātakāni kathetabbāni. Culladhammapālajātakasmimhi mahāpatāpano rājā puttaṃ ghāṭetvā puttasokena hadayena phalitena matāya deviyā sayaṃpi deviṃ anusocanto hadayena phaliteneva mari. Atha ne tayopi Jane ekāhaḷaneva jhāpesuṃ. Tasmā raññā paṭhamameva musāvādaṃ vajjetvā dutiyaṃ kodho vajjetabbo. Hāsanti hassaṃ. Ayameva vā pāṭho. Tesu tesu kiccesu ubbillāvitacittatāya keḷisīlataṃ parihāsaṃ nivāreyya. Tāta raññā nāma keḷisīlena na bhavitabbaṃ. Aparapattiyena hutvā sabbakiccāni attapaccakkheneva kātabbāni. Ubbillāvitacitto hi rājā atuletvā kammāni karonto laddhaṃ yasaṃ vināseti. Imasmiṃ panatthe sarabhaṅgajātake purohitassa vacanaṃ gahetvā daṇḍakīrañño kīsavacche aparajjhitvā saha raṭṭhena ucchijjitvā kukkulaniraye nibbattabhāvo ca mātaṅgajātake mejjharañño brāhmaṇānaṃ kathaṃ gahetvā mātaṅgatāpase aparajjhitvā saha raṭṭhena ucchijjitvā niraye nibbattabhāvo ca ghaṭajātake dasabhātikarājadārakānaṃ mohamuḷhānaṃ vacanaṃ gahetvā kaṇhadīpāyane aparajjhitvā vāsudevakulassa nāsitabhāvo ca kathetabbo. Tato kiccāni bhāreyyāti evaṃ tāta paṭhamaṃ musāvādaṃ dutiyaṃ kodhaṃ tatiyaṃ adhammahāsaṃ vajjetvā tato pacchā rājā raṭṭhavāsīnaṃ kattabbakiccāni kāreyya. Taṃ vataṃ āhu khattiyāti khattiya mahārāja yaṃ mayā vuttaṃ etaṃ rañño vatasamādānanti porāṇakapaṇḍitā kathayiṃsu. Na taṃ kayirāti yaṃ tayā rāgādivasena pacchā tāpakaraṃ kammaṃ kataṃ hoti tato pubbe katato puna tādisaṃ kammaṃ na kayirā mā kareyyāsi tātāti. Vuccateti taṃ rañño aghanti vuccati. Evaṃ porāṇakapaṇḍitā kathayiṃsu. Sirī cāti idaṃ vessantarasakuṇo pubbe Bārāṇasiyaṃ pavattitaṃ kāraṇaṃ āharitvā dassento āha. Tattha abravunti suciparivāraseṭṭhinā pucchitā kathayiṃsu. Uṭṭhāne viriyeti yo poso uṭṭhāne ca viriye ca patiṭṭhito na ca paresaṃ sampattiṃ disvā ussuyyati tasmiṃ ahaṃ abhiramāmīti āha. Evaṃ tāva siriṃ kathesi. Ussuyyaketi alakkhī pana tāta pucchitā ahaṃ parasampattiṃ ussuyyake. Dūhadayeti duccitte. Kammadūsaketi kalyāṇakammaṃ dūsake. Yo kalyāṇakammaṃ dussanto appiyāyanto aṭṭiyanto na karoti tasmiṃ abhiramāmīti āha. Evaṃ kāḷakaṇṇī mahārāja ramati paṭirūpadesavāsādino kusalacakkassa bhañjanī. Suhadayoti sundaracitto hitacittako. Nūdāti nīhara. Nivesananti lakkhyā pana nivesanaṃ bhava patiṭṭhā hohi. Salakkhī dhitisampannoti mahārāja kāsipati so puriso paññāya ceva viriyena ca sampanno. Mahaggatoti mahajjhāsayo corānaṃ paccayabhūte gaṇhanto amittānaṃ mūlaṃ core gaṇhanto amittānaṃ aggaṃ chindatīti vadati. Sakkoti indo. Bhūtapatīti rājānaṃ ālapati. Uṭṭhāneti uṭṭhānaviriye. Nappamajjatīti sabbakiccāni karoti. Sa kalyāṇeti so devarājā uṭṭhānaviriye manaṃ karonto pāpakammaṃ akatvā kalyāṇe puññakammasmiṃyeva dhitiṃ katvā appamatto uṭṭhāne manaṃ karoti. Tassa pana kalyāṇakamme viriyakaraṇabhāvadassanatthaṃ sarabhaṅgajātake dvīsu devalokesu devatāhi saddhiṃ kapiṭṭhārāmaṃ āgantvā pañhaṃ pucchitvā dhammassa sutabhāvo mahākaṇhajātake attano ānubhāvena Janaṃ tosetvā osakkantassa sāsanassa pavattibhāvo cāti evamādīni vatthūni kathetabbāni. Gandhabbāti cātummahārājikānaṃ heṭṭhā catuyonikā devā catuyonikattāyeva kirete gandhabbā nāma jātā. Pitaroti brahmāno. Devāti upapattidevavasena chakāmāvacarā devā. Tādinoti tathāvidhassa kusalābhiratassa rañño te sājīvā honti samānajīvikā upajīvitabbā. Tādisā hi rājāno dānādīni puññāni karontā devatānaṃ pattiṃ denti. Tā taṃ pattiṃ anumoditvā sampaṭicchitvā dibbayasena vaḍḍhanti. Anutiṭṭhantīti tādisassa rañño viriyaṃ karontassa appamādaṃ āpajjantassa devatā anutiṭṭhanti anugacchanti dhammikaṃ rakkhaṃ saṃvidahanti. Soti so tvaṃ. Vāyamassu cāti tāni raṭṭhakiccāni karonto tulanavasena tīraṇavasena paccakkhakammavasena tesu tesu kiccesu viriyaṃ karassu. Tattheva te vattapadāti tāta yaṃ maṃ tvaṃ kiṃsu kiccaṃ kataṃ varanti pucchi tattha tava pañheyeva ete mayā paṭhameneva vitathanti ādayo vuttā ete vattapadā vattakoṭṭhāsā evaṃ tattha vattassu. Esāti yā te mayā kathitā esāva tava anusāsanī. Alanti evaṃ vattamāno hi rājā attano mitte sukhāpetuṃ amittānañca dukkhāya ayaṃ pariyatto samatthoti.
Evaṃ vessantarasakuṇena ekāya gāthāya rañño pamādaṃ codetvā ekādasahi gāthāhi dhamme kathite buddhalīlāya pañho kathitoti mahājano acchariyabbhūtacittajāto sādhukārasatāni pavattesi. Rājā somanassajāto amacce āmantetvā bhonto amaccā mama puttena vessantarena evaṃ kathentena kena kattabbaṃ kiccaṃ katanti. Mahāsenaguttena devāti. Tenahissa mahāsenaguttaṭṭhānaṃ dammīti vessantaraṃ ṭhānantare ṭhapesi. So tato paṭṭhāya mahāsenaguttaṭṭhāne ṭhito pitu kammaṃ akāsīti. Vessantarapañho niṭṭhito.
Puna rājā katipāhaccayena purimanayeneva kuṇḍaliniyā santikaṃ dūtaṃ pāhetvā sattame divase tattha gantvā paccāgantvā tattheva maṇḍapamajjhe nisīditvā kuṇḍalinī āharāpetvā suvaṇṇapīṭhe nisinnaṃ rājadhammaṃ pucchanto gāthamāha
sakkhi tuvaṃ kuṇḍalini maññasi khattabandhunī
rajjaṃ kāretukāmena kiṃsu kiccaṃ kataṃ varanti.
Tattha sakkhīti mayā puṭṭhapañhaṃ kathetuṃ sakkhissasīti pucchati. Kuṇḍalinīti tassā saliṅgato āgatanāmenālapati. Tassā kira dvīsu kaṇṇapiṭṭhesu kuṇḍalasaṇṭhānā dve lekhā ahesuṃ tenassā kuṇḍalinīti nāmaṃ kāresi. Maññasīti jānissasi mayā puṭṭhapañhassa atthanti. Khattabandhunīti khattassa mahāsenaguttassa bhaginībhāvena naṃ evaṃ ālapati. Kasmā panesa vessantarasakuṇaṃ evaṃ apucchitvā imameva pucchatīti. Itthībhāvena. Itthiyo hi parittapaññā tasmā ce sakkoti pucchissāmi no ce na pucchissāmīti vīmaṃsanavasena evaṃ pucchitvā taññeva pañhaṃ pucchi.
Sā evaṃ raññā rājadhamme pucchite tāta tvaṃ maṃ itthikā nāma kiṃ kathessatīti vīmaṃsasi maññe sakalaṃ te rājadhammaṃ dvīsuyeva padesu pakkhipitvā kathessāmīti vatvā āha
dveva tāta padakāni yattha sabbaṃ patiṭṭhitaṃ
aladdhassa ca yo lābho laddhassa anurakkhanā.
Amacce tāta jānāhi dhīre atthassa kovide
anakkhākitave tāta asoṇḍe avināsake.
Yo ca taṃ tāta rakkheyya dhanaṃ yañceva te siyā
sūtova rathaṃ saṅgaṇhe so te kiccāni kāraye.
Susaṅgahītantajano sayaṃ vittaṃ avekkhiya
nidhiñca iṇadānañca na kare parapattiyā.
Sayaṃ āyaṃ vayaṃ jaññā sayaṃ jaññā katākataṃ
niggaṇhe niggahārahaṃ paggaṇhe paggahārahaṃ.
Sayaṃ jānapadaṃ atthaṃ anusāsa rathesabha
mā te adhammikā yuttā dhanaṃ raṭṭhañca nāsayuṃ.
Mā ca vegena kiccāni kāresi kārayesi vā
vegasā hi kataṃ kammaṃ mando pacchānutappati.
Mā te adhisare mucca subāḷhamadhikopitaṃ
kodhasā hi bahū phītā kulā akulataṃ gatā.
Mā tāta issaromhīti anatthāya patārayi
itthīnaṃ purisānañca mā te āsi dukkhudrayo.
Apetalomahaṃsassa rañño kāmānusārino
sabbe bhogā vinassanti rañño taṃ vuccate aghaṃ.
Tattheva te vattapadā esāva anusāsanī
dakkhassudāni puññakaro asoṇḍo avināsako
sīlavassu mahārāja dussīlo vinipātikoti.
Tattha padakānīti kāraṇapadāni. Yatthāti yesu dvīsu padesu sabbaṃ atthajātaṃ hitasukhaṃ patiṭṭhitaṃ. Aladdhassāti yo ca pubbe aladdhassa lābhassa lābho yā ca laddhassa anurakkhanā. Tāta anuppannassa hi lābhassa uppādanaṃ nāma bhāro uppannassa pana anurakkhanameva bhāro. Ekacco hi yasaṃ uppādetvāpi yase pamatto pamādaṃ uppādetvā pāṇātipātādīni karoti mahācoro hutvā raṭṭhaṃ vilumpamāno carati. Atha naṃ rājāno gāhāpetvā mahāvināsaṃ sampāpenti. Athavā. Uppannarūpādikāmaguṇesu pamatto ayoniso dhanaṃ nāsento sabbasāpateyye khīṇe kapaṇo hutvā cīrakavasano kapālamādāya carati. Pabbajito vā pana ganthadhurādivasena lābhasakkāraṃ nibbattetvā pamatto hīnāyāvattati aparo paṭhamajjhānādīni nibbattetvāpi muṭṭhasatitāya tathārūpe ārammaṇe bajjhitvā jhānā parihāyati. Evaṃ uppannassa yasassa vā jhānādilābhassa vā rakkhanameva dukkhataraṃ. Tadatthadīpanatthaṃ pana devadattassa vatthu mudulakkhaṇalomakassapahāritajātakasaṅkappajātakāni ca kathetabbāni. Eko pana lābhasakkāraṃ uppādetvā appamāde Ṭhatvā kalyāṇakammaṃ karoti. Tassa so yaso sukkapakkhe cando viya vaḍḍhati tasmā tvaṃ mahārāja appamatto payogasampattiyaṃ ṭhatvā dhammena rajjaṃ kārento tava uppannaṃ yasaṃ anurakkhāhīti. Jānāhīti bhaṇḍāgārikakammādikaraṇatthaṃ upadhārehi. Anakkhākitaveti anakkhe akitave ajūtakare ceva akerāṭike ca. Asoṇḍeti pūvasurāgandhamālāsoṇḍabhāvarahite. Avināsaketi tava santakānaṃ dhanadhaññādīnaṃ avināsake. Yoti yo amacco. Yañcevāti yañca te ghare dhanaṃ siyā taṃ rakkheyya. Sūtovāti rathasārathī viya. Yathā sārathī visamamagganivāraṇatthaṃ asse saṅgaṇhanto rathaṃ saṅgaṇheyya evaṃ yo saha bhogehi taṃ rakkhituṃ sakkoti so te amacco nāma. Tādisaṃ gahetvā bhaṇḍāgārikādikiccāni kāreyya. Susaṅgahītantajanoti tāta yassa hi rañño attano antojano ca antovalañjanakaparijano ca dānādīhi asaṅgahito hoti tassa anto nivesane suvaṇṇahiraññādīni tesaṃ asaṅgahitamanussānaṃ vasena nassanti anto bahi gacchanti tasmā tvaṃ suṭṭhu saṅgahitaantojano hutvā ettakaṃ nāma me vittanti sayaṃ attano dhanaṃ avekkhitvā asukaṭṭhāne nāma nidhiṃ nidhema asukassa iṇaṃ demāti idaṃ ubhayaṃpi na kare. Parapattiyāti parapattiyāpi tvaṃ mā kari sabbaṃ attapaccakkhameva kareyyāsīti vadati. Āyaṃ vayanti tato uppajjanakaṃ āyañca tesaṃ tesaṃ dātabbaṃ vayañca sayameva jāneyyāsīti. Katākatanti saṅgāme vā navakamme vā aññesu vā kiccesu Iminā idaṃ nāma mayhaṃ kataṃ iminā idaṃ nāma na katanti etaṃpi sayameva jāneyyāsi mā parapattiyo hosi. Niggaṇheti tāta rājā nāma sandhicchedādikārakaṃ niggahārahaṃ ānetvā dassitaṃ upaparikkhitvā sodhetvā porāṇakarājūhi ṭhapitadaṇḍaṃ oloketvā dosānurūpaṃ niggaṇheyya. Paggaṇheti yo pana paggahāraho hoti abhinnassa vā parabalassa bhinno bhinnassa vā sakabalassa ārādhako aladdhassa vā rajjassa āharako laddhassa vā thāvarakārako yena vā pana jīvitaṃ dinnaṃ hoti evarūpaṃ paggahārahaṃ paggahetvā mahantaṃ sakkāraṃ sammānaṃ kāreyya evaṃ hissa kiccesu aññepi uraṃ datvā kattabbaṃ karissanti. Jānapadanti janapadavāsīnaṃ sayaṃ atthaṃ attapaccakkheneva anusāsa. Adhammikā yuttāti adhammikā tattha tattha niyuttā āyuttakā lañcaṃ datvā vinicchayaṃ bhindantā tava dhanañca raṭṭhañca mā nāseyyuṃ iminā kāraṇena appamatto hutvā sayameva anusāsa. Vegenāti sahasā atuletvā atīretvā. Vegasāti atuletvā chandādivasena sahasā kataṃ kammaṃ hi na sādhu na sundaraṃ. Kiṃkāraṇā. Tādisañhi katvā mando pacchā vippaṭisāravasena idha loke apāyadukkhāni anubhonto paraloke ca anutappati. Ayaṃ panattho isīnamantaraṃ katvā kururājāti me sutanti kurujātakena dīpetabbo. Mā te adhisare mucca subāḷhamadhikopitanti tāta tava hadayaṃ kusalaṃ adhisaritvā atikkamitvā pavatte Paresaṃ akusalakamme suṭṭhu bāḷhaṃ adhikopitaṃ kujjhāpitaṃ hutvā mā mucca mā patiṭṭhiyatūti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti tāta yadā te vinicchaye ṭhitassa iminā puriso vā hato sandhi vā chinnoti coraṃ dassenti tadā te paresaṃ vacanehi suṭṭhu kopitaṃpi hadayaṃ kodhavasena mā mucci apariggahetvā mā daṇḍaṃ paṇehi. Kiṃkāraṇā. Acoraṃpi hi coroti gahetvā ānenti tasmā akujjhitvā ubhinnaṃ attapaccatthikānaṃ kathaṃ sutvā suṭṭhu sodhetvā attapaccakkhena tassa corabhāvaṃ ñatvā paveṇiyā ṭhapitadaṇḍavasena kattabbaṃ karohi. Raññā hi uppannepi kodhe hadayaṃ sītalaṃ akatvā kammaṃ na kātabbaṃ. Yadā panassa hadayaṃ sītalaṃ nibbutaṃ hoti mudukaṃ tadā vinicchayakammaṃ kātabbaṃ. Pharuse hi citte pakkuṭṭhite udake mukhanimittaṃ viya kāraṇaṃ na paññāyati. Kodhasā hīti tāta kodhena hi bahūni phītāni rājakulāni akulabhāvaṃ gatāni mahāvināsameva pattānīti imassa panatthassa dīpanatthaṃ khantivādijātaka nāḷikīrarājavatthu sahassabāhuajjunavatthuādīni kathetabbāni. Patārayīti tāta ahaṃ paṭhavissaroti mā mahājanaṃ kāyaduccaritādiṃ anatthāya patārayi mā otārayi yathā taṃ anatthaṃ samādāya vattati mā evamakāsīti attho. Mā te āsīti tāta tava vijite manussajātikānaṃ vā tiracchānajātikānaṃ vā itthīpurisānaṃ dukkhudrayo dukkhappatti mā āsi. Yathā hi adhammikānaṃ rājūnaṃ vijite manussā kāyaduccaritādīni katvā niraye uppajjanti tava raṭṭhavāsīnaṃ taṃ dukkhaṃ yathā na hoti tathā karohīti attho. Apetalomahaṃsassāti attānuvādādibhayehi nibbhayassa. Iminā idaṃ dasseti tāta yo rājā kismiñci āsaṃ katvā attano kāmameva anussarati chandavasena yaṃ yaṃ icchati taṃ taṃ karoti vissaṭṭhayaṭṭhi viya andho niraṅkuso viya ca caṇḍahatthī hoti tassa sabbe bhogā vinassanti tassa taṃ bhogabyasanaṃ dukkhanti vuccati. Tattheva te vattapadāti purimanayeneva yojetabbaṃ. Rakkhassudānīti tāta tvaṃ imaṃ anusāsaniṃ sutvā idāni dakkho analaso puññānaṃ karaṇena puññakaro surādipariharaṇena asoṇḍo diṭṭhadhammikasamparāyikassa atthassa avināsena avināsako bhaveyyāsi. Sīlavassūti sīlavā ācārasampanno bhava dasasu rājadhammesu patiṭṭhāya rajjaṃ kārehi. Dussīlo vinipātikoti dussīlo hi mahārāja attānaṃ niraye vinipātento vinipātiko nāma hotīti.
Evaṃ kuṇḍalinīpi ekādasahi gāthāhi dhammaṃ desesi. Rājā tuṭṭho amacce āmantetvā pucchi bhonto amaccā mama dhītāya kuṇḍaliniyā evaṃ kathayamānāya kena kattabbaṃ kiccaṃ katanti. Bhaṇḍāgārikena devāti. Tenahissā bhaṇḍāgārikakammaṭṭhānaṃ dammīti kuṇḍaliniṃ ṭhānantare ṭhapesi. Sā tato paṭṭhāya bhaṇḍāgārikaṭṭhāne ṭhatvā pitukammaṃ akāsīti. Kuṇḍalinīpañho niṭṭhito.
Puna rājā katipāhaccayena purimanayeneva jambukapaṇḍitassa santikaṃ dūtaṃ pesetvā sattame divase tattha gantvā sampattiṃ anubhavitvā paccāgato tattheva maṇḍapamajjhe nisīdi. Atha amacco jambukapaṇḍitaṃ Kāñcanapīṭhe nisīdāpetvā pīṭhaṃ sīsenādāya āgañchi. Paṇḍito pituaṅke nisīditvā kīḷitvā gantvā kāñcanapīṭheyeva nisīdi. Atha naṃ rājā pañhaṃ pucchanto gāthamāha
apucchimhaṃ kosiyagottaṃ kuṇḍaliniṃ tatheva ca
jambuka tvaṃ dāni vadehi bālānaṃ balamuttamanti.
Tassattho tātajambukaahaṃtavabhātaraṃ kosiyagottaṃ vessantaraṃ bhaginiñca te kuṇḍaliniṃ rājadhammaṃ apucchiṃ te attano balena kathesuṃ yathā panete pucchiṃ tatheva idāni putta jambuka taṃ pucchāmi taṃ rājadhammañca balānaṃ uttamabalañca kathehīti.
Evaṃ rājā mahāsattaṃ pañhaṃ pucchanto aññesaṃ pucchitaniyāmena apucchitvā visesetvā pucchi. Athassa paṇḍito tenahi mahārāja ohitasoto suṇa sabbante kathessāmīti pasāritahatthe sahassatthavikaṃ kathento viya dhammadesanaṃ ārabhi
balaṃ pañcavidhaṃ loke purisasmiṃ mahaggate
tattha bāhubalaṃ nāma carimaṃ vuccate balaṃ
bhogabalañca dīghāvu dutiyaṃ vuccate balaṃ.
Amaccabalañca dīghāvu tatiyaṃ vuccate balaṃ
abhijaccabalañceva taṃ catutthaṃ asaṃsayaṃ
yāni cetāni sabbāni adhigaṇhāti paṇḍito.
Taṃ balānaṃ balaseṭṭhaṃ aggaṃ paññābalaṃ varaṃ
paññābalenupatthambho atthaṃ vindati paṇḍito.
Api ce labhati mando phītaṃ pharaṇimuttamaṃ
akāmassa pasayhaṃ vā añño taṃ paṭipajjati.
Abhijātopi ce hoti rajjaṃ laddhāna khattiyo
duppañño hi kāsipati sabbenapi na jīvati.
Paññā sutavinicchinī paññā (kitti) silokavaḍḍhanī
paññāsahito naro idha (api) dukkhe sukhāni vindati.
Paññañca kho asussūsaṃ na koci adhigacchati
bahussutaṃ anāgamma dhammaṭṭhaṃ avinibbhajaṃ.
Yo ca dhammavibhaṅgaññū kāluṭṭhāyī atandito
anuṭṭhahati kālena kammaphalaṃ tassa ijjhati.
Anāyatanasīlassa anāyatanasevino
na nibbindiyakārissa sammadattho vipaccati.
Ajjhattañca payuttassa tathāyatanasevino
anibbindiyakārissa sammadattho vipaccati.
Yogappayogasaṅkhātaṃ sambhatassānurakkhanaṃ
tāni tvaṃ tāta sevassu mā akammāya randhayi
akammunā ca dummedho naḷāgāraṃva sīdatīti.
Tattha mahaggateti mahārāja imasmiṃ sattaloke mahajjhāsaye purise pañcavidhaṃ balaṃ hoti. Bāhubalanti kāyabalaṃ. Carimanti taṃ atimahantaṃpi samānaṃ lāmakameva. Kiṃkāraṇāti. Andhabālabhāvena. Sace hi kāyabalaṃ mahantaṃ nāma bhaveyya. Vāraṇabalato laṭukikāya Balaṃ khuddakaṃ bhaveyya. Vāraṇabalaṃ pana andhabālabhāvena maraṇassa paccayaṃ jātaṃ. Laṭukikā attano ñāṇakusalatāya vāraṇaṃ jīvitakkhayaṃ pāpesīti. Imasmiṃ panatthe naheva sabbattha balena kiccaṃ balaṃ hi bālassa vadhāya hotīti suttaṃ āharitabbaṃ. Bhogabalanti upatthambhanavasena sabbaṃ hiraññasuvaṇṇādiupabhogajātaṃ bhogabalaṃ nāma taṃ kāyabalato mahantataraṃ. Amaccabalanti abhejjamantassa sūrassa suhadayassa amaccamaṇḍalassa atthitā taṃ balaṃ saṅgāmasūratāya purimehi balehi mahantataraṃ. Abhijaccabalanti tīṇi kulāni atikkamitvā khattiyakulavasena jātisampatti taṃ itarehi balehi mahantataraṃ. Jātisampannā eva hi sujjhanti na itareti. Yāni cetānīti yāni ca etāni cattāripi balāni paṇḍito yassānubhāvena adhigaṇhāti abhibhavati taṃ sabbabalānaṃ paññābalaṃ seṭṭhanti ca agganti ca vuccati. Kiṃkāraṇā. Tena hi balenūpatthambho paṇḍito atthaṃ vindati vuḍḍhiṃ pāpuṇāti. Tadatthajotanatthaṃ puṇṇa nadiṃ yena ca peyyamāhūti puṇṇanadījātakasirikāḷakaṇṇipañhapañcapaṇḍita- pañhasattubhastajātakasambhavajātakasarabhaṅgajātakādīni kathetabbāni. Mandoti mandapañño bālo. Phītanti tāta mandapañño puggalo sattaratanapuṇṇaṃ cepi uttamaṃ dharaṇiṃ labhati tassa anicchamānasseva pasayhākāraṃ vā pana katvā añño paññāsampanno taṃ paṭipajjati mando hi laddhaṃ yasaṃ rakkhituṃ kulasantakaṃ vā pana paveṇiāgataṃpi rajjaṃ phītaṃ adhigantuṃ na sakkoti. Tadatthajotanatthaṃ addhā pādañjalī sabbe Paññāya atirocatīti pādañjalijātakaṃ kathetabbaṃ. Laddhānāti jātisampattiṃ nissāya kulasantakaṃ rajjaṃ labhitvāpi. Sabbenapīti tena sakalenapi rajjena na jīvati anupāyakusalatāya duggatova hotīti. Evaṃ mahāsatto ettakena ṭhānena apaṇḍitassa aguṇaṃ kathetvā idāni paññaṃ pasaṃsanto paññāti ādimāha. Tattha sutanti sutapariyatti. Tañhi paññāva vinicchinati. Kittisilokavaḍḍhanīti kittighosassa ca lābhasakkārassa ca vaḍḍhanī. Dukkhe sukhāni vindatīti dukkhe uppannepi nibbhayo hutvā upāyakusalatāya sukhaṃ paṭilabhati. Tadatthadīpanatthaṃ
yassete caturo dhammā vānarinda yathā tava
alametehi ambehi jambūhi panasehi cāti ādīni jātakāni kathetabbāni. Asussūsanti paṇḍitapuggale apayirupāsanto asuṇanto. Bahussutaṃ anāgammāti tassa asaddahanto. Dhammaṭṭhanti sabhāvakāraṇe ṭhitaṃ. Avinibbhajanti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ anogāhanto atīrento na koci paññaṃ adhigacchati tātāti. Dhammavibhaṅgaññūti dasakusalakammapathavibhaṅgakusalo. Kāluṭṭhāyīti viriyaṃ kātuṃ yuttakāle viriyassa kārako. Anuṭṭhahatīti tasmiṃ tasmiṃ kāle taṃ taṃ kiccaṃ karoti. Tassāti tassa puggalassa kammaphalaṃ samijjhati nipphajjati. Anāyatanasīlassāti anāyatanaṃ vuccati lābhayasasukhānaṃ anākaro dussīlyakammaṃ taṃsīlassa tena dussīlyakammena samannāgatassa anāyatanabhūtameva dussīlapuggalaṃ sevantassa kusalassa kammassa Karaṇakāle nibbindiyakārissāti nibbinditvā ukkaṇṭhitvā karontassa. Evarūpassa tāta puggalassa kammānaṃ attho sammā na vipaccati na sampajjati tīṇi kulaggāni cha kāmasaggāni na upanetīti attho. Ajjhattañcāti attano niyakajjhattaṃ aniccabhāvanādivasena payuttassa. Tathāyatanasevinoti tatheva sīlavante puggale sevamānassa. Vipaccatīti sampajjati mahantaṃ yasaṃ deti. Yogappayogasaṅkhātanti yoge yuñjitabbayuttake kāraṇe payogakoṭṭhāsabhūtaṃ paññaṃ. Sambhatassāti rāsīkatassa dhanassa anurakkhanaṃ. Tāni tvanti etāni ca dve purimāni ca mayā vuttakāraṇāni sabbāni tāta sevassu mayā vuttaṃ ovādaṃ hadaye katvā attano ghare dhanaṃ rakkha. Mā akammāya randhayīti ayuttena akāraṇena mā randhayi taṃ dhanaṃ mā jhāpayi mā nāsayi. Kiṃkāraṇā. Akammunāti ayuttakammakaraṇena dummedho puggalo sakaṃ dhanaṃ nāsetvā pacchā duggato. Naḷāgāraṃva sīdatīti yathā naḷāgāraṃ mūlato paṭṭhāya jīramānaṃ appatiṭṭhaṃ patati evaṃ akāraṇena dhanaṃ nāsetvā apāyesu nibbattati.
Evaṃpi bodhisatto ettakena ṭhānena pañca balāni vaṇṇetvā paññābalaṃ ukkhipitvā candamaṇḍalaṃ pariharanto viya kathetvā idāni dasahi gāthāhi rañño ovādaṃ dento āha
dhammañcara mahārāja mātāpitūsu khattiya
idha dhammañcaritvāna rāja saggaṃ gamissasi.
Dhammañcara mahārāja puttadāresu khattiya
idha dhammañcaritvāna rāja saggaṃ gamissasi.
Dhammañcara mahārāja mittāmaccesu khattiya
idha dhammañcaritvāna rāja saggaṃ gamissasi.
Dhammañcara mahārāja bāhanesu balesu ca
idha dhammañcaritvāna rāja saggaṃ gamissasi.
Dhammañcara mahārāja gāmesu nigamesu ca
idha dhammañcaritvāna rāja saggaṃ gamissasi.
Dhammañcara mahārāja raṭṭhesu janapadesu ca
idha dhammañcaritvāna rāja saggaṃ gamissasi.
Dhammañcara mahārāja samaṇe brāhmaṇesu ca
idha dhammañcaritvāna rāja saggaṃ gamissasi.
Dhammañcara mahārāja migapakkhīsu khattiya
idha dhammañcaritvāna rāja saggaṃ gamissasi.
Dhammañcara mahārāja dhammo ciṇṇo sukhāvaho
idha dhammañcaritvāna rāja saggaṃ gamissasi.
Dhammañcara mahārāja indā devā sabrahmakā
suciṇṇena divaṃ pattā mā dhammaṃ rāja pamādoti.
Tattha paṭhamagāthāya tāva. Idha dhammanti mātupaṭṭhānapitupaṭṭhānadhammaṃ. Taṃ kālasseva vuṭṭhāya mukhodakadantakaṭṭhāni ādiṃ katvā Sabbasarīrakiccapariharaṇaṃ karontova pūrehīti vadati. Puttadāresūti puttadhītaro tāva pāpā nivāretvā kalyāṇe nivesento sippaṃ uggaṇhāpento vayappattakāle paṭirūpakulavayena āvāhavivāhaṃ karonto samaye dhanaṃ dento puttesu dhammaṃ carati nāma. Bhariyaṃ sammānento anaticaranto issariyaṃ vossajjento alaṅkāraṃ anuppadento dāresu dhammaṃ carati nāma. Mittāmaccesūti mittāmacce catūhi saṅgahavatthūhi saṅgaṇhanto avisaṃvādento etesu dhammañcarati nāma. Bāhanesu balesu cāti hatthiassādīnaṃ vāhanānaṃ balakāyassa ca dātabbayuttakaṃ dento sakkāraṃ karonto hatthiassādayo mahallakakāle kammesu ayojento tesu dhammaṃ carati nāma. Gāmesu nigamesu cāti gāmanigamavāsino daṇḍabalīhi apīḷentova tesu dhammaṃ carati nāma. Raṭṭhesu janapadesu cāti raṭṭhañca janapadañca akāraṇena kilamanto hitacittaṃ apaccupaṭṭhapento tattha adhammañcarati nāma. Apīḷento pana hitacittena pattharanto tattha dhammañcarati nāma. Samaṇe brāhmaṇesu cāti tesaṃ cattāro paccaye dentova tesu dhammañcarati nāma. Migapakkhīsu cāti sabbacatuppadasakuṇānaṃ abhayaṃ dento tesu dhammañcarati nāma. Dhammo ciṇṇoti samacariyadhammo ciṇṇo nisammacariyadhammo ciṇṇo. Sukhāvahoti tīsu kulasampadāsu chasu kāmasaggesu ca sukhaṃ āvahati. Suciṇṇenāti idha ciṇṇena kāyasucaritādinā suciṇṇena. Divaṃ pattāti devalokabrahmalokasaṅkhātaṃ divaṃ gatā tattha dibbasampattilābhino jātā. Mā dhammaṃ Rāja pamādoti tasmā tvaṃ mahārāja jīvitaṃ jahantopi dhammaṃ mā pamajjāti.
Evaṃ dasadhammacariyagāthāyo vatvā uttariṃpi ovadanto osānagāthaṃ āha
tattheva te vattapadā esāva anusāsanī
sappaññasevi kalyāṇī samattaṃ sāma taṃ vidūti.
Tattha tattheva te vattapadāti idaṃ purimanayeneva yojetabbaṃ. Sappaññasevi kalyāṇī samattaṃ sāma taṃ vidūti mahārāja taṃ mayā vuttaṃ ovādaṃ tvaṃ niccakālaṃ sappaññapuggalaṃ sevī kalyāṇaguṇasamannāgato hutvā samattaṃ paripuṇṇaṃ sāmaṃ vidū attapaccakkhatova jānitvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjāhi.
Evaṃ mahāsatto ākāsagaṅgaṃ otārento viya buddhalīlāya dhammaṃ desesi. Mahājano mahāsakkāraṃ akāsi sādhukārasahassāni adāsi. Rājā tuṭṭho amacce āmantetvā pucchi bhonto amaccā mama puttena taruṇajambuphalasamānatuṇḍena jambukapaṇḍitena evaṃ kathentena kena kattabbaṃ kiccaṃ katanti. Senāpatinā devāti. Tenahissa senāpatiṭṭhānaṃ dammīti jambukaṃ ṭhānantare ṭhapesi. So tato paṭṭhāya senāpatiṭṭhāne ṭhatvā pitukammāni akāsi. Tiṇṇaṃ sakuṇānaṃ mahanto sakkāro ahosi. Tayopi janā rañño atthañca dhamamañca anusāsiṃsu. Mahāsattassa ovāde ṭhatvā rājā dānādīni puññāni katvā saggaparāyano ahosi. Amaccā rañño Sarīrakiccaṃ katvā sakuṇānaṃ ārocetvā sāmi jambukasakuṇa rājā tumhākaṃ chattaṃ ussāpetabbaṃ akāsīti vadiṃsu. Mahāsatto na mayhaṃ rajjenattho tumhe appamattā kārethāti mahājanaṃ sīlesu patiṭṭhapetvā evaṃ vinicchayaṃ pavatteyyāthāti vinicchayadhammaṃ suvaṇṇapaṭṭe likhāpetvā araññaṃ pāvisi. Tassovādo cattālīsavassasahassāni pavattati.
Satthā rañño ovādavasena imaṃ dhammadesanaṃ desetvā jātakaṃ samodhānesi tadā rājā ānando ahosi kuṇḍalinī uppalavaṇṇā ahosi vessantaro sārīputto ahosi tadā rājaamaccā buddhaparisā ahesuṃ jambukasakuṇo pana ahamevāti.
Tesakuṇajātakaṃ niṭṭhitaṃ.
Paṭhamaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๑
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗