๑๑. มัฏฐกุณฑลิชาดก

Maṭṭhakuṇḍalijātakaṃ

alaṅkato maṭṭhakuṇḍalīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ mataputtaṃ kuṭumbikaṃ ārabbha kathesi.

Sāvatthiyaṃ kirekassa buddhupaṭṭhākassa kuṭumbikassa piyaputtako kālamakāsi. So puttasokasamappito na nahāyati na bhuñjati na kammante vicāreti na buddhupaṭṭhānaṃ gacchati kevalaṃ piyaputtaka maṃ ohāya paṭhamataraṃ gatosīti ādīni vatvā vilapati. Satthā paccūsasamaye lokaṃ olokento tassa sotāpattiphalūpanissayaṃ disvā punadivase bhikkhusaṅghaparivuto sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā katabhattakicco bhikkhū uyyojetvā ānandattherena pacchāsamaṇena tassa gehadvāraṃ agamāsi. Satthu āgatabhāvaṃ kuṭumbikassa ārocesuṃ. Athassa Gehajano āsanāni paññapetvā satthāraṃ nisīdāpetvā kuṭumbikaṃ pariggahetvā satthu santikaṃ ānesi. Taṃ vanditvā ekamantaṃ nisinnaṃ satthā karuṇāsītalena vacanena āmantetvā kiṃ upāsaka puttakaṃ anusocasīti pucchitvā āma bhanteti vutte upāsaka porāṇakapaṇḍitā putte kālakate sokasamappitā vicarantāpi paṇḍitānaṃ kathaṃ sutvā alabhanīyaṭṭhānanti tattato ñatvā appamattakaṃpi sokaṃ na kariṃsūti vatvā tena yācito atītaṃ āhari

atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente ekassa mahāvibhavassa brāhmaṇassa putto pañcadasasoḷasavassakāle ekena byādhinā phuṭṭho kālaṃ katvā devaloke nibbatti. Brāhmaṇo tassa kālakiriyato paṭṭhāya susānaṃ gantvā chārikapuñjaṃ āvijjhanto paridevanto sabbakammante pacchinditvā sokasamappito vicarati. Devaputto anuvicaranto taṃ disvā ekaṃ upamaṃ katvā sokaṃ harissāmīti tassa susānaṃ gantvā paridevanakāle tasseva puttavaṇṇī hutvā sabbābharaṇapaṭimaṇḍito ekasmiṃ padese ṭhatvā ubho hatthe sīse ṭhapetvā mahāsaddena paridevi. Brāhmaṇo saddaṃ sutvā taṃ oloketvā puttapemaṃ paṭilabhitvā tassa santike ṭhatvā tāta māṇava imasmiṃ susānamajjhe kasmā paridevasīti pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha

alaṅkato maṭṭhakuṇḍalī

māladhārī haricandanussado

Bāhā paggayha kandasi

vanamajjhe kiṃ dukkhito tuvanti.

Tattha alaṅkatoti nānābharaṇavibhūsito. Maṭṭhakuṇḍalīti karaṇapariniṭṭhitehi maṭṭhehi kuṇḍalehi samannāgato. Māladhārīti vicitra- kusumamāladharo. Haricandanussadoti suvaṇṇavaṇṇena candanena anulitto. Vanamajjheti susānamajjhe. Kiṃ dukkhito tuvanti kiṃkāraṇā dukkhito tvaṃ ācikkha ahante yaṃ icchasi taṃ dassāmīti āha.

Athassa kathento māṇavo dutiyaṃ gāthamāha

suvaṇṇamayo pabhassaro

uppanno rathapañjaro mama

tassa cakkayugaṃ na vindāmi

tena dukkhena jahessāmi jīvitanti.

Brāhmaṇo sampaṭicchanto tatiyaṃ gāthamāha

sovaṇṇamayaṃ maṇimayaṃ

lohamayaṃ atha rūpiyamayaṃ

atha pāvada rathaṃ kārayāmi te

cakkayugaṃ paṭipādayāmīti.

Tattha pāvadāti yādisena te attho yādisaṃ rocasi tādisaṃ vada ahaṃ te rathaṃ kārayāmi. Paṭipādayāmīti pañjarānurūpaṃ cakkayugaṃ taṃ adhigacchāpemi.

Taṃ sutvā māṇavena kathitāya gāthāya satthā abhisambuddho hutvā kathesi

candimasuriyā ubhayattha bhātaro

vehāya saṅgamā

sovaṇṇamayo ratho mama

tena cakkayugena sobhatīti.

Sesaṃ brāhmaṇo tadanantaraṃ āha

bālo kho tvaṃsi māṇava

yo tvaṃ patthayasi apatthayaṃ

maññāmi tuvaṃ marissasi

na tvaṃ lacchasi candimasuriyeti.

Brāhmaṇena vuttagāthāyaṃ tattha apatthayanti apatthetabbaṃ.

Tato māṇavo āha

gamanāgamanaṃ padissati vaṇṇadhātu ubhayettha vīthiyo

peto pana neva dissati ko nu kho kandataṃ bālyataroti.

Māṇavena vuttagāthāya tattha gamanāgamananti uggamanañca aṭṭhaṅgamanañca. Vaṇṇoyeva vaṇṇadhātu ubhayettha vīthiyoti ettha ākāse ayaṃ candassa vīthi ayaṃ suriyassāti evaṃ ubhayagamanā- gamanabhūmiyopi paññāyanti. Peto panāti paralokagatasatto pana na dissateva. Ko nu khoti evaṃ sante amhākaṃ dvinnaṃ kandantānaṃ ko nu kho bālyataroti.

Evaṃ māṇave kathente brāhmaṇo sallakkhetvā gāthamāha

saccaṃ kho vadasi māṇava

ahameva kandataṃ bālyataro

candaṃ viya dārako rudaṃ

petaṃ kālakatābhipatthayeti.

Tattha candaṃ viya dārakoti yathā daharo gāmadārako candaṃ me dethāti candassatthāya rodeyya evaṃ ahaṃpi petaṃ kālakataṃ abhipatthemīti.

Iti brāhmaṇo māṇavassa kathāya nissoko hutvā tassa thutiṃ karonto sesagāthā abhāsi

ādittaṃ vata maṃ santaṃ ghatasittaṃva pāvakaṃ

vārinā viya osiñci sabbaṃ nibbāpaye daraṃ.

Abbūḷhaṃ vata me sallaṃ yamāsi hadayanissitaṃ

yo me sokaparetassa puttasokaṃ apānudi.

Sohaṃ abbūḷhasallosmi vītasoko anāvilo

na socāmi na rodāmi tava sutvāna māṇavāti.

Atha naṃ māṇavo brāhmaṇa yassatthāya tvaṃ rodasi ahante putto ahaṃ devaloke nibbatto ito paṭṭhāya mā maṃ anusoci dānaṃ dehi sīlaṃ rakkhāhi uposathakammaṃ karohīti ovaditvā sakaṭṭhānameva gato. Brāhmaṇopi tassovāde ṭhatvā dānādīni puññāni katvā kālaṃ katvā devaloke nibbatti.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi. Saccapariyosāne kuṭumbiko sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā dhammadesakadevaputto ahameva ahosīti.

Maṭṭhakuṇḍalijātakaṃ ekādasamaṃ.