๑๕. หาริตเถรคาถา

อรรถกถาหาริตเถรคาถา

คาถาของท่านพระหาริตเถระ มีคำเริ่มต้นว่า โย ปุพฺเพ กรณียานิ.

มีเรื่องเกิดขึ้นอย่างไร?

แม้ท่านพระหาริตเถระนั้นเกิดแล้วในคฤหาสน์ของผู้มีสกุล ในกาลของพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่าปทุมุตตระ รู้เดียงสาแล้ว เมื่อพระศาสดาปรินิพพานแล้ว เมื่อประชาชนพากันบูชาที่เชิงตะกอนของพระองค์ ได้ทำการบูชาด้วยของหอม.

ด้วยบุญกรรมนั้น ท่านท่องเที่ยวไปมาในเทวโลกและมนุษยโลก มาในพุทธุปบาทกาลนี้ ได้เกิดในตระกูลพราหมณ์ มีนามว่าหาริตะ เจริญวัยแล้ว อาศัยความถือตัวเพราะชาติจึงร้องเรียกคนอื่น ด้วยวาทะว่า คนถ่อย ถึงบวชแล้วก็ไม่เลิกละการร้องเรียกว่า คนถ่อย เพราะประพฤติมานานแล้ว

อยู่มาวันหนึ่ง ท่านได้ฟังธรรมในสำนักของพระศาสดา เกิดความสลดใจ เริ่มตั้งวิปัสสนากรรมฐาน ตรวจตราดูความเป็นไปแห่งจิตของตนได้เห็นจิตถูกมานะและอุทธัจจะยึดแล้ว จึงละทิ้งมานะและอุทธัจจะ ยังวิปัสสนาให้ก้าวหน้าขึ้นไปแล้ว ได้บรรลุพระอรหัตผล.

ด้วยเหตุนั้น ในอปทาน ท่านจึงได้กล่าวไว้ว่า ๑-

เมื่อมหาชนทำเชิงตะกอน นำของหอมนานาชนิดมา ข้าพเจ้ามีจิตเลื่อมใส ดีใจ ได้บูชาด้วยของหอมกำมือ ๑ ในกัปที่แสนนับถอยหลังแต่กัปนี้ไป เพราะเหตุที่ข้าพเจ้าได้บูชาเชิงตะกอน จึงไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการบูชาเชิงตะกอน. กิเลสทั้งหลาย ข้าพเจ้าเผาแล้ว ฯลฯ คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ข้าพเจ้าได้ปฏิบัติแล้ว. ____________________________ ๑- ขุ. อ. เล่ม ๓๓/ข้อ ๕๐

อนึ่ง ท่านครั้นเป็นพระอรหันต์แล้ว เมื่อเสวยวิมุตติสุข ได้พยากรณ์พระอรหัตผลโดยการให้โอวาทแก่ภิกษุทั้งหลายโดยตรง ด้วยคาถา ๓ คาถาว่า

ผู้ใดมุ่งจะทำงานที่ควรทำก่อน ไพล่ไปทำในภายหลัง

ผู้นั้นย่อมพลาดจากฐานะ อันนำมาซึ่งความสุขและ

ย่อมเดือดร้อนในภายหลัง.

งานใดควรทำก็พึงพูดถึงแต่งานนั้นเถิด งานใดไม่ควร

ทำก็ไม่ควรพูดถึงงานนั้น คนไม่ทำมีแต่พูด บัณฑิต

ทั้งหลายก็รู้ทัน.

พระนิพพานที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงแสดงแล้ว

เป็นสุขจริงหนอ ไม่มีความโศก ปราศจากธุลีคือกิเลส

เป็นธรรมเกษมเป็นที่ดับทุกข์ ดังนี้.

เนื้อความของคาถาเหล่านั้นได้กล่าวไว้ในหนหลังแล้วแล. จบอรรถกถาหาริตเถรคาถา