๗. ภัททิยกาลิโคธาปุตตเถรคาถา

๓๙๑. ๗. กาลิโคธาปุตฺตภทฺทิยตฺเถรคาถาวณฺณนา ๑-

ยาตํ เม หตฺถิคีวายาติอาทิกา อายสฺมสโต ภทฺทิยตฺเถรสฺส คาถา. กา อุปฺปตฺติ?

อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิกาโร ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต กาเล มหาโภคกุเล นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺโต เอกทิวสํ สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุณนฺโต สตฺถารา เอกํ ภิกฺขุํ อุจฺจากุลิกานํ อคฺคฏฺฐาเน ฐปิยมานํ ทิสฺวา สยมฺปิ ตํ ฐานนฺตรํ ปตฺเถตฺวา สตฺตาหํ พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสํฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา ปณิธานํ อกาสิ. สตฺถาปิสฺส อนนฺตราเยน สมิชฺฌนภาวํ ทิสฺวา พฺยากาสิ, โสปิ ตํ พฺยากรณํ สุตฺวา อุจฺจากุลิกสํวตฺตนิกํ กมฺมํ ปุจฺฉิตฺวา ธมฺมสฺสวนสฺส การาปนํ, ธมฺมมณฺฑเป อาสนทานํ, พีชนีทานํ ๒-, ธมฺมกถิกานํ ปูชาสกฺการกรณํ, อุโปสถาคาเร ปฏิสฺสย- ทานนฺติ เอวมาทึ ยาวชีวํ พหุปุญฺญํ กตฺวา ตโต จุโต เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺโต กสฺสปสฺส ภควโต อปรภาเค อมฺหากํ ภควโต อุปฺปตฺติยา ปุเรตรํ พาราณสิยํ กุฏุมฺพิกฆเร ๓- นิพฺพตฺโต สมฺพหุเล ปจฺเจกพุทฺเธ ปิณฺฑาย จริตฺวา เอกสฺมึเยว ฐาเน สมาคนฺตฺวา ภตฺตวิสฺสคฺคํ กโรนฺเต ทิสฺวา ตตฺถ ปาสาณผลกานิ อตฺถริตฺวา ปาโททกาทึ อุปฏฺฐเปนฺโต ยาวชีวํ อุปฏฺฐหิ.

@เชิงอรรถ: ๑ ก. ภทฺทิยกาลิโคธปุตฺตตฺเถร..... ๒ สี. พีชนทานํ ๓ ฉ.ม. กุฏุมฺพิยฆเร

โส เอกํ พุทฺธนฺตรํ เทวมนุสฺเสสุ สํสริตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท กปิลวตฺถุ- นคเร สากิยราชกุเล นิพฺพตฺติ, ภทฺทิโยติสฺส นามํ อโหสิ. โส วยปฺปตฺโต อนุรุทฺธาทีหิ ปญฺจหิ ขตฺติเยหิ สทฺธึ สตฺถริ อนุปิยมฺพวเน วิหรนฺเต สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. ตํ สตฺถา อปรภาเค เชตวเน อริยคณมชฺเฌ นิสินฺโน อุจฺจากุลิกานํ ภิกฺขูนํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปสิ. โส ผลสุเขน นิพฺพานสุเขน จ วีตินาเมนฺโต อรญฺญคโตปิ รุกฺขมูลคโตปิ สุญฺญาคารคโตปิ "อโห สุขํ, อโห สุขนฺ"ติ อภิกฺขณํ อุทานํ อุทาเนสิ. ตํ สุตฺวา ภิกฺขู สตฺถุ อาโรเจสุํ "อายสฺมา ภทฺทิโย กาลิโคธาย ปุตฺโต อภิกฺขณํ `อโห สุขํ, อโห สุขนฺ'ติ วทติ, อนภิรโต มญฺเญ พฺรหฺมจริยํ จรตี"ติ. สตฺถา ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา "สจฺจํ กิร ตฺวํ ภทฺทิย อภิกฺขณํ `อโห สุขํ, อโห สุขนฺ'ติ วทสี"ติ ปุจฺฉิ. โส "สจฺจํ ภควา"ติ ปฏิชานิตฺวา "ปุพฺเพ เม ภนฺเต รชฺชํ กาเรนฺตสฺส สุสํวิหิตารกฺโข อโหสึ, ตถาปิ ภีโต อุพฺพิคฺโค อุสฺสงฺกิโต วิหาสึ. อิทานิ ปน ปพฺพชิโต อภีโต อนุพฺพิคฺโค อนุสฺสงฺกิโต วิหรามีติ วตฺวา:-

"ยาตํ เม หตฺถิคีวาย สุขุมา วตฺถา ปธาริตา

สาลีนํ โอทโน ภุตฺโต สุจิมํสูปเสจโน.

โสชฺช ภทฺโท สาตติโก อุญฺฉาปตฺตาคเต รโต

ฌายติ อนุปาทาโน ปุตฺโต โคธาย ภทฺทิโย.

ปํสุกูลี สาตติโก อุญฺฉาปตฺตาคเต รโต

ฌายติ อนุปาทาโน ปุตฺโต โคธาย ภทฺทิโย.

ปิณฺฑปาตี สาตติโก ฯเปฯ

เตจีวรี สาตติโก ฯเปฯ

สปทานจารี สาตติโก ฯเปฯ

เอกาสนี สาตติโก ฯเปฯ

ปตฺตปิณฺฑี สาตติโก ฯเปฯ

ขลุปจฺฉาภตฺตี สาตติโก ฯเปฯ

อารญฺญิโก สาตติโก ฯเปฯ

รุกฺขมูลิโก สาตติโก ฯเปฯ

อพฺโภกาสี สาตติโก ฯเปฯ

โสสานิโก สาตติโก ฯเปฯ

ยถาสนฺถติโก สาตติโก ฯเปฯ

เนสชฺชิโก สาตติโก ฯเปฯ

อปฺปิจฺโฉ สาตติโก ฯเปฯ

สนฺตุฏฺโฐ สาตติโก ฯเปฯ

ปวิวิตฺโต สาตติโก ฯเปฯ

อสํสฏฺโฐ สาตติโก ฯเปฯ

อารทฺธวีริโย สาตติโก อุญฺฉาปตฺตาคเต รโต

ฌายติ อนุปาทาโน ปุตฺโต โคธาย ภทฺทิโย.

หิตฺวา สตปลํ กํสํ โสวณฺณํ สตราชิกํ

อคฺคหึ มตฺติกาปตฺตํ อิทํ ทุติยาภิเสจนํ.

อุจฺเจ มณฺฑลิปากาเร ทฬฺหมฏฺฏาลโกฏฺฐเก

รกฺขิโต ขคฺคหตฺเถหิ อุตฺตสํ วิหรึ ปุเร.

โสชฺช ภทฺโท อนุตฺราสี ปหีนภยเภรโว

ฌายติ วนโมคยฺห ปุตฺโต โคธาย ภทฺทิโย.

สีลกฺขนฺเธ ปติฏฺฐาย สตึ ปญฺญญฺจ ภาวยํ

ปาปุณึ อนุปุพฺเพน สพฺพสํโยชนกฺขยนฺ"ติ อิมาหิ คาถาหิ สตฺถุ ปุรโต สีหนาทํ นทิ.

ตตฺถ ยาตํ เม หตฺถิคีวายาติ ภนฺเต ปุพฺเพ มยา คจฺฉนฺเตนาปิ หตฺถิคีวาย หตฺถิกฺขนฺเธ นิสีทิตฺวา ยาตํ จริตํ. วตฺถานิ ปริหรนฺเตนาปิ สุขุมา สุขสมฺผสฺสา กาสิกวตฺถวิเสสา ธาริตา. โอทนํ ภุญฺชนฺเตนาปิ ติวสฺสิกานํ ปุราณคนฺธสาลีนํ โอทโน ติตฺติรกปิญฺชราทินา สุจินา มํเสน อุปสิตฺตตาย สุจิมํสูปเสจโน ภุตฺโต, ตถาปิ ตํ สุขํ น มยฺหํ จิตฺตปริโตสกรํ อโหสิ, ยถา เอตรหิ วิเวกสุขนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห "โสชฺช ภทฺโท"ติอาทิ. เอตฺถ จ หตฺถิคฺคหเณเนว อสฺสรถยานานิ, วตฺถคฺคหเณน สพฺพราชาลงฺการา, โอทนคฺคหเณน สพฺพโภชนวิกติ คหิตาติ เวทิตพฺพํ. โสชฺชาติ โส อชฺช เอตรหิ ปพฺพชฺชายํ ฐิโต. ภทฺโทติ สีลาทิคุเณหิ สมนฺนาคตตฺตา ภทฺโท. สาตติโกติ สมณธมฺเม ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาเร สาตจฺจยุตฺโต. อุญฺฉาปตฺตาคเต รโตติ อุญฺฉาจริยาย ปตฺเต อาคเต ปตฺตปริยาปนฺเน อภิรโต, เตเนว สนฺตุฏฺโฐติ อธิปฺปาโย. ฌายตีติ ผลสมาปตฺติฌาเนน ฌายติ. ปุตฺโต โคธายาติ กาลิโคธาย นาม ขตฺติยาย ปุตฺโต. ภทฺทิโยติ เอวํนาโม อตฺตานเมว เถโร อญฺญํ วิย กตฺวา วทติ.

คหปติจีวรํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปํสุกูลิกงฺคสมาทาเนน ปํสุกูลิโก. สํฆภตฺตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปิณฺฑปาติกงฺคสมาทาเนน ปิณฺฑปาติโก. อติเรกจีวรํ ปฏิกฺขิปิตฺวา เตจีวริกงฺคสมาทาเนน เตจีวริโก. โลลุปฺปจารํ ปฏิกฺขิปิตฺวา สปทานจาริกงฺค- สมาทาเนน สปทานจารี. นานาสนโภชนํ ปฏิกฺขิปิตฺวา เอกาสนิกงฺคสมาทาเนน เอกาสนิโก. ทุติยกภาชนํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปตฺตปิณฺฑิกงฺคสมาทาเนน ปตฺตปิณฺฑิโก. อติริตฺตโภชนํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคสมาทาเนน ขลุปจฺฉาภตฺติโก. คามนฺตเสนาสนํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อารญฺญิกงฺคสมาทาเนน อารญฺญิโก. ฉนฺนวาสํ ปฏิกฺขิปิตฺวา รุกฺขมูลิกงฺคสมาทาเนน รุกฺขมูลิโก. ฉนฺนรุกฺขมูลานิ ปฏิกฺขิปิตฺวา อพฺโภกาสิกงฺคสมาทาเนน อพฺโภกาสิโก. นสุสานํ ปฏิกฺขิปิตฺวา โสสานิกงฺคสมาทาเนน โสสานิโก. เสนาสนโลลุปฺปํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ยถาสนฺถติกงฺคสมาทาเนน ยถาสนฺถติโก. สยนํ ปฏิกฺขิปิตฺวา เนสชฺชิกงฺคสมาทาเนน เนสชฺชิโก. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปน ธุตงฺคกถา วิสุทฺธิมคฺเค ๑- วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพา.

@เชิงอรรถ: ๑ วิสุทฺธิ. ๑/.../๗๓ ธุตงฺคนิทฺเทส

อุจฺเจติ อุจฺจาทิฏฺฐาเน อุปริปาสาทตาย วา อุจฺเจ. มณฺฑลิปากาเรติ มณฺฑลากาเรน ปาการปริกฺขิตฺเต. ทฬฺหมฏฺฏาลโกฏฺฐเกติ ถิเรหิ อฏฺฏาเลหิ ทฺวารโกฏฺฐเกหิ จ สมนฺนาคเต, นคเรติ อตฺโถ.

สตึ ปญฺญญฺจาติ เอตฺถ สติสีเสน สมาธึ วทติ, ผลสมาปตฺตินิโรธสมาปตฺติโย สนฺธาย "สตึ ปญฺญญฺจ ภาวยนฺ"ติ วุตฺโต. เสสํ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานเมว.

เอวํ เถโร สตฺถุ สมฺมุขา สีหนาทํ นทิ. ตํ สุตฺวา ภิกฺขู อภิปฺปสนฺนา อเหสุํ.

กาลิโคธาปุตฺตภทฺทิยตฺเถรคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.