๒. อุจฉุวิมาน

๓๐. ๒. อุจฺฉุทายิกาวิมานวณฺณนา

โอภาสยิตฺวา ปฐวึ สเทวกนฺติ อุจฺฉุทายิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรตีติอาทิ สพฺพํ อนนฺตรวิมาเน วุตฺตสทิสํ. อยํ ปน วิเสโส:- อิธ อุจฺฉุ ทินฺนา, สสฺสุยา จ ปีฐเกน ปหฏา ตํขณญฺเญว มตา ตาวตึเสสุ อุปฺปนฺนา ตสฺสํเยว รตฺติยํ เถรสฺส อุปฏฺฐานํ อาคตา เกวลกปฺปํ คิชฺฌกูฏํ จนฺโท วิย สูริโย วิย จ โอภาเสนฺตี เถรํ วนฺทิตฺวา ปญฺชลิกา นมสฺสมานา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ นํ เถโร:-

"โอภาสยิตฺวา ปฐวึ สเทวกํ

อติโรจสิ จนฺทิมสูริยา วิย

สิริยา จ วณฺเณน ยเสน เตชสา

พฺรหฺมาว เทเว ติทเส สหินฺทเก.

ปุจฺฉามิ ตํ อุปฺปลมาลธารินี

อาเวฬินี กญฺจนสนฺนิภตฺตเจ

อลงฺกเต อุตฺตมวตฺถธารินี

กา ตฺวํ สุเภ เทวเต วนฺทเส มมํ.

กึ ตฺวํ ปุเร กมฺมมกาสิ อตฺตนา

มนุสฺสภูตา ปุริมาย ชาติยา

ทานํ สุจิณฺณํ อถ สีลสํยมํ

เกนูปปนฺนา สุคตึ ยสสฺสินี.

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลนฺ"ติ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ.

#[๒๙๖-๗] ตตฺถ โอภาสยิตฺวา ปฐวึ สเทวกนฺติ จนฺทิมสูริยรสฺมิสมฺมิสฺเสหิ สิเนรุปสฺสวินิคฺคเตหิ ปภาวิสเรหิ วิชฺโชตยมานตาย เทเวน อากาเสน สหาติ สเทวกํ อุปคตภูมิภาคภูตํ อิมํ ปฐวึ วิชฺโชเตตฺวา, เอโกภาสํ เอกปชฺโชตํ กตฺวาติ อตฺโถ. โอภาสยิตฺวา ปฐวึ จนฺทิมสูริยา วิยาติ โยชนา. อติโรจสีติ อติกฺกมิตฺวา โรจสิ. ๑- ตํ ปน อติโรจนํ เกน กึ วิย เกน วาติ อาห "สิริยา"ติอาทิ. ตตฺถ สิริยาติ โสภคฺคาทิโสภาวิเสเสน. เตชสาติ อตฺตโน อานุภาเวน. อาเวฬินีติ รตนมยปุปฺผาเวฬวตี.

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ วิสฺสชฺเชสิ:-

"อิทานิ ภนฺเต อิมเมว คามํ

ปิณฺฑาย อมฺหาก ฆรํ อุปาคมิ

@เชิงอรรถ: ๑ สี. โสภสิ

ตโต เต อุจฺฉุสฺส อทาสิ ขณฺฑิกํ

ปสนฺนจิตฺตา อตุลาย ปีติยา.

สสฺสุ จ ปจฺฉา อนุยุญฺชเต มมํ

กหนฺนุ อุจฺฉุํ วธุเก อวากิริ

น ฉฑฺฑิตํ โน ปน ๑- ขาทิตํ มยา

สนฺตสฺส ภิกฺขุสฺส สยํ อทาสหํ.

ตุยฺหํ นฺวิทํ อิสฺสริยํ อโถ มม

อิติสฺสา สสฺสุ ปริภาสเต มมํ

ปีฐํ คเหตฺวา ปหารํ อทาสิ เม

ตโต จุตา กาลกตามฺหิ เทวตา.

ตเทว กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา

สุขญฺจ กมฺมํ อนุโภมิ อตฺตนา

เทเวหิ สทฺธึ ปริจารยามหํ

โมทามหํ กามคุเณหิ ปญฺจหิ.

ตเทว กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา

สุขญฺจ กมฺมํ อนุโภมิ อตฺตนา

เทวินฺทคุตฺตา ติทเสหิ รกฺขิตา

สมปฺปิตา กามคุเณหิ ปญฺจหิ.

เอตาทิสํ ปุญฺญผลํ อนปฺปกํ

มหาวิปากา มม อุจฺฉุทกฺขิณา

@เชิงอรรถ: ๑ ก. น จ

เทเวหิ สทฺธึ ปริจารยามหํ

โมทามหํ กามคุเณหิ ปญฺจหิ.

เอตาทิสํ ปุญฺญผลํ อนปฺปกํ

มหาชุติกา มม อุจฺฉุทกฺขิณา

เทวินฺทคุตฺตา ติทเสหิ รกฺขิตา

สหสฺสเนตฺโตริว นนฺทเน วเน.

ตุวญฺจ ภนฺเต อนุกมฺปกํ วิทุํ

อุเปจฺจ วนฺทึ กุสลญฺจ ปุจฺฉิสํ

ตโต เต อุจฺฉุสฺส อทาสิ ขณฺฑิกํ

ปสนฺนจิตฺตา อตุลาย ปีติยา"ติ

#[๒๙๙] ตตฺถ อิทานีติ อนนฺตราตีตทิวสตฺตา อาห, อธุนาติ อตฺโถ. อิมเมว คามนฺติ อิมสฺมึเยว คาเม, ราชคหํ สนฺธาย วทติ. วุตฺตํ หิ "คาโมปิ นิคโมปิ นครมฺปิ `คาโม' อิจฺเจว วุจฺจตี"ติ. ภุมฺมตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ. อุปาคมีติ อุปคโต อโหสิ. ๑- อตุลายาติ อนุปมาย, อปฺปมาณาย วา.

#[๓๐๐] อวากิรีติ อปเนสิ ฉฑฺเฑสิ, วินาเสสิ วา. สนฺตสฺสาติ สาธุรูปสฺส สนฺตกิเลสสฺส ๒- ปริสฺสมมปฺปตฺตสฺส ๓- วา.

#[๓๐๑] ตุยฺหํ นูติ นุสทฺโท อนตฺตมนตาสูจเน นิปาโต, โส "มมา"ติ เอตฺถาปิ อาเนตฺวา โยเชตพฺโพ "มม นู"ติ. อิทํ อิสฺสริยนฺติ เคเห อาธิปจฺจํ สนฺธายาห. ตโต จุตาติ ตโต มนุสฺสโลกโต จุตา. ยสฺมา ฐิตฏฺฐานโต อปคตาปิ

@เชิงอรรถ: ๑ สี.,อิ. อสิ ๒ สี. สนฺตกิเลฺสคณสฺส ๓ อิ.,ม. ปริสฺสมปตฺตสฺส "จุตา"ติ วุจฺจติ, ตสฺมา จุตึ วิเสเสตุํ "กาลกตา"ติ วุตฺตํ. กาลกตาปิ จ น ยตฺถ กตฺถจิ นิพฺพตฺตา, อปิจ โข เทวตฺตํ อุปคตาติ ทสฺเสนฺตี อาห "อมฺหิ เทวตา"ติ.

#[๓๐๒] ตเทว กมฺมํ กุสลํ กตํ มยาติ ตเทว อุจฺฉุขณฺฑทานมตฺตํ กุสลํ กมฺมํ กตํ มยา, อญฺญํ น ชานามีติ อตฺโถ. สุขญฺจ กมฺมนฺติ สุขญฺจ กมฺมผลํ. กมฺมผลํ หิ อิธ "กมฺมนฺ"ติ วุตฺตํ อุตฺตรปทโลเปน, การโณปจาเรน วา "กุสลานํ ภิกฺขเว ธมฺมานํ สมาทานเหตุ เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ. ๑- อนุโภมิ สกํ ปุญฺญนฺ"ติ ๒- จ อาทีสุ วิย. กมฺมนฺติ วา กรณตฺเถ อุปโยควจนํ, กมฺเมนาติ อตฺโถ. กมฺเม วา ภวํ กมฺมํ ยถา ๓- กมฺมนฺติ. อถ วา กาเมตพฺพตาย กมฺมํ. ตํ หิ สุขรชนียภาวโต กามูปสํหิตํ กาเมตพฺพนฺติ กมนียํ. อตฺตนาติ อตฺตนา เอว, สยํวสิตาย เสริภาเวน สยเมวาติ อตฺโถ. ปริจารยามหํ อตฺตานนฺติ ปุริมคาถาย "อตฺตนา"ติ วุตฺตํ ปทํ วิภตฺติวิปริณาเมน "อตฺตานนฺ"ติ โยเชตพฺพํ.

#[๓๐๓-๕] เทวินฺทคุตฺตาติ เทวินฺเทน สกฺเกน คุตฺตา, เทวินฺโท วิย วา คุตฺตา มหาปริวารตาย. สมปฺปิตาติ สุฏฺฐุ อปฺปิตา สมนฺนาคตา. มหาวิปากาติ วิปุลผลา. มหาชุติกาติ มหาเตชา, มหานุภาวาติ อตฺโถ.

#[๓๐๖] ตุวนฺติ ตํ. อนุกมฺปกนฺติ การุณิกํ. วิทุนฺติ สปฺปญฺญํ, สาวก- ปารมิยา มตฺถกํ ปตฺตนฺติ อตฺโถ. อุเปจฺจาติ อุปคนฺตฺวา. วนฺทินฺติ ปญฺจปติฏฺฐิเตน อภิวาทยึ. กุสลญฺจ อาโรคฺยํ ปุจฺฉิสํ อปุจฺฉึ, อตุลาย ปีติยา อิทญฺจ กุสลํ อนุสฺสรามีติ อธิปฺปาโย. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

อุจฺฉุทายิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

@เชิงอรรถ: ๑ ที.ปา. ๑๑/๘๐/๔๙ ๒ ขุ.วิมาน. ๒๖/๑๓๓/๒๐ ๓ ม. ยถาห