๖. ขิตณเถรคาถา

๒๙๓. ๖. ขิตกตฺเถรคาถาวณฺณนา ๒-

กสฺส เสลูปมํ จิตฺตนฺติ อายสฺมโต ขิตกตฺเถรสฺส คาถา. กา อุปฺปตฺติ?

อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิกาโร ตตฺถ ตตฺถ ภเว ปุญฺญานิ กโรนฺโต วิปสฺสิสฺส ภควโต กาเล พนฺธุมตีนคเร อารามโคปโก หุตฺวา ชีวนฺโต เอกทิวสํ ภควนฺตํ อากาเสน คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนมานโส นาฬิเกรผลํ ทาตุกาโม อโหสิ. สตฺถา ตํ อนุคฺคณฺหนฺโต อากาเสเยว ฐตฺวา ปฏิคฺคณฺหิ. โส ตํ ทตฺวา อุฬารํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวทิ. โส เตน ปุญฺญกมฺเมน เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท โกสลรฏฺเฐ พฺราหฺมณกุเล นิพฺพตฺติตฺวา ขิตโกติ ลทฺธนาโม วิญฺญุตํ ปตฺโต สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสทฺโธ ปพฺพชิตฺวา กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อรญฺเญ วิหรนฺโต ฆเฏนฺโต วายมนฺโต ๓- อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน ๔- :-

"นคเร พนฺธุมติยา อารามิโก อหํ ตทา

อสฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ คจฺฉนฺตํ อนิลญฺชเส.

นาลิเกรผลํ คยฺห พุทฺธเสฏฺฐสฺสทาสหํ

อากาเส ฐิตโก สนฺโต ปฏิคฺคณฺหิ มหายโส.

@เชิงอรรถ: ๑ สี. ธมฺมตา จ มเมสา ๒ ฉ.ม. นิตกตฺเถร... เอวมุปริปิ ๓ ฉ.ม. อยํ ปาโฐ

@ น ทิสฺสติ ๔ ขุ.อป. ๓๓/๑๐๐/๑๕๐ นาลิเกรผลทายกตฺเถราปทาน (สฺยา)

วิตฺติสญฺชนโน ๑- มยฺหํ ทิฏฺฐธมฺมสุขาวโห

ผลํ พุทฺธสฺส ทตฺวาน วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

อธิคจฺฉึ ตทา ปีตึ วิปุลญฺจ สุขุตฺตมํ ๒-

อุปฺปชฺชเตว รตนํ นิพฺพตฺตสฺส ตหึ ตหึ. ๓-

เอกนวุติโต กปฺเป ยํ ผลํ อททึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ ผลทานสฺสิทํ ผลํ.

ทิพฺพจกฺขุ วิสุทฺธํ เม สมาธิกุสโล อหํ

อภิญฺญาปารมิปฺปตฺโต ผลทานสฺสิทํ ผลํ.

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ฯเปฯ กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺ"ติ.

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา เถเร ผลสุเขน นิพฺพานสุเขน วิหรนฺเต ปธานปริคฺคาหโก ๔- เถโร ตํ อรญฺญายตนํ คนฺตฺวา ตตฺถ วสนฺตานํ ภิกฺขูนํ ปริคฺคณฺหนตฺถํ:-

๕- "กสฺส เสลูปมํ จิตฺตํ ฐิตํ นานุปกมฺปติ

วิรตฺตํ รชนีเยสุ กุปฺปนีเย น กุปฺปติ.

ยสฺเสวํ ภาสิตํ จิตฺตํ กุโต ตํ ทุกฺขเมสฺสตี"ติ ปฐมํ คาถมาห. ๕-

ตตฺถ กสฺส เสลูปมํ จิตฺตํ, ฐิตํ นานุปกมฺปตีติ อิมสฺมึ อรญฺญายตเน วสนฺเตสุ กสฺส ภิกฺขุโน จิตฺตํ อคฺคผลาธิคเมน ๖- เอกฆนสิลามยปพฺพตูปมํ สพฺเพสํ อิญฺชนานํ ๗- อภาวโต วสีภาวปฺปตฺติยา จ ฐิตํ สพฺเพหิปิ โลกธมฺเมหิ นานุกมฺปติ น เวธติ. อิทานิสฺส อกมฺปนาการํ สทฺธึ การเณน ทสฺเสตุํ "วิรตฺตนฺ"ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ วิรตฺตํ รชนีเยสูติ วิราคสงฺขาเตน อริยมคฺเคน รชนีเยสุ ราคุปฺปตฺติเหตุภูเตสุ เตภูมิกธมฺเมสุ วิรตฺตํ, ตตฺถ สพฺพโส สมุจฺฉินฺนราคนฺติ อตฺโถ. กุปฺปนีเยติ

@เชิงอรรถ: ๑ ปาลิ. ปีติสญฺชนโน ๒ สี. สุขมุตฺตมํ ๓ สี. นิพฺพตฺติสฺสติ ตหึ ตหึ

@๔ ม......ปฏิคฺคหโก ๕-๕ ฉ.ม. "กสฺส เสลูปมนฺ"ติอาทินา ปฐมํ คาถมาห

@๖ สี. มคฺคผลาธิคเมน ๗ สี. สพฺพาสํ อิจฺฉานํ ปฏิฆฏฺฐานีเย, สพฺพสฺมิมฺปิ อาฆาตวตฺถุสฺมึ. น กุปฺปตีติ น ทุสฺสติ น วิการํ อาปชฺชติ. ยสฺเสวํ ภาวิตํ จิตฺตนฺติ ยสฺส อริยปุคฺคลสฺส จิตฺตํ มโน เอวํ วุตฺต- นเยน ตาทิภาเวน ๑- ภาวิตํ. กุโต ตํ ทุกฺขเมสฺสตีติ ตํ ปุคฺคลํ ๒- กุโต สตฺตโต สงฺขารโต วา ทุกฺขํ อุปคมิสฺสติ, น ตาทิสสฺส ทุกฺขํ อตฺถีติ อตฺโถ.

เอวํ อนิยมวเสน ปุจฺฉิตมตฺถํ ขิตกตฺเถโร อตฺตูปนายิกํ กตฺวา วิสฺสชฺเชนฺโต "มม เสลูปมํ จิตฺตนฺ"ติอาทินา ทุติยคาถาย อญฺญํ พฺยากาสิ. ตํ วุตฺตตฺถเมว.

ขิตกตฺเถรคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.