๓. อุปจาลาเถรีคาถา

๔๖๑. ๓. อุปจาลาเถรีคาถาวณฺณนา

สติมตีติอาทิกา อุปจาลาย เถริยา คาถา. ตสฺสา วตฺถุ จาลาย เถริยา วตฺถุมฺหิ วุตฺตเมว.

อยมฺปิ หิ จาลา วิย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา อุทาเนนฺตี:-

"สติมตี จกฺขุมตี ภิกฺขุนี ภาวิตินฺทฺริยา

ปฏิวิชฺฌิ ปทํ สนฺตํ อกาปุริสเสวิตนฺ"ติ อิมํ คาถํ อภาสิ.

ตตฺถ สติมตีติ สติสมฺปนฺนา, ปุพฺพภาเคน ๓- ปรเมน สติเนปกฺเกน สมนฺนาคตา หุตฺวา ปจฺฉา อริยมคฺคสฺส ภาวิตตฺตา สติเวปุลฺลปฺปตฺติยา อุตฺตมาย สติยา สมนฺนาคตาติ อตฺโถ. จกฺขุมตีติ ปญฺญาจกฺขุนา สมนฺนาคตา, อาทิโต อุทยตฺถ- คามินิยา ปญฺญาย อริยาย นิพฺเพธิกาย สมนฺนาคตา หุตฺวา ปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺติยา

@เชิงอรรถ: ๑ สี.,อิ. กิมงฺค ๒ ก....วินิเวฏฺฐนํ ๓ ฉ.ม. ปุพฺพภาเค ปรเมน ปญฺญาจกฺขุนา สมนฺนาคตาติ วุตฺตํ โหติ. อกาปุริสเสวิตนฺติ อลามกปุริเสหิ อุตฺตมปุริเสหิ อริเยหิ พุทฺธาทีหิ เสวิตํ.

"กึ นุ ชาตึ น โรเจสี"ติ คาถา เถรึ กาเมสุ อุปหาเรตุกาเมน มาเรน วุตฺตา. "กึ นุ ตฺวํ ภิกฺขุนิ น โรเจสี"ติ ๑- หิ มาเรน ปุฏฺฐา เถรี อาห "ชาตึ ขฺวาหํ อาวุโส น โรเจมี"ติ. ๑- อถ นํ มาโร ชาตสฺส กามา ปริโภคา, ตสฺมา ชาติปิ อิจฺฉิตพฺพา, กามาปิ ปริภุญฺชิตพฺพาติ ทสฺเสนฺโต:-

"กึ นุ ชาตึ น โรเจสิ ชาโต กามานิ ภุญฺชติ

ภุญฺชาหิ กามรติโย มาหุ ปจฺฉานุตาปินี"ติ คาถมาห.

ตสฺสตฺโถ:- กึ นุ ตํ การณํ, เยน ตฺวํ อุปจาเล ชาตึ น โรเจสิ น โรเจยฺยาสิ, น ตํ การณํ อตฺถิ. ยสฺมา ชาโต กามานิ ภุญฺชติ อิธ ชาโต กามคุณสํหิตานิ รูปาทีนิ ปฏิเสวนฺโต กามสุขํ ปริภุญฺชติ. น หิ อชาตสฺส ตํ อตฺถิ, ตสฺมา ภุญฺชาหิ กามรติโย กามขิฑฺฑารติโย อนุภว. มาหุ ปจฺฉานุตาปินี "โยพฺพญฺเญ สติ วิชฺชมาเนสุ โภเคสุ น มยา กามสุขมนุภูตนฺ"ติ ปจฺฉานุตาปินี มา อโหสิ, อิมสฺมึ โลเก ธมฺมา นาม ยาวเทว อตฺถาธิคมตฺโถ ๒- อตฺโถ จ กาม- สุขตฺโถติ ปากโฏยมตฺโถติ อธิปฺปาโย.

ตํ สุตฺวา เถรี ชาติยา ทุกฺขนิมิตฺตตํ อตฺตโน จ ตสฺส วิสยาติกฺกมํ วิภาเวตฺวา ตชฺเชนฺตี:-

"ชาตสฺส มรณํ โหติ หตฺถปาทาน เฉทนํ

วธพนฺธปริเกฺลสํ ชาโต ทุกฺขํ นิคจฺฉติ.

อตฺถิ สกฺยกุเล ชาโต สมฺพุทฺโธ อปราชิโต

โส เม ธมฺมมเทเสสิ ชาติยา สมติกฺกมํ.

@เชิงอรรถ: ๑ สํ.ส. ๑๕/๑๖๗/๑๕๙ ๒ สี. อตฺถาคมตฺถา

ทุกฺขํ ทุกฺขสมุปฺปาทํ ทุกฺขสฺส จ อติกฺกมํ

อริยฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ทุกฺขูปสมคามินํ.

ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา วิหรึ สาสเน รตา

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

สพฺพตฺถ วิหตา นนฺที ตโมกฺขนฺโธ ปทาลิโต

เอวํ ชานาหิ ปาปิม นิหโต ตฺวมสิ อนฺตกา"ติ อิมา คาถา อภาสิ.

ตตฺถ ชาตสฺส มรณํ โหตีติ ยสฺมา ชาตสฺส สตฺตสฺส มรณํ โหติ, น อชาตสฺส. น เกวลํ มรณเมว, อถโข ชราโรคาทโย ยตฺตกา อนตฺถา, สพฺเพปิ เต ชาตสฺส โหนฺติ ชาติเหตุกา. เตนาห ภควา "ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสกปริเทว- ทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺตี"ติ. ๑- เตเนวาห "หตฺถปาทาน เฉทนนฺ"ติ หตฺถานํ ปาทานํ จ เฉทนํ ชาตสฺเสว โหติ, น อชาตสฺส. หตฺถปาทเฉทนาปเทเสน เจตฺถ ทฺวตฺตึสกมฺมการณาปิ ทสฺสิตา เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนวาห "วธพนฺธปริเกฺลสํ, ชาโต ทุกฺขํ นิคจฺฉตี"ติ. ชีวิตวิโยชนมุฏฺฐิปฺปหาราทิสงฺขาตํ วธปริเกฺลสํ เจว อนฺทุพนฺธนาทิสงฺขาตํ พนฺธปริเกฺลสํ อญฺญญฺจ ยงฺกิญฺจิ ทุกฺขํ นาม ตํ สพฺพํ ชาโต เอว นิคจฺฉติ, น อชาโต, ตสฺมา ชาตึ น โรเจมีติ.

อิทานิ ชาติยา กามานญฺจ อจฺจนฺตเมว อตฺตนา สมติกฺกนฺตภาวํ มูลโต ปฏฺฐาย ทสฺเสนฺตี "อตฺถิ สกฺยกุเล ชาโต"ติอาทิมาห. ตตฺถ อปราชิโตติ กิเลส- มาราทินา เกนจิ น ปราชิโต. สตฺถา หิ สพฺพาภิภู สเทวกํ โลกํ อญฺญทตฺถุ อภิภวิตฺวา ฐิโต, ตสฺมา อปราชิโต. เสสํ วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานเมว.

อุปจาลาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สตฺตกนิปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

@เชิงอรรถ: ๑ วิ.มหา. ๔/๑/๑, อภิ.วิ. ๓๕/๒๒๕/๑๖๑, ขุ.ธ. ๒๕/๑/๙๓